Home

Achtergrond 37 reacties

Landbouw moet anders, maar hoe dan?

Hoe zet je die hervorming van de landbouw in? Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving kunnen boeren niet meer op eigen houtje beslissen. Ook ontbreekt regie in de sector.

De landbouw in Nederland loopt tegen grenzen aan. Vanuit het oogpunt van klimaat, milieu en biodiversiteit, maar ook het inkomen in de landbouw staat onder druk. De stapel rapporten en visies over een omslag naar een duurzamer systeem wordt groter en groter. Uit de Staat van de Boer van dagblad Trouw blijkt dat het overgrote deel van de boeren duurzamer wil gaan produceren. Maar toch gebeurt dit tot nu toe mondjesmaat. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) onderzocht wat nodig is om een verandering in te zetten.

Afhankelijk van andere partijen

Bedrijven ontwikkelen wel door, maar wel in de richting waarin ze het pad zijn ingeslagen, zegt onderzoeker Martijn Vink van PBL. De schaalvergroting in de landbouw gaat onveranderd door. Boeren concurreren vooral op kostprijs. Door verdere specialisatie en schaalvergroting zijn boeren steeds meer afhankelijk geworden van partijen om hen heen, zoals banken, afnemers, leveranciers, loonwerkers en voorlichters.

Boeren zijn steeds afhankelijker geworden van partijen om hen heen, zoals banken, afnemers en leveranciers. Ze kunnen daardoor moeilijk af van de traditionele route van schaalvergroting en intensivering. - Foto: Koos Groenewold
Boeren zijn steeds afhankelijker geworden van partijen om hen heen, zoals banken, afnemers en leveranciers. Ze kunnen daardoor moeilijk af van de traditionele route van schaalvergroting en intensivering. - Foto: Koos Groenewold

“Je zou kunnen zeggen dat een boer als een hangbrug hangt tussen deze pijlers. De boer kan zelf nauwelijks meer bewegen en is afhankelijk van de bestaande pijlers. Hij kan in veel gevallen niet op eigen houtje een keuze maken”, constateren de onderzoekers.

Ze benadrukken dat boeren hier ook zelf voor hebben gekozen. Uiteindelijk maakt de ondernemer zelf de keuze om een nieuwe stal te bouwen voor nog meer dieren. Hij kiest voor hogere schulden, waarna hij vervolgens minder snel van het pad af kan omdat de schulden terugbetaald moeten worden. Het is een soort vliegwiel. Bij lage prijzen kan alleen meer verdiend worden door meer te gaan produceren.

Schaalvergroting in de landbouw leidt tot grotere schulden per bedrijf en een stijgende grondprijs. Het aantal bedrijven blijft dalen.

Veranderde verhoudingen

Door de veranderende verhoudingen in de keten zijn de mogelijkheden om in te grijpen in de landbouw minder geworden. De overheid heeft zich teruggetrokken op landbouwbeleid, waardoor het beleid grofweg beperkt is tot de milieu- en ruimtelijke ordeningsbeleid. Het marktbeleid is steeds verder geliberaliseerd, waardoor boeren afhankelijker zijn van prijsontwikkelingen. Het beleid is volgens PBL in de ‘onderhoudssfeer’ terechtgekomen. Doordat er steeds meer tegen grenzen wordt aangelopen, wordt het beleid meer en meer tot in detail geregeld, waardoor het steeds ingewikkelder wordt.

Belang van private partijen

Door de terugtredende overheid is het belang van private partijen in de keten toegenomen. Door de verdere specialisatie in de landbouw treedt er ook bij belangenbehartiging steeds meer versplintering op. Bij de discussie over de melkveehouderij is dat goed zichtbaar. Niet iedere melkveehouder kan zich vinden in de visie van LTO, met het ontstaan van nieuwe organisaties als NetwerkGrondig tot gevolg.

Spelers in de agribusiness hebben regulerende rollen op zich genomen. Door samenwerkingen van ketenpartijen en maatschappelijke organisaties, wordt ook regie genomen, zoals bij het Beterlevenkeurmerk van de vleessector en de Dierenbescherming. PBL constateert dat de invloed van ketenpartners sterk verschilt. Grote afnemers met marktmacht als FrieslandCampina hebben meer mogelijkheden om een verandering teweeg te brengen. Dat er grenzen zijn aan de mogelijkheden van sectorale aansturing, bleek bij de overschrijding van het fosfaatplafond, terwijl de melkveehouderijorganisaties hadden toegezegd dat dit niet zou gebeuren. In de varkenshouderij is er minder structuur. “Vion heeft te weinig marktmacht en zat recent zelf nog in zwaar weer”, aldus onderzoeker Daan Boezeman van PBL. Omdat er in het product zelf geen merkenstrategie is, wordt er vooral op prijs geconcurreerd. In de varkensketen hebben voerleveranciers en supermarkten daardoor relatief veel macht.

Coördinator ontbreekt

Hoewel er veel initiatieven zijn, ontbreekt de centrale coördinatie in de landbouw. “De capaciteit om een koerswijziging te coördineren is afgenomen. Zowel in de sector zelf als bij de overheid”, aldus Vink. Voorheen was dit door de productschappen makkelijker te regelen, vindt PBL. Om de landbouw toch van het gebaande pad te krijgen, zijn er volgens PBL 3 voorwaarden: In de eerste plaats moet er een duidelijke visie zijn waar de landbouw naar toe moet. Ten tweede moet de rol van de overheid opnieuw worden bekeken en ten derde moeten er instrumenten komen zodat er ook ingegrepen kan worden. De politiek moet kiezen of de overheid of de sector de regie moeten nemen. PBL merkt hierbij wel op dat de sector heel divers is. Ook kan de afweging zijn om het beleid regionaal aan te sturen, zoals dat nu in Noord-Brabant gebeurt. Het risico hiervan is dat problemen zich verplaatsen naar andere regio’s. Regionale overheden zeggen nu wel de instrumenten te missen om in te kunnen grijpen.

Veel boeren willen duurzamer produceren, maar slechts een deel doet het ook, bijvoorbeeld door bloemrijke akkerranden. - Foto: Peter Roek
Veel boeren willen duurzamer produceren, maar slechts een deel doet het ook, bijvoorbeeld door bloemrijke akkerranden. - Foto: Peter Roek

PBL ziet een landbouwakkoord à la energieakkoord een route om de koersverandering in de landbouw in te zetten. In een dergelijk akkoord moeten gezamenlijke ambities gesteld worden door alle betrokken partijen. Hierbij moeten ook afspraken gemaakt worden over verdelingsvraagstukken zoals de verdeling van de milieuruimte. De afspraken die in een landbouwakkoord gemaakt worden, moeten bindend zijn. Ook moeten de doelstellingen op de lange termijn door voortschrijdend inzicht kunnen worden aangepast. Of er een landbouwakkoord komt, is de keuze van de politiek. “Als dat makkelijk was, was dat al lang gebeurd”, aldus Vink.

Milieumaatregelen zorgen voor minder uitstoot van stikstof, broeikasgassen en fosfaat. Alleen de uitstoot van fijn stof is toegenomen.

Toekomstvisie landbouw in de maak

De reeks rapporten over de toekomst van de landbouw neemt toe. Diverse adviesorganen van de overheid hebben inmiddels hun visie gegeven over de landbouw. In zijn algemeenheid wordt hierin opgeroepen de landbouw en het voedselbeleid te verduurzamen om te kunnen voldoen aan de klimaat- en milieudoelen. Een eventuele krimp van de omvang van de veestapel wordt hierbij als optie genoemd, net als de overgang naar een meer plantaardig dieet met minder vlees en zuivel.

Landbouwminister Carola Schouten werkt aan een brede landbouwvisie. Eind augustus verwacht ze een stip op de horizon te zetten waar de landbouw in Nederland naar toe moet.
Hoewel de wens om te veranderen door veel boeren wordt gedeeld, blijkt de sector moeilijk uit het huidige stramien te komen.

Landbouwakkoord over toekomst sector moet geen praatcircus worden

Martijn Vink en Daan Boezeman zijn onderzoeker bij het Planbureau voor de Leefomgeving. Ze onderzochten waarom de landbouw maar niet uit de gebaande paden kan komen.

Onderzoekers Daan Boezemer (l) en Martijn Vink van PBL missen een duidelijke regisseur in de landbouw om een koerswijziging in te zetten. - Foto: Fred Libochant / Roel Dijkstra Fotografie
Onderzoekers Daan Boezemer (l) en Martijn Vink van PBL missen een duidelijke regisseur in de landbouw om een koerswijziging in te zetten. - Foto: Fred Libochant / Roel Dijkstra Fotografie

Wat is er aan de hand in de landbouw?

Vink: “Vanuit de maatschappij ligt er een enorme druk op de landbouw, en ook de inkomenspositie van boeren staat onder druk. De Nederlandse welvaart stijgt in zijn algemeenheid, maar het inkomen van boeren blijft daarbij achter en het fluctueert heel erg. Wat ons het meest verbaast, is dat de meeste boeren een oplossing zoeken in schaalvergroting en intensivering.”

‘Er is blijkbaar een enorme drang voor boeren om allemaal hetzelfde te blijven doen’

“Je ziet dat bedrijven wel ontwikkelen, maar het aandeel boeren dat het zoekt in verbreding of in biologische landbouw is maar zeer beperkt. Er is dus iets waardoor boeren niet richting wensen vanuit de maatschappij bewegen, maar op de ingeslagen route blijven. Er is blijkbaar een enorme drang voor boeren om allemaal hetzelfde te blijven doen. In de glastuinbouw zie je dat die beweging makkelijker gaat.”

Waarom lukt het de glastuinbouw wel?

Boezeman: “De glastuinbouw heeft als voordeel dat ze een product leveren dat al vrij ver af is. Het hoeft niet meer bewerkt te worden voordat het naar de consument gaat. De glastuinbouw heeft een sterk verhaal opgebouwd rondom de kas als energiebron. Ze leveren voedsel en energie, waardoor er een win-winsituatie is ontstaan.

‘Organisatie is het allerbelangrijkste’

De tuinbouw was ook sterk verdeeld, maar heeft zich goed kunnen organiseren en ze hebben de samenwerking gezocht met de overheid. Organisatie is het allerbelangrijkste. Je ziet dat dit door het afschaffen van de productschappen een stuk moeilijker is geworden, al doet de POV voor de varkenshouderij een goede poging.”

Is het niet jammer dat de productschappen weg zijn?

Vink: “Ik weet niet of je productschappen weer moet kopiëren. Maar je ziet wel dat aan een aantal onderdelen van de productschappen behoefte is. Je zou kunnen werken aan een instelling die de noodzakelijke zaken kan regelen, zoals algemeen verbindend verklaringen.”

De maatschappij stelt hoge eisen aan boeren en heeft verwachtingen van boeren. Is dit wel legitiem? Boeren zijn toch eigen baas op de boerderij?

“De landbouwsector beheert twee derde van de fysieke grondoppervlak van Nederland. Zij beheren de leefomgeving van velen. Als er iets in de landbouw gebeurt, heeft dat direct effect op de samenleving. Daarom is het gerechtvaardigd dat de samenleving voorwaarden stelt en wensen heeft. Tegelijkertijd moet de samenleving zich realiseren dat een boer ook niet zomaar kan veranderen.”

Hoe kunnen boeren gemotiveerd worden om te veranderen?

Vink: “Mensen willen afspraken maken als ze er voordeel van hebben. Je moet ervoor zorgen dat er voor alle partijen iets te halen is. Het is een spel om tot een gezamenlijk bindend akkoord te komen. Het is daarbij wel onwaarschijnlijk dat je iedereen volledig gelukkig kan maken. Dus je zult ook voor partijen voor wie het negatief uitpakt perspectief moeten bieden. De overheid is de meest voor de hand liggende partij om dit te regelen. Wanneer de sector aan het roer staat, zal er veel meer nadruk liggen op een win-winsituatie voor iedereen. Je kunt je afvragen of bij de problemen die nu voorliggen altijd een win-winsituatie is. Ik denk het niet.”

Wat zou u de minister adviseren om de landbouw in beweging te krijgen?

“Kom met een visie en werk aan een akkoord en bouw een route daar naartoe. Daarbij moet ook gekeken worden of de knoppen er zijn om ook daadwerkelijk iets te gaan doen. Organiseer en onderhandel. Het moet geen praatcircus worden.”

Laatste reacties

  • .....

    De efficiënte Nederlandse landbouw moet gesloopt worden. Dat het gewoon betekent dat de landbouw wordt geëxporteerd naar het buitenland daar hoor je de kameraden van dit linkse propagandabolwerk niet over

  • Alco

    Geef eerst maar eens een goede definitie van wat is duurzaam.
    Duurzaam is in mijn beleving zo efficient produceren, maar wat de "profeten" voorstaat is precies het omgekeerde.
    De verkeerde gedachten komt al als men alleen kijkt naar de uitstoot van vee, maar niet ziet dat juist voeding alles in balans houdt.
    Het is de mens met al zijn luxe die de aarde vergalt.
    Maar ja de mens zoekt een splinter bij de ander, maar is verblindt door de eigen balk in de ogen.

  • farmer135

    De regeldrift in de Nederlandse landbouw kent geen grenzen, en iedereen vind zichzelf zgn. deskundig.

  • themmen

    Ze hebben wel een punt wij boeren denken altijd als we meer en efficienter produceren de oplossing is maar in de praktijk brengen we al ons geld naar lely en Co de bank en naar de stoppers of we daar nu veel beter van zijn geworden durf ik te betwijfelen

  • new kids

    Nou daar heb je eigenlijk alles mee gezegd Alco, zo is't maar net. Je wilt als boer eigenlijk niet eens meer met feiten komen, want we zijn eigenlijk een beetje moe gestreden tegen het continu onderuit schoffelen op welk een goede manier we produceren. En daarom is produceren voor export misschien wel beter, in het buitenland zijn ze echt blij met wat ze van ons kunnen kopen. Van onze landgenoten hoeven we het niet te hebben, die leven op een Joint en Alcohol!

  • Bolder01

    Fijn stof, ook weer zon gelul van lek me het vestje, dat het verkeer toe neent,en met hoge snelheid over de weg raast brengt dat geen fijnstof in de lucht ( dat is mischien ook nog un baantje voor un amtenaartje die werk zoekt. ))

  • ghsmale

    We kunnen inderdaad niks zelf meer beslissen
    we zijn door al die regels al met handen en voeten gebonden
    De beste stuurlui staan aan wal.

  • deB.

    Kijk die meneer van de jumbo afgelopen weekend!!!!!
    Het gehele weekend kwijlen rond max verstappen, geld verkwisting, milieubelastend...hij is er nog naar toe gevlogen ook.
    Aantal weken geleden moetst hij zonodig 24 uur nutteloos rondjes rijden op le mans. KAN ALLEMAAL!

    En dan met een hypocriet hoofd vertellen, dat agrariers groen moeten zijn, en voor bijna niets moeten werken! Walg van deze praktijken, we laten ons gebruiken niet te zuinig

  • Zuperboer

    De glastuinbouw is het grote voorbeeld. Als er een sector niet op schaalvergroting heeft ingezet...duhhhh. Het beste zouden de heren op de foto een bedrijf met pak m beet 30 ha en 50 melkkoeien ter beschikking gesteld moeten krijgen. Laat ze maar proberen hoe of t werkt. Als de kapitaalinzet toeneemt dan is het logisch dat de omzet gaat/moet stijgen. Dit is sigarendooskennis. ff Rekenen en je snapt t. Alle extra eisen verhogen de kritieke opbrengstprijs en verlagen de marge. Boeren zijn al heel vroeg gestart met het gezamenlijk vermarkten van hun produkten. Die coops zijn enorm gegroeid, maar daardoor wel heel erg afhankelijk van goed en doortastend beleid en management. Daar zit waarschijnlijk een key to succes. De ketenregisseur is al in dienst bij onze Coops. Liever geen verdere inmenging van onze overheid in zaken die de 'markt' betreffen. Daar is nog nooit veel goeds van gekomen.

  • Marco22

    Een paar klimaatgekkies met hun visie vanuit hun stad van asfalt en beton. In het hele verhaal staat niets over het inkomen van de boer.
    Weer zo'n wens denken club vanuit de natuur en milieu hoek die niet ziet wat de boeren al gedaan hebben in hun richting. Zij komen wel visies maar hoe het financiele plaatje er dan uit ziet, daar hebben de heren niet voor gestudeerd kennelijk.

  • Klaasvaak

    Laat ze eerst maar eens formuleren wat duurzaam is!

  • DJ-D

    En even formuleren wie nou precies "de maatschappij" is. Zijn dat deskundigen of een paar veganisten met veel geld om propaganda te maken? Of zijn dat de grote bedrijven woonwijken en multinationals die ruimte willen en graag de landbouw zien krimpen. Want dat is minst slechtste en politiek correctste voor economie. En milieu organisaties krijgen meer natuur want er moet compensatie komen. Met nog meer rovers om de weidevogels echt de nekslag te geven en zelfs de mol zal worden uitgeroeid met de huidige verhoudingen.

  • Bennie Stevelink

    “Je ziet dat bedrijven wel ontwikkelen, maar het aandeel boeren dat het zoekt in verbreding of in biologische landbouw is maar zeer beperkt. Er is dus iets waardoor boeren niet richting wensen vanuit de maatschappij bewegen, maar op de ingeslagen route blijven”.

    Ik kan hun wel vertellen waarom boeren niet “richting wensen vanuit de maatschappij” bewegen: er is geen markt, alleen verbale wensen.

  • deB.


    Dit soort lui krijgt hier gewoon een podium.... NL gaay ten onder aan de kennis economie...het gaat verdraait hard

  • van someren

    Schaarste creëeren. De schappen moeten leeg

  • DJ-D

    @ Bennie dat klopt zie hier

    <>

  • Jaap39

    Wel een teken aan de wand dat Zweedse bedrijf. Melk is en blijft wit.....

  • ENDE902

    Laat ze in Den Haag, en dus ook deze heren van het PBL nog maar even tobben. Over een half jaar vallen alle puzzelstukjes misschien wel in elkaar.

  • BetterCows

    Ze hebben echt werk verzet..

  • Alco

    Ze hebben het over een koerswijziging van de landbouw.
    In feite is alleen een koerswijziging van de consument bepalend.
    Echter zijn deze koerswijzigingen vaak gebaseerd op emotie.
    Hebben dus geen structurele waarde.

  • farmerbn

    Er zijn steeds meer mensen die zich willen bemoeien met de boeren. Die mensen krijgen geen macht als het met de boeren goed gaat. Dus eerst de boeren hun inkomen afpakken (boertje pesten) en dan verkondigen dat alles anders moet. Het hoeft echt niet anders maar daar krijg je je inkomen niet mee terug.

  • Ranger

    Oplossing is simpel , productie en comsuptie in kleinere cirkels in evenwicht brengen . Minder agroproducten maar meer agrokennis exporteren . Ruimte in de schappen van supermarkten voor lokale producten . Stop de gedachte van meer en veel . Maar meer schakels van de keten op het boerenerf .

  • eltjehennie

    Zorg er met mekaar voor dat de supermarkten 2 a 3 maand leeg staan en dat er hongersnood komt dan komen ze er wel achter.
    Het enige probleem is de vliegvelden op Schiphol iedere minuut een vliegtuig stijgen en een landen.Elke vliegtuig gebruikt gemiddeld per vlucht 30 a 40 duizend ltr brandstof en de vervuiling er van. vliegvelden dicht en naar de hunebedden op vak.

  • Maas1

    Zelf zie ik toch wel mogelijkheden om een meerwaarde uit een bedrijf te halen aan de hand van duurzaamheid en andere,en een kosten reductie.Misschien zijn we te veel en enkel gefocust op het product wat het dier levert dat is immers onze inkomens bron.Bij kosten stijgingen zijn we dan immers genoodzaakt om op te schalen om nog een inkomen te verdienen.Deze spagaat en bewuste financiële uitknijping van de boer ligt aan het gehele systeem van producent tot consument. Er is nog een hele markt te winnen rondom het houden van dieren,maar dan is een ding glas helder het pak melk of u vlees krijgt u niet meer maar u gaat er nu voor betalen! Dat moet eerst helder zijn.

  • 0064376

    Winkels en scholen hebben ook schaalvergroting gehad...

  • koestal

    vraag degenen die de fosfaatwet hebben bedacht

  • Bennie Stevelink

    @Ranger, Nederland heeft een gespecialiseerde landbouw: sommige producten, zoals melk, maken wij drie keer zoveel als we zelf nodig hebben. Andere producten, zoals graan om brood van te bakken, importeren wij.
    Hoe wil jij de afzet van landbouwproducten organiseren in “kleine cirkels”?

  • Ranger

    Bennie , je geeft het antwoordt zelf al . Door productie en consumptie op elkaar af te stemmen in kleinere cirkels . Het is namelijk maatschappelijk niet uit te leggen dat bv hier een vleesvarken wordt gemest met voer uit zuid Amerika en vervolgens verkocht in China . En de mest blijft hier . Neem als voorbeeld een cirkel van 250 km . Dan kun je meer marge naar de teler krijgen . En een veel betere milieu footprint

  • Maas1

    @Ranger ik wil hier wel even op reageren,als jou wens van jou gedachte werkelijkheid wordt meld het dan dan kunnen we allen opstappen.Behoorlijk hypocriet om de landbouw te decimeren terwijl we achterloos onze auto vol gooien met brandstof wat over de hele wereld is versleept voordat het in de tank van de auto zit.Met alle fijnstof uitstoot tot gevolg.Alle goederen die wij kopen komen vaak van elders over de wereld via Rotterdam binnen,om maar wat te noemen.We leven hier in een democratiche Noord -West Europa waar vrij vervoer van goederen van over de gehele wereld centraal staan. Alleen de visie van het inperken van landbouw goederen zou een kans van slagen hebben in een socialistische communistische dictoriaal regime gelijk aan Noord- Korea.

  • DJ-D

    <>

    Lees dit maar eens. Staat vol fouten maar zal vast wel iets van kloppen.

    Deze jongens zijn de baas....

  • farmerbn

    Ranger houdt niet van bananen , annanas en franse wijn.

  • Alco

    Ranger wil sinasappelen verbouwen in Finland.

  • farmerbn

    Finland is verder weg dan 250 km. Dus ook geen sinaasappels voor Ranger.

  • Ranger

    Dank voor het meedenken . Betreft de cirkels , het gaat er dan ook om dat we ons veevoer zelf gaan verbouwen . En wat DJ-D terecht noemt , dat het ABCD kwartet niet meer die 250 miljard aan ons verdiend ! Druiven groeiden vroeger ookniet in NL . Dus waarom geen ananas en sinaasappelen . . Wortelen gaan voor 10 cent de kilo naar een wasserij in België , wat vervolgens in een zakje in de naast gelegen supermarkt te koop ligt voor het 10 voudige, iets om over na te denken . Onze marges zullen sterk omhoog . Wat vervolgens veel gezins bedrijven in stand kan houden.

  • Maas1

  • Alco

    @Ranger. Een land verdient zijn internationale status met waar die goed in is en dat zij wij hier met de landbouw.
    Zo kunnen al die industriële producten betaald worden die wij invoeren.
    Veel mensen zoals gisteravond die Marijnissen denken dat een economie kan draaien op de geldpers.
    Maar tegen zulk soort mensen moeten we in bescherming worden genomen, omdat we anders vervallen in een economisch debacle als Griekenland.
    En dan is er niemand die ons uit de brand helpt en zullen vooral de minder goed bedeelden hier tot de armoede staf vervallen en terreur ook hier in erge mate toenemen.

  • Ranger

    alco , dus jij erkent dat de landbouw de motor van de economie is . terecht . maar wij als agrariërs willen een inkomen uit onze top producten . maar wij zijn niet verantwoordelijk voor een goed inkomen van de medelanders . maar door voor kostprijs en onder de kostprijs te leveren . doen we dat wel . en dat kan en moet doorbroken worden.

Laad alle reacties (33)

Of registreer je om te kunnen reageren.