Meer virusziek in pootaardappelen

De NAK declasseerde in 2019 en 2020 meer pootgoed in klasse vanwege virusziek dan in eerdere jaren.De veldkeuring voor pootaardappelen laat de laatste twee jaar een bijzonder beeld zien. Virus speelde tot en met 2018 een kleine rol in de klasseverlagingen tijdens de veldkleuring, maar in 2019 en 2020 veranderde dat beeld.Keurmeester Hinry Roman van de NAK speurt naar zieke planten in een pootgoedperceel in de Noordoostpolder. Aan het eind van het groeiseizoen begint het loof te verkleuren.Vorig jaar declasseerde keuringsdienst NAK 5,3% van het pootgoedareaal met als belangrijkste reden dat de keurmeester te veel viruszieke planten vond in het perceel. Dit jaar is dat gestegen tot 8% van het areaal.Terwijl in de periode van 2009 tot en met 2018 virus een veel kleinere rol speelde met een variatie van 0,5% klasseverlaging (veldkeuring 2014) tot 3,6% (2009). De toename van virusziek is voor de NAK reden de oriënterende veldkeuring voor virus dit jaar te evalueren.NAK evalueert viruskeuring pootgoedKeuringsdienst NAK gaat de oriënterende veldkeuring evalueren vanwege de toename van virusziek in pootaardappelen. De NAK onderzoekt hoe een perceel pootaardappelen met veel viruswaarnemingen in de oriënterende ronde scoort in de nacontrole.

De eerste ronde van de veldkeuring heeft sinds 2014 een oriënterend karakter voor virus. Dat betekent dat de keurmeester wel viruszieke planten telt, maar de pootaardappelen kunnen niet om die reden in klasse worden verlaagd of afgekeurd.

Peter Berghuis, voorzitter van de LTO-werkgroep pootaardappelen, vindt dat de oriënterende keuring voor virus moet blijven. “Dat is het meest billijk. Het geeft telers de tijd om hun pootaardappelen te selecteren op virus.“

Geen verband
“Een teler die aan het begin van de eerste ronde van de veldkeuring de NAK op bezoek krijgt, heeft veel minder tijd om zijn pootgoed te selecteren dan een teler die aan het einde van de ronde aan de beurt is.”

Bovendien ziet Berghuis geen verband tussen de toename van virusziek en de oriënterende keuring. “De laatste twee jaar was de luizendruk al vroeg in het groeiseizoen hoog. Dat heeft het virusprobleem verergerd.”

Evaluatie is goede zaak
Directeur Gerard Backx van handelshuis HZPC onderschrijft dat. “Ik leg geen verband tussen de opmars van virus en de keuringssystematiek voor de eerste veldkeuring. Het zijn de omstandigheden van de laatste jaren die ervoor hebben gezorgd dat er wat meer virus is.”

Wieger van der Werff, commercieel manager poot- en consumptieaardappelen bij coöperatie Agrico, vindt een evaluatie van de oriënterende keuring een goede zaak. “Maar de virustoename staat los van de oriënterende keuring. Het heeft te maken met de slechte uitgangssituatie voor virus in het voorjaar.”De NAK verlaagde dit jaar 8% van het pootgoedareaal in klasse tijdens de veldkeuring met als belangrijkste reden dat de keurmeester te veel viruszieke planten vond in het perceel. Vorig jaar ging het om 5,5% van het areaal.De keuring van pootaardappelen werd sinds 2014 steeds meer risicogericht, zegt Jeroen Winkelhorst, technisch coördinator van de NAK. “Virus speelde toen nauwelijks een rol in klasseverlagingen van pootaardappelen. In het kader van risicogericht keuren werd de eerste ronde van de veldkeuring oriënterend voor virus. Telers kregen zo meer ruimte om te selecteren op virus.”“Omdat virus de laatste twee jaar een veel grotere rol is gaan spelen in de klasseverlagingen, willen we dat gaan evalueren. We zetten nu op een rij hoe een perceel pootaardappelen met veel viruswaarnemingen in de oriënterende ronde scoort in de nacontrole.”Heet en droogWinkelhorst noemt een aantal oorzaken voor de toegenomen virusbesmettingen van de laatste twee jaar. “Het groeiseizoen van 2018 was heet en droog waardoor virus moeilijk zichtbaar was. Dat is terug te zien in de nacontrole. In 2018 werd 25% van het areaal in klasse verlaagd in de nacontrole. Dat was het hoogste sinds de nacontrole van 1992.”De nacontrole van 2019 scoorde een verlaging van 35,6%; de slechtste score in 28 jaarHet is dan ook aannemelijk dat het groeiseizoen van 2019 begon met meer virusbesmettingen in de knollen dan normaal. Daar kwam bovenop dat in 2019 de luizendruk al vroeg in het voorjaar erg hoog was. Je krijgt dan een sneeuwbaleffect van meer virus in het veld, gecombineerd met een hoge luizendruk waardoor het virus meer wordt verspreid.”“In week 25 (half juni) meldden de keurmeesters in 2019 dan ook 3.807 waarnemingen van virus. Dat was bijna twee keer zoveel als de 2.010 waarnemingen in die week in 2018”, aldus Winkelhorst.In de veldkeuring van 2019 werd 5,3% van het areaal in klasse verlaagd vanwege virus. Dat was het hoogste in zeker twaalf jaar. De nacontrole van 2019 scoorde een verlaging van maar liefst 35,6%. Dat was de slechtste score in zeker 28 jaar tijd.Dit jaar was er net als in 2019 vroeg in het jaar een hoge luizendruk, zegt Winkelhorst. “In week 25 meldden de keurmeesters bijna 3.900 waarnemingen van virus. Dit jaar steeg het aantal klasseverlagingen door virus dan ook naar 8% van het areaal.”“Het is echter niet te zeggen of dit in de nacontrole van dit jaar zal leiden tot veel klasseverlagingen. Dat moeten we afwachten. Viruszieke planten waren dit jaar beter zichtbaar. En de luizendruk nam dit jaar na half juni sterk af, in tegenstelling tot vorig jaar.”De NAK heeft dit jaar in totaal 14,7% van het areaal in klasse verlaagd en 1,5% afgekeurdBacterieziek (erwinia) speelde de laatste twee jaar minder een rol in de klasseverlagingen. Volgens de NAK is dit jaar 5,5% van het areaal in klasse verlaagd vanwege te veel erwinia in het perceel. Dat was vorig jaar 7,6%. In de veldkeuring van 2018 betrof dat 13,7%, maar toen speelde virusziek veel minder een rol.Ondanks de hogere virusdruk is de veldkeuring voor de pootgoedtelers al met al beter verlopen dan in 2019 en 2018. De NAK heeft dit jaar in totaal 14,7% van het areaal in klasse verlaagd en 1,5% afgekeurd voor gebruik als uitgangsmateriaal.Daarmee scoort de veldkeuring beter dan die in 2019 (14,8% verlaagd en 2,2% afgekeurd) en 2018 (15,8% verlaagd en 2,3% afgekeurd). De resultaten zijn echter wel slechter dan die in 2017.Toen verlaagde de NAK slechts 8,1% van het areaal in klasse tijdens de veldkeuring en werd 0,9% afgekeurd. Dat was het beste resultaat van de laatste tien jaar.Regionale loofdodingDe pootgoedsector heeft een aantal opties om virusbesmettingen te verminderen, zegt plantenviroloog René van der Vlugt van Wageningen UR. “De invoering van regionale loofdodingsdata kan helpen de virusdruk te verminderen.”“Als je buurman de aardappelen dood maakt, gaan de luizen massaal vliegen, ook jouw kant op. Die kunnen dan virus overbrengen. Ook is onderzoek nodig naar het stimuleren van natuurlijke vijanden van bladluizen die het Y-virus overbrengen op pootaardappelen, want het aantal insecticiden neemt af.”Virusziek neemt de laatste jaren toe. Van der Vlugt: “De winters worden warmer waardoor niet alleen de eitjes, maar ook levende luizen de winter overleven. Dat betekent dat luizen vroeger in het voorjaar gaan vliegen en in grotere aantallen. Ook de toename van aardappelopslag speelt een rol in de grotere virusdruk.”Akkerranden en ruige bermen hebben ook nadelen, ze bieden beschutting aan luizenDaarnaast constateert Van der Vlugt dat het landschap verandert. “Er zijn meer akkerranden en bermen worden later gemaaid. Ook doet WUR onderzoek naar strokenteelt. Die vergroot de biodiversiteit en kan het aantal natuurlijke vijanden vergroten waardoor de luizendruk afneemt.”“Maar akkerranden en ruige bermen hebben ook nadelen. Ze bieden beschutting aan luizen en daar kunnen ook onkruiden groeien die een waardplant zijn voor het Y-virus.”WUR heeft al eens onderzocht welke onkruiden dat zijn. WUR vond het Y-virus in paardenbloem, zwaluwtong, melganzevoet, kruiskruid, akkerdistel, weegbree en akkerkers. Van der Vlugt: “We onderzoeken nog in hoeverre dit zorgt voor meer besmette bladluizen die de virusdruk in pootaardappelen kunnen verhogen.”Deze aardappelplant is aangetast door de schimmel sclerotinia (rattenkeutelziekte). Dat geeft in het loof dezelfde soort verschijnselen als virusziek. Een keurmeester moet dat goed kunnen onderscheiden.LuizenbestrijdingTelers hebben steeds minder luizenbestrijdingsmiddelen tot hun beschikking. Van der Vlugt stelt dat volgens Brits onderzoek het merendeel van de luizen daar inmiddels resistent is tegen vier veel toegepaste insecticiden. “WUR onderzoekt met een moleculaire toets in hoeverre bladluizen in Nederland resistentie hebben opgebouwd.”Ook luizen in andere gewassen zouden de virusdruk in aardappelen kunnen verhogen. Van der Vlugt noemt de vogelkersluis in grassen en granen. “Deze luis brengt het Y-virus 30 tot 100 keer slechter over dan de perzikbladluis. Maar als graan wordt geoogst en de vogelkersluizen gaan met z’n tienduizenden naar een aardappelperceel, zou het effect kunnen hebben.”De veredeling kan een rol spelen in het verlagen van de virusdrukHet virusprobleem in de pootgoedsector is niet zomaar op te lossen. Er moeten alternatieven komen voor de weggevallen insecticiden, zegt Van der Vlugt. “Is het zinvol akkerranden aan te leggen en welke planten moeten daar dan groeien? Of kun je stroken gewassen telen naast pootaardappelen die luizen aantrekken waardoor ze pootaardappelen links laten liggen?”Volgens de viroloog kan de veredeling een rol spelen in het verlagen van de virusdruk. “Er zijn veel genen bekend die planten resistent maken tegen het Y-virus.”“Het zou mooi zijn als de veredelaars genetische technieken als cisgenese en Crispr-Cas ook zouden kunnen gebruiken om aardappelen meer resistent te maken tegen het Y-virus. Maar dan moeten de technieken natuurlijk wel eerst toegelaten worden.”