Water in varkensstal nog altijd een zorgenkindje

Er kan veel misgaan met het drinkwater op varkensbedrijven, zowel in de beschikbaarheid als de kwaliteit ervan. Varkenshouders kunnen zelf het nodige doen en er zijn technieken om een handje te helpen.Naast goed voer en een gezond stalklimaat vormt drinkwater één van de drie basiselementen voor gezonde varkens om goed te presteren. Er is regelmatig aandacht voor, maar nog lang niet overal is de watervoorziening goed geregeld. “Het gaat zeker beter dan 10 jaar geleden, mensen zijn over het algemeen meer bewust”, ziet Joost Straathof, adviseur bij JSWater. “Maar ondernemers maken niet altijd de beste keuzes of geven voldoende aandacht aan het drinkwater.”Lees onderaan dit artikel de ervaringen van varkenshouder Klaas Mijnheer in Rouveen (Ov.).Grote verschillen tussen bedrijvenHij ziet wel grote verschillen; een deel van de varkenshouders heeft alles tiptop in orde en waakt over de kwaliteit. Het zijn de ondernemers die gerust zelf uit een nippel durven te drinken. Aan de andere kant van het spectrum zitten bedrijven met nauwelijks of geen aandacht voor het water, met alle gevolgen van dien. Ook is er een grote tussengroep waar het best goed gaat, maar wel de puntjes op de i mogen worden gezet.Ook Theo Geudeke, bij de Gezondheidsdienst voor Dieren (GD), ziet verbeterpunten. “In ons wateronderzoek wordt water regelmatig als minder geschikt gekwalificeerd. Afkeuren gebeurt gelukkig niet vaak.” GD maakt onderscheid tussen ‘geschikt als drinkwater’, ‘minder geschikt’ en ‘afgekeurd’.Zelf water beoordelenGebruik de eigen zintuigen om de waterkwaliteit te beoordelen. Tap daartoe op verschillende plaatsen een beetje water en laat dit monster een uur staan. Beoordeel het water op kleur, helderheid, bezinksel en geur.► goed water is geheel helder, bevat geen deeltjes en heeft geen geur.► matig water heeft een lichte troebele verkleuring en heeft een lichte geur.► slecht water is duidelijk geel of bruin gekleurd en het water stinkt, soms naar rotte eieren.IJzergehalte waterDe belangrijkste redenen dat water bij de GD als minder geschikt wordt beoordeeld zijn de hardheid, pH- en ijzergehalte. De hardheid kan een negatief effect hebben op de smaak (wateropname) en is minder gunstig voor metalen leidingen. Op veel bedrijven wordt water aangezuurd. “Bij onderzoek wordt dat dan als ‘minder geschikt’ aangemerkt maar in de praktijk is aanzuren vaak een goed idee.” IJzer is niet snel schadelijk voor de gezondheid. Het kan wel een probleem zijn voor nippels, voor de smaak (wateropname) en wellicht voor de opname van koper en mangaan.De belangrijkste redenen om water af te keuren zijn een verhoogd ammoniumgehalte en kiemgetal. Dit zijn aspecten die wijzen op verontreinigingen met respectievelijk organisch materiaal en met bacteriën. “In dat laatste geval zien we ook sporadisch water met te veel nitriet. Dat is een zeer schadelijk afbraakproduct van bacteriële omzettingen.”Het kan misgaanWie het water volgt vanaf het moment van binnenkomst op het bedrijf tot het in de bek van het varken verdwijnt, komt tientallen momenten en plekken tegen dat er iets mis kan gaan. Dat geldt zowel voor de hoeveelheid water, als de kwaliteit ervan.Water komt binnen via eigen bron of via de waterleidingmaatschappij. Eigen water is niet per definitie slechter. Wel is er minder controle; ook kan een afwijking te laat worden opgemerkt. Drinkwatermaatschappijen controleren continu en hanteren strengere normen. Ook is er geen risico met storingen in het systeem, zoals met de ontijzeringsinstallatie. _{Lees verder onder de foto.} Belangrijker dan het type nippel is dat ze allemaal van hetzelfde model zijn en dezelfde hoeveelheid water per minuut geven. - Foto: Ruud PloegWaterregistratie per afdeling, dubbele kranen voor medicijnen en een stuk doorzichtige leiding vormen een goede basis voor meer inzicht in de wateropname en behoud van de waterkwaliteit. - Foto: Koos GroenewoldVlotterbakken broeinesten voor bacteriënHet water gaat het leiddingsysteem in met lage of hoge druk. Vroeger werden vaak vlotterbakken gebruikt, het zijn broeinesten voor bacteriën. Beter is een reduceerventiel. In nieuwe stallen worden vaker hogedruksystemen gebruikt. Leidingen zijn beter door te spoelen en er is minder kans op lucht in de leiding. Belangrijk is dan de juiste nippel.Als leidingen niet goed hangen, van het verkeerde materiaal zijn of te weinig doorstroming hebben, kan een gevaarlijke aanslag zich aan de binnenkant afzetten: de biofilm. Hoe warmer, hoe groter de problemen. Boven de 20 graden Celsius vindt een explosie van bacteriën plaats. Bij de aanleg van het leidingstelsel is het daarom verstandig uit te gaan van de gewenste wateropname aan de laatste nippel en zo naar voren te werken richting hoofdkraan. Daarvoor zijn verschillende diameters leiding nodig. Met een reinigingsprotocol zijn leidingen vervolgens schoon te houden.Aan het einde komt het water via de nippel of drinkbak bij de varkens. Er is een breed scala aan nippels. Belangrijk is dat de nippel past bij de diercategorie, de druk op de leiding en ze allemaal van hetzelfde type zijn.De waterkwaliteit moet goed zijn► Laat leidingwater één keer per jaar en water uit een eigen bron twee keer per jaar onderzoeken. Voor leidingwater is een biologisch onderzoek voldoende, bij een eigen bron hoort ook een chemische analyse. Controleer zelf een eigen bron maandelijks.► Reinig het systeem enkele keren per jaar en zeker na medicatie. Hiervoor zijn meerdere middelen op de markt. Gebruik eventueel een speciaal middel in een lage dosering. Let goed op de juiste dosering en pH. Overweeg een systeem voor automatische reiniging en ontsmetting.► Reinig de waterleiding na een periode van leegstand. Spoel de leiding goed door met schoon water. Maak een aftappunt per afdeling.► Leg een systeem aan met centrale dubbele kranen per afdeling voor het gemakkelijk kunnen verstrekken van medicijnen.► Plaats een aantal doorzichtige stukken in de waterleiding om altijd de kleur van het water te zien. Controleer de kwaliteit van het water ook bij een aftappunt. Gebruik een witte emmer zodat de vervuiling goed opvalt.► Verhelp doorhangende en doodlopende waterleidingen. Daar kunnen vuil en ziektekiemen ophopen.De varkens moeten voldoende opnemen► Controleer regelmatig de waterafgifte. Meet daartoe de gift van de voorste en de achterste nippel uit een afdeling. Een vleesvarken moet 0,5 tot 1 liter per minuut kunnen drinken, een gespeende big 0,3 tot 0,5 liter, een kraamzeug 2 tot 2,5 liter en een dragende zeug 1 tot 1,5 liter.► Zorg dat drinkwater altijd gemakkelijk beschikbaar is. Bij varkens in groepen is er minimaal één drinkplaats per 10 varkens.► Probeer vermorsing te voorkomen; water moet in de put worden afgevoerd als mest. Nippels en drinkbakjes hebben beide voor- en nadelen; een tussenoplossing is een antimorsbakje onder de nippel.► Zorg dat alle nippels binnen de diercategorie van hetzelfde type en diameter zijn voor de juiste waterdruk. Ook plaatjes voor drukregeling in hogedruknippels kunnen verschillen.► Controleer frequent de deugdelijkheid van de installatie; één lekkende nippel geeft jaarlijks kuubs water in de put.► Plaats bij elke afdeling of diercategorie een watermeter om het verbruik te monitoren. Er zijn digitale systemen waarvan de data ook verder bruikbaar zijn. Er zijn verplaatsbare meters.Automatische watermetersDe grootste stappen voor een goede waterkwaliteit zijn eenvoudig te zetten, met aandacht en regelmatige controle. Ze staan beschreven in de kaders op deze pagina’s. Een aantal ontwikkelingen kunnen de varkenshouder daarbij helpen, zoals met automatische watermeters. In de pluimveehouderij wordt dit op grote schaal gebruikt, ook voor monitoring van de voer/waterverhouding.Ontsmetten van water gebeurt vaak op basis van waterstofperoxide of chloor. Daar zijn automatische systemen voor op de markt. Een nieuwe ontsmettingstechniek is van Watter, die inmiddels op ruim honderd varkensbedrijven draait. Bij dit systeem worden in een speciaal hiervoor ontwikkelde machine zout en water geëlektrolyseerd waardoor een desinfectiemiddel met meer dan 20 actieve stoffen ontstaat. Volgens directeur Arjan Koop is doorspoelen van leidingen niet meer nodig. Het bedrijf garandeert dat het water qua aantal kiemen onder de IKB-normen blijft.Sensor watervervuilingIn de pluimveehouderij zijn systemen bekend voor het automatisch doorspoelen van de waterleiding. In de varkenshouderij is dat praktisch lastig toepasbaar in verband met afdelingen en hokken. Een andere ontwikkeling uit de pluimveehouderij maakt meer kans; een paar jaar geleden ontwikkelde pluimveehouder Frank Akkerman een watervervuilingssensor. Deze geeft met ledlampjes een indicatie van de kwaliteit van het water door het aantal zwevende deeltjes te meten. Volgens Akkerman detecteert de sensor in een heel vroeg stadium biofilm. Deze is verder doorontwikkeld onder de naam AquaColorSensor. Er zijn bij de leverancier nog geen toepassingen vanuit de varkenshouderij bekend, maar hij ziet wel kansen.

“Juist op bedrijven met automatische ontsmetting is dan te sturen op basis van de sensor voor de juiste dosering.” _{Lees verder onder de foto.} Klaas Mijnheer (54) heeft in Rouveen (Ov.) een bedrijf met 350 zeugen en 3.300 vleesvarkens. Hij levert voor het Beter Leven-concept. - Foto: Ruud PloegVarkenshouder investeert in betere kwaliteit drinkwaterNet als op veel varkensbedrijven kreeg de kwaliteit van drinkwater jarenlang wel aandacht op het bedrijf van Klaas Mijnheer, maar hij was er niet elke dag mee bezig.“Natuurlijk weet je dat het belangrijk is, maar het ontsnapte ook wel eens aan de aandacht.” De varkenshouder gebruikte af en toe middelen met waterstofperoxide om de leidingen goed te reinigen. Ook zijn zuren ingezet om het water continu schoon te houden. “In de oude stal zagen we regelmatig verstopte nippels, dan zit er van dat slijm in het filtertje.”Waterzuiveringsinstallatie van WatterDrie jaar geleden investeerde Mijnheer en zijn compagnon in de automatische waterzuiveringsinstallatie van Watter, die met behulp van zout het water continu reinigt. “Voor ons moet het gemakkelijk werken, willen er niet de hele dag mee bezig zijn.” Alhoewel hij geen directe technische cijfers heeft ter vergelijking is hij tevreden met de werking. “Ik zie wel meer dunne mest in de biggenstal, vooral rond de opleg als we een bypass van de installatie vergeten af te sluiten na het schoonspuiten van een afdeling.” De investering van circa € 21.000 vindt hij daarom geen probleem. Overigens betaalt de fiscus via de MIA/Vamil-regeling een deel mee. “En we zijn nu een paar honderd euro per jaar aan zout en onderhoud kwijt, verder niets.”Hij heeft de mogelijkheid om leidingen door te spoelen maar dat is volgens de varkenshouder niet meer nodig. Hij heeft dan ook geen signalen dat de waterkwaliteit onvoldoende is. “Voor Beter Leven moeten we elke drie maanden het water laten controleren, dat is altijd goed.”