Home

Achtergrond 5 reacties

‘150 tot 200 mestzaken in de pijplijn bij OM’

Er zijn veel strafzaken in de agrosector, zegt topman Rob de Rijck van het Openbaar Ministerie. “Maar het is niet zo dat we per se op de landbouw zitten.”

Mestfraude. Dierverwaarlozing. Misstanden bij slachterijen ... Strafzaken in de agrosector zijn bijna aan de orde van de dag en trekken veel media-aandacht. “Er speelt veel”, bevestigt Rob de Rijck, coördinerend officier milieuzaken bij het Openbaar Ministerie. Van de 5.000 zaken die het milieudeel van het parket jaarlijks doet, liggen volgens hem enkele honderden op het terrein van landbouw. “Of dat er meer zijn dan voorheen, kan ik niet zeggen. Daar zijn geen statistieken over. Maar er speelt wel veel en het gaat vaak om stevige zaken die aandacht nodig hebben.”

De rollen van strafrecht

Rob de Rijck (61) is coördinerend officier milieuzaken bij het Openbaar Ministerie. - Foto: OM
Rob de Rijck (61) is coördinerend officier milieuzaken bij het Openbaar Ministerie. - Foto: OM

Rob de Rijck is secretaris van de Strategische Milieukamer, een overleg tussen OM, 3 landelijke inspecteurs-generaal, provincies en politie. Die maakt de agenda voor de komende jaren. Over de rol van het strafrecht zegt hij: “Dat heeft verschillende rollen. Vanwege het effect, maar ook in het uitspreken van maatschappelijke afkeuring: dit kan écht niet. Dat heb je nodig bij de echt zware jongens, maar ook bij dierverwaarlozing. Want als je ziet hoe die dieren er soms aan toe zijn, dat kun je als maatschappij niet accepteren.” De Rijck gaat niet over bedreiging, inbraak en dergelijke. Vragen over de aanpak van de dierenactivisten in Boxtel kan hij daarom niet beantwoorden.

Wat maakt een zaak ‘stevig’ in uw ogen?

“Dat is geen juridisch begrip, meer een gevoelsding. Het zijn zaken met lading, met grote betekenis voor de maatschappij en voor de betrokkenen zelf, waar echt iets op het spel staat. Dat kan iets heel groots zijn, zoals recent de zaak over een ontploffing bij een groot chemiebedrijf waarbij op een haar na mensen om het leven kwamen tot een zaak over omgekomen bijenvolken als gevolg van verkeerd gebruik van fipronil.”

Werken jullie campagnegewijs, zo van: nu gaan we achter de mestfraude aan, en nu richten we ons op dierverwaarlozing? Die indruk kun je krijgen, gezien de aantallen zaken daarover.

“We werken wel met prioriteiten, maar campagne wil ik het niet noemen. Zo hebben we projectsgewijs naar de slachthuizen gekeken. En ja we hebben inderdaad aandacht voor de landbouw. Want het is een sector waar iets op het spel staat. Het werken in de landbouw kan belangrijke effecten hebben op het gebied van welzijn, milieu en ook arbo, waar regels voor bestaan en waarin wij een rol hebben. Het strafrecht is in het geheel van maatschappelijke mechanismen niet het belangrijkste.”

We hebben inderdaad aandacht voor de landbouw; een sector waar iets op het spel staat

Hoe maken jullie de keuze waar je je op gaat richten? Onder boeren bestaat het gevoel: ze moeten ons hebben.

“Dat bestrijd ik. Landbouw is niet het enige. Er zijn andere terreinen waar we belangrijke dingen doen, denk aan de afvalbusiness, vervuilde grond, handel in beschermde dieren, vuurwerk, gevaarlijke stoffen, we kijken naar een buitengewoon breed scala aan onderwerpen. Ik snap wel dat het niet leuk is als je onze aandacht krijgt, en dat je dan denkt: waarom ik wel en een ander niet? Maar het is niet zo dat wij per se op landbouw zitten. We zitten wel op de landbouw, maar dat is omdat daar dingen gebeuren.”

Is dierverwaarlozing een speerpunt van het OM, gezien het aantal zaken hierover?

“We nemen het in ieder geval heel serieus en besteden er ook in de communicatie aandacht aan. Een substantieel deel van deze verdachten is niet crimineel in de klassieke zin, wel zijn het mensen die de wet in ernstige mate niet naleven en daarmee nadeel berokkenen aan dieren.”

Is dierverwaarlozing niet van een heel andere orde dan echte mestfraude?

“Een oudere boer die het allemaal boven het hoofd groeit en zijn beesten niet meer verzorgt, is een zaak van een ander kaliber dan iemand die met monsters sjoemelt om de mestregelgeving te omzeilen. Het zijn verschillende typen daders. Voor beide geldt dat het moet stoppen, maar het gevoel erbij is wel anders. De dierverwaarlozer heeft daar nauwelijks voordeel bij en benadeelt niet zijn collega’s. Echte fraudeurs wel.

Bij de strafeis is dan ook echt maatwerk nodig. Bij dierverwaarlozing: voorwaardelijke gevangenisstraffen, stillegging, een houdverbod. Alles is er dan op gericht om te voorkomen dat het doorgaat. We zetten in zulke zaken altijd in op verbetering en herstel, veel meer dan op een ‘draai om de oren’. In mijn hele praktijk sinds 2002 heb ik maar een keer een zaak meegemaakt waarin we een substantiële gevangenisstraf toegewezen hebben voor dierverwaarlozing en dat was een dierenhandelaar, geen boer.”

We zien in het strafrecht een aantal zaken, wat zich daarbuiten afspeelt, zien we niet

Is het zo dat een misstand op een veebedrijf tegenwoordig eerder betiteld wordt als dierverwaarlozing dan voorheen, mogelijk onder invloed van de actieve dierenbeweging?

“Dat gevoel heb ik niet. Als we kijken naar onze cijfers, wat heel moeilijk is trouwens, dan blijkt er geen toename. Iedereen die deze zaken bekijkt, ziet dat het ernstige zaken zijn, het gaat niet om een dier dat zich even niet lekker voelt. Kreupelheid, verwaarlozing, geen voer of drinken, geen beschutting. Het zijn serieuze gevallen.”

Er is veel te doen om mestfraude. Maar vaak blijkt een zaak die in naam gaat over mestfraude, in de praktijk niet gaat over sjoemelen met mest, maar over bijvoorbeeld het aantal dieren.

“Mestfraude is het willens en wetens niet naleven van de mestregelgeving. Daar zijn inderdaad verschillende vormen van. Te veel dieren houden, is een ander delict dan sjoemelen met monsters en dat is weer iets heel anders dan afval wegmengen in een covergister. Deze zaken hebben dit gemeen: regels worden niet nageleefd, daarmee wordt geld verdiend, en het geeft schade aan het milieu.”

Hoeveel zaken zitten er in de pijplijn over mestfraude?

“150 tot 200 zaken. Een grote zaak is binnenkort in Den Bosch. Op zijn inhoud verwacht ik daar heel veel van. Omdat we daar het vermoeden hebben dat er is gerotzooid met monsters. In optima forma.”

Hebben jullie zicht op de omvang van de mestfraude?

“Nee, niet op de totale omvang. We zien in het strafrecht een aantal zaken, wat zich daarbuiten afspeelt, zien we niet. Dat is het dark number-probleem. Als we 1.000 zakkenrollers per jaar zien, weten we alleen maar dat we 1.000 zakkenrollers zien. Hoeveel er daarnaast nog zijn, weten we niet. Dat neemt niet weg dat we in elk geval veel zaken zien.”

Fraude in de landbouw is niet anders dan in andere sectoren en ook in het buitenland is het allemaal exact hetzelfde

Wat is er voor nodig om het OM in actie te krijgen?

“Meestal weten wij pas van een strafbaar feit als een toezichthouder dat signaleert. Wij hebben geen eigen opsporingsdienst. Er zijn ook gevallen dat een ngo (niet-gouvernementele organisatie) dingen ziet en ons verwittigt, en soms een burger. Maar het leeuwendeel komt van toezichthoudende organisaties.”

Wat is de rol van ngo’s daarin? Zijn die belangrijk in het starten van zaken?

“Er zijn heel veel ngo’s. Ze melden zich wel eens. Maar we gaan niet klakkeloos op de eerste de beste melding aan de slag. Met geruchten kunnen wij niets. Er moet een redelijk vermoeden van een strafbaar feit zijn dat we kunnen onderbouwen. Stel er belt iemand dat boer Jansen zijn dieren verwaarloost. Dan kan de toezichthouder gaan kijken. Wij denderen niet meteen naar binnen. We hebben wel eens een anonieme melding gehad over een tuinder in het Westland die veel illegale gewasbeschermingsmiddelen zou hebben. Het leek aannemelijk, maar we vonden nauwelijks iets. Dan voel je je heel vervelend. Misschien was het een boze buurman, een ex-werknemer of echtscheidingsruzie. Je weet het niet. We hebben de plicht heel voorzichtig te zijn.”

Wij willen geen grip op een sector. We proberen serieuze zaken op te pakken

Hoe bepalen jullie de strafeis van een overtreding? Je ziet dat rechters daar soms nogal van afwijken, zoals recent met dierverwaarlozing.

Volgens de wet is het een ernstig feit met een hoge strafmaat. Bovendien hebben EU-lidstaten de verplichting om doeltreffend evenredig en afschrikkend te sanctioneren. Daar komt nog bij dat bij veel delicten er illegaal veel geld verdiend wordt, wat ten koste van de concurrent gaat. Daar mag best serieus tegen opgetreden worden. Bij een recente covergistingszaak hebben we onvoorwaardelijke gevangenisstraffen gehad van anderhalf jaar. En terecht.

De rechter volgt regelmatig de strafeis, maar ook regelmatig niet. De rechter kan door 2 dingen lager uitkomen dan wij. Ofwel omdat hij de overtreding lager taxeert. Ofwel omdat hij in de zaak minder bewezen verklaart dan wij bewijsbaar vonden. Het is allemaal maatwerk.

Soms is er een verschil in weging tussen OM en de rechter en daar is het hoger beroep voor. In de mestfraudezaak in Zwolle zijn we in hoger beroep gegaan. Daar zit een juridische vraag in: hoe ga je bij de opgave grondgebruik om met grond die je niet in gebruik hebt? Daar zijn we het oneens met de rechtbank. Dan wil ik wel eens weten wat het Hof ervan vindt.”

Moet het speerpunt niet helemaal liggen bij de aanpak van zware jongens, in plaats van kleinere zaken?

“In de Strategische Milieukamer – een overleg tussen OM, 3 landelijke inspecteurs-generaal en IPO Politie – ontwikkelen we de agenda voor de komende jaren. Ik ben secretaris van die club. Al die delicten zijn ontzettend moeilijk te vergelijken. Als je het over de boeg gooit van de menselijke gezondheid, dan valt dierbescherming af. Mik je op biodiversiteit, dan mis je weer andere dingen. Daarom staan op zo’n longlist veel ongelijksoortige onderwerpen. Grondfraude, mest, maar ook bescherming van dieren en planten en gewasbescherming en asbest.

Hoe bewijs je fraude als alles erop gericht was om te verhullen wat er is gebeurd en mensen hun mond houden?

Strafrecht heeft verschillende rollen: vanwege het effect, zelfs mensen opsluiten in de gevangenis is mogelijk. Maar ook in het uitspreken van maatschappelijke afkeuring: dit kan écht niet. Dat heb je nodig bij de echt zware jongens maar ook bij dierverwaarlozing. Want als je ziet hoe die dieren er soms aan toe zijn, dat kun je als maatschappij niet accepteren. Als we ons alleen maar zouden richten op de echt zware jongens dan zou je dit veld laten liggen en dat kan echt niet.”

Kan het OM grip krijgen op de landbouw? Is het niet heel moeilijk sommige zaken boven tafel te krijgen, zoals met mestfraude, als iedereen zwijgt?

“Wij willen geen grip op een sector. We proberen serieuze zaken op te pakken, dat is wat anders dan grip krijgen. Strafrecht is 1 onderdeel in het hele systeem van regelgeving, toezicht en handhaving. Wij zijn er voor de zaken die dat het meeste verdienen. Voor zware opsporingsmethodes, voor huiszoeking, telefoontaps en dergelijke en om maatschappelijke afkeuring uit te spreken. Een maand gevangenis is een krachtiger signaal dan een bestuurlijke boete van € 10.000.

Daarbij is het inderdaad vaak moeilijk om een zaak als mestfraude rond te krijgen. In de zaak in Den Bosch van binnenkort bestaat de verdenking van gerotzooi en gesjoemel en klassieke fraude. Het is een heel complex onderzoek. Hoe bewijs je fraude als alles erop gericht was om te verhullen wat er is gebeurd en mensen hun mond houden? Het zijn ook altijd mengvormen van illegaal en legaal handelen. Je mag handelen in dieren en mest uitrijden, onder bepaalde voorwaarden. Maar fraude in de landbouw is niet anders dan in andere sectoren en ook in het buitenland is het allemaal exact hetzelfde.”

In een recente mestfraudezaak waren de betrokkenen al bestuursrechtelijk flink aangepakt. Subsidie terugbetalen, enzovoort. Waarom dan ook nog strafrechtelijk?

“Terugbetalen wat je oneerlijk hebt gekregen, is geen straf. Ik begrijp het gevoel dat je ‘weer voor de rechter zit’. In het huidige systeem kan ik dat gevoel niet wegnemen.”

Als we een zaak doen, dan willen we ook een serieuze straf. We doen niet voor spek en bonen mee

Inkomenstoeslag wordt niet gezien als subsidie, maar als een recht.

“Dat is typisch. Een aantal sentimenten begrijp ik, maar je moet wel zelfkritisch blijven. Het is wel subsidie.”

Een interview met u in NRC heeft nogal wat stof doen opwaaien. Te veel repressie, te weinig preventie was de boodschap. Lucratieve fraude is moeilijk te bestrijden en inkrimping veestapel zou onontkoombaar zijn. Staat u daar nog achter?

“Ik ga niet herhalen wat ik toen gezegd heb. Er is een flinke discussie op gevolgd en die wil ik niet opnieuw oprakelen. Ik heb daar een keer iets over gezegd en wil het nu aan de wetgever en de beleidsmakers laten. De woorden worden ook uit hun context getrokken. Ik redeneer puur vanuit de strafrechtelijke handhaving. Ik ben geen landbouweconoom, ik kan alleen iets over het strafrecht zeggen. En ik heb gezegd dat het niet alleen met strafrecht op te lossen is, en dat meen ik wel. De samenleving is heel complex. In dat totaal is het strafrecht maar een klein deel en dat is maar goed ook. Strafrecht moet niet het belangrijkste correctiemechanisme zijn, dat leidt tot een politiestaat. De kern van strafrecht is: duidelijk maken dat iets echt niet kan. Dat helpt misschien een beetje. Tegelijk geldt: áls we een zaak doen, dan willen we ook een serieuze straf. We doen niet voor spek en bonen mee.”

Medeauteur: Eric Beukema

Laatste reacties

  • info36

    Het leidt af van de echte zware problemen in Nederland. Daar wordt weinig aan gedaan. Zware criminelen worden zowat gedoogd.

  • info36

    En ik heb nog een vraag aan meneer, hoe gaat het O.M. om met de riooloverstorten in Nederland, want die lozen een veelvoud aan schadelijke stoffen ten opzichte van de landbouw op het oppervlaktewater.

  • Jan-Zonderland

    Mijnheer heeft wel een erg vergenoegzame blik in zijn ogen op die foto. Moet toch een mooi leven zijn: boertjes afknijpen om meest futiliteiten, gebaseerd op ongefundeerde regels. Je zult zo je brood maar moeten “verdienen”.

  • In een interview met NRC vorig jaar zegt de heer de Rijck " een verminderde productie van mest.De veestapel zal kleiner moeten worden."Oordeel op basis van feiten en ga geen een politiek standpunt in nemen.

  • huisvader

    Nederland wordt weer een stuk veiliger info36 heeft een punt , hoeveel gedupeerde boeren zijn er wel niet agv een overstort , daar hoor je niks over dan mag je het zelf maar uitzoeken. Zonderland heeft ook een gelijk wat een mispunt die vent !

Laad alle reacties (1)

Of registreer je om te kunnen reageren.