Home

Achtergrond 13 reacties

‘Haal die mensen van Wakker Dier in je stal’

Er is veel gedoe over veehouderij. Dat heeft alles te maken met veranderende ideeën over de relatie mens-dier. Filosoof-ethicus Bart Gremmen pleit voor meer samenwerking.

Het zijn verwarrende tijden voor wie professioneel met dieren werkt. De maatschappelijke opvattingen over de relatie mens-dier veranderen in hoog tempo. Het gaat allang niet meer over de vraag of dieren goed behandeld moeten worden.

De dierenbeweging van nu gaat veel verder. Voor hedendaagse filosofen is er geen beslissend verschil, geen onoverbrugbare kloof tussen mens en dier meer. Tekenend is een interview met de Canadese politiek filosoof Will Kimlycka onlangs in Filosofie Magazine. Hij spreekt over ‘multiculturalisme’ van mens en dier. Dieren noemt hij ‘medeburgers’. Ze hebben niet alleen recht op bescherming maar ook op een fijn leven en zelfs op persoonsrechten.

Wat moet je daar als veehouder mee? Is dit de kant waar de maatschappij heen wil? Wat is dan nog de plek van dierhouderij? Over die vraag gaat dit interview met de Wageningse filosoof-ethicus Bart Gremmen. Zijn taak is om de studenten van nu, de generatie die straks aan het roer staat van de agrosector, voor te bereiden op deze nieuwe wereld.

Foto: Tamara Reijers
Foto: Tamara Reijers

Filosoof Bart Gremmen (61) is dit voorjaar geïnaugureerd als professor ethiek van de veehouderij aan Wageningen UR. In zijn inaugurele rede stelde hij dat maatschappelijke organisaties meer betrokken zouden moeten worden bij het ontwerpen van nieuwe veehouderijsystemen. Dat zou onrust achteraf kunnen voorkomen.

Boerenerf is kruispunt van opvattingen

Voor iemand die pasklare antwoorden verwacht, is het gesprek een beetje een tegenvaller. Gremmen wil niemand voorschrijven wat goed is. Vraag hem niet ‘hoe het hoort’. “Ik ben geen moralist”, protesteert hij dan. “Mensen moeten zelf nadenken. Ik hou alleen een spiegel voor.”

De rol van een ethicus is inventariseren wat mensen goed vinden en welke argumenten ze daarbij hanteren. Zitten daar tegenstrijdigheden in? Als het op landbouw en dierhouderij aankomt barst het daarvan, zo blijkt. Het boerenerf is een kruispunt van opvattingen. En dat levert heel wat botsingen.

Gremmen: “Aan de ene kant heb je de dier-ethiek. Die draait om een goede behandeling van individuele dieren. Die past bij huisdieren zoals honden en katten. Daar kun je in de landbouw dus niet mee uit de voeten. Een andere invalshoek is de milieu-ethiek. Die gaat over soorten en ecosystemen, over wilde dieren. Daar staan niet de individuele dieren maar groepen centraal. Ook dit past niet bij de landbouw.

Beter passend is een ethiek op basis van zorg. Die zorgethiek gaat ervan uit dat je voor je dieren moet zorgen zoals je voor sommige mensen zorgt waar we niet zonder meer mee kunnen communiceren, denk aan baby’s en demente bejaarden.”

Door de ingewikkelde ethische puzzel zit de landbouw ook juridisch in een aparte positie, signaleert Gremmen: ‘De intrinsieke waarde van het dier is wettelijk erkend. Dieren zijn niet alleen een middel maar ook een doel op zich. Daar heeft de landbouw meteen een probleem. Want daar zijn dieren wel een middel. Dus moest de wet een uitzondering maken. De landbouw is een uitzondering.’

‘Dieren zijn niet alleen een middel maar ook een doel op zich. Daar heeft de landbouw meteen een probleem. Want daar zijn dieren wel een middel’

Vroeger was de mens rentmeester. Nu hebben sommigen het over dieren als gelijkwaardige medeburgers. Is dat de toekomst?

“Dat weet ik niet. Sinds Darwin is de boodschap eigenlijk dat wij dieren zijn en andere soorten dus mededieren. Tegelijk hebben wij het in de evolutie wel erg bont gemaakt, we hebben de hele aarde naar onze hand gezet. Misschien zijn wij zelf wel een plaag.

Grote vraag is: zijn wij echt anders dan andere dieren? Ik denk dat het verschil mens-dier eerder gradueel is dan principieel. Wij zijn gewoon dieren. We worden geboren, we gaan dood, we zijn zoogdieren. Voor veel mensen is dat shockerend. Ik vraag wel eens in colleges: wie beschouwt zichzelf als een dier? Dan steekt nog geen derde zijn hand op. Voor de meeste mensen is het een taboe. Een laatste grens. Ja, ze weten het wel, ergens, maar geven het niet toe en handelen er ook niet naar.”

In hoeverre handelen we niet naar het idee dat mensen dieren zijn?

“De meeste huisdieren hebben een leven dat je als huisdier niet wilt. Een konijn alleen in een hok, een goudvis in een kom, een vogel in een kooitje. Dat zou je zelf ook niet willen. Als een dier dat kan vliegen in een kooi zit, kan iedereen concluderen dat het belemmerd wordt.

Je zou dit als een soort richtlijn kunnen hanteren: een dier moet zich kunnen ontplooien en dat mogen wij niet belemmeren. Een mens moet mens kunnen zijn en een vleermuis vleermuis.”

Contract tussen mens en varken

Gremmen schetst hoe de relatie mens-dier in de veehouderij veranderd is, in samenhang met ontwikkelingen in techniek, economie en maatschapppij. “Vroeger had je kleine gemengde bedrijven met een paar varkens, die scharrelden en kregen afval. Die hadden een goed leven en aan het einde gingen ze dood. Bijna net als in de natuur. Wij waren eigenlijk de predator in dit model. Er was als het ware een contract. Wij gaven de dieren een goed leven en zeiden dan oké, maar aan het eind gaan we jou opeten. Je gaat toch dood.

Maar nu hebben we een systeem ontwikkeld dat past bij onze wens om veel mensen van vlees te voorzien, te exporteren en kwaliteit te hebben. Daar is een hele infrastructuur op ingericht, inclusief grootschalige bedrijven. Sommige elementen in dat systeem zijn immoreel. Er zijn onbedoelde neveneffecten.

Zulke systeemfouten kun je niemand verwijten, maar je kunt wel proberen een ander systeem te bedenken. Met andere technologie. Waarvan je overigens van tevoren weet dat ook dat nadelen zal hebben. En daar heb je dan ook weer een passende, innovatieve ethiek bij nodig. Er is maar een manier om dat nieuwe, morele veehouderijsysteem te ontwikkelen: groepen erbij betrekken van buiten de sector zelf.”

Er wordt nogal gebeukt op de veehouderij. Wakker Dier, nu de dierenartsen. Mag je van een Wagenings filosoof verwachten dat die daar tegengas tegen geeft?

“Tegengas in de zin van contrasten laten zien. Dat er meerdere scenario’s zijn. Er zijn meerdere ontwikkelingen naast elkaar. Urbanisatie is er een. Maar sommige mensen komen terug van die stad en willen er weer uit. Dat zijn golfbewegingen.

En er is een ander verhaal. Zeg tegen critici: Ik geef jou 1.000 varkens, ga nu maar huisdier met ze spelen. Mensen realiseren zich niet wat er bij komt kijken als je zoveel vlees en melk wilt produceren. Techniek en economie komen bij elkaar in het systeem dat we nu hebben.”

Dus het probleem is op te lossen met betere voorlichting? De mensen snappen het gewoon nog niet?

“Ze snappen het inderdaad niet. Dat is de goede diagnose. Maar de therapie klopt niet. Het antwoord ligt niet in kennis maar in doen. Mijn eigen filosofie gaat over dingen doen. Als je een week meedraait op een veehouderij, heb je een hele andere ervaring dan een documentaire kijken. Je moet dus die mensen van Wakker Dier in de stal halen. Dan krijgen ze oog voor je probleem. Het systeem dat we nu hebben is totaal anders dan het ambachtelijke verhaal. Je kunt daar niet zomaar een dingetje uithalen.

‘Als je een week meedraait op een veehouderij, heb je een hele andere ervaring dan een documentaire kijken. Je moet dus die mensen van Wakker Dier in de stal halen’

Neem het onderwerp mutilaties, zoals snavelkappen en staarten couperen. Waarom gebeurt dat? Omdat er iets ergers gebeurt als je het niet doet. Dat heeft te maken met feit dat er te veel dieren bij elkaar zitten. Dat kan wel anders, maar wie gaat die extra ruimte betalen?”

De consument betaalt te weinig? Dat is een bekend geluid, maar van een ethicus had ik een ander soort antwoord verwacht.

“Er is een lange ontwikkeling geweest die uitmondde in het huidige systeem van produceren. Wetenschap kan natuurlijke barrières wegnemen. Maar dan komen er ethische barrières. We hebben bedacht om de hoorns van koeien af te zagen. Maar als er steeds meer argumenten komen waarom dat niet goed is, dan moet je een systeem bedenken waarin die koe veilig met hoorns kan rondlopen. Die zijn er wel maar ze zijn onbetaalbaar. Bij mensen lijkt het simpel. Als iemand ziek is, geef je hem wat ie nodig heeft. Maar wat als het medicijn € 10 miljoen per jaar kost? Dan wordt de afweging ook lastig. Geld is niet waar het om gaat, maar het is wel de omrekenfactor van al die verschillende dingen die meespelen.”

Over eendagshaantjes. Die worden nu gedood en verwerkt. Wat maakt het eigenlijk uit of ze wel of niet eerst een tijd leven? Doodgemaakt worden ze toch.

“Ze hebben in principe recht op leven. Als je een ei uitbroedt, moet je ook iets doen met dat levende wezen. Als je iets doelbewust op de wereld zet, moet je dat ook respecteren.”

Ander voorbeeld. De plofkip. Nu hebben we langzamer groeiende rassen. Maar wat maakt het op filosofisch niveau uit of een dier 6 of 8 weken leeft? Hebben die dieren een soort recht op een langer leven?

“Nee, dat laatste is onzin. Wij hebben trucs bedacht om dat dier sneller te laten groeien, maar daar zitten onbalansen in. Ze groeiden zo snel dat ze omvielen. In die langzamere groeiers is die onbalans rechtgetrokken.”

Boeren zeggen: natuurlijk zorgen wij goed voor ons vee, anders zouden de productie niet goed zijn.

“Goede productie is een indicator maar zegt niet alles. Productie-aspecten zijn alleen interessant voor ons. Dieren willen ook andere dingen, zoals afwisseling. Varkens zijn heel intelligent maar konden daar tot voor kort niks mee doen. Dat is eigenlijk een schande, als een dier eigenschappen die er in zitten totaal niet kan ontplooien. Dan kun je wel een ketting ophangen in de stal, maar dat is niet genoeg.”

Waar ligt de grens van wat je voor het dier zou moeten doen?

”Er zijn mensen die varkens als huisdier nemen. Maar dat kan niet de algemene regel zijn uiteraard. Maar die ketting, ik denk dat boeren die vooral als een verplichting zagen. Het moest nu eenmaal. Maar die varkens zijn er zomaar op uitgekeken. Dus doen ze er niks meer mee. Dan neem je het probleem niet serieus. Je hoeft een dier niet alleen maar instrumenteel te zien. Wij laten hen geboren worden. Dat geeft verantwoordelijkheid. Die dieren hebben mogelijkheden en 80% daarvan gebruik je niet. Dan moet je toch eens goed nadenken.”

Of die eigenschappen die je niet nodig hebt, eruit fokken.

“Ja, dat doen we natuurlijk al. We hebben de landbouwdieren al in hoge mate gedesigned in de loop van de eeuwen. Je kunt ook zeggen: fok varkens zonder hersenen. Maar dan zal een ander zeggen: dat is geen varken meer, en ik wil een varken eten! Een dier is geen object. Je moet onze technologie niet toestaan dat je alles wat je er niet in wilt hebben, eruit haalt.”

Bart Gremmen:  Een dier is geen object. Je moet onze technologie niet toestaan dat je alles wat je er niet in wilt hebben, eruit haalt." - Foto: Ronald Hissink
Bart Gremmen: Een dier is geen object. Je moet onze technologie niet toestaan dat je alles wat je er niet in wilt hebben, eruit haalt." - Foto: Ronald Hissink

Er zijn veel terreinen waar het schuurt tussen landbouw en maatschappij. Is de dierenkwestie de belangrijkste?

“De voedselproductie is toevertrouwd aan 2% van de bevolking. Vroeger had je die weerstand niet, want toen was 90% erbij betrokken. Voedsel is een bijzonder product. Het komt in je lichaam, je leeft ervan, anders ga je dood. Dus het is een hele speciale sector. Maar we behandelen de mensen daarin helemaal niet zo speciaal. Boeren worden afgeknepen en beschimpt. Dat is zeer onterecht. Daarom zeg ik ook: beste commentaargevers, ga daar maar eens een paar weken werken, ga het maar anders doen. En dat lukt ze dus niet.

‘Boeren worden afgeknepen en beschimpt. Dat is zeer onterecht’

Mensen beseffen niet wat het inhoudt om voedsel te produceren. Wat je moet doen als boer. Dat zou dan ook de boodschap moeten zijn van de sector: doe het maar eens. Als jij dit en dat wilt, je wilt vlees, melk, eieren, en je wilt die kwaliteit, nou doe het maar, we zijn benieuwd.”

Laatste reacties

  • John*

    Tussen niet willen en anders willen zit een groot verschil. Als sector moeten we er voor waken dat we het niet anders gaan doen voor mensen die het niet willen.

    Zeg maar vragen en uiteindelijk niet kopen! Daarom zal deze groep ook niets anders proberen want dat past niet in het doel wat ze voor ogen hebben. Eigenlijk zouden we ze net zoals Mc Donalds een dikke vinger moeten geven.

  • A1967

    Snap helemaal niets van filosofie, mag ik dan een keer bij u in huis rondkijken

  • hendruk

    Hou die gasten van WD asjeblieft uit je stallen!!! Zij selecteren en manipuleren net zo lang met gemaakte beelden dat de veehouder sowieso de gebeten hond is! Denk je nu echt dat WD geïnteresseerd is in onze stallen? Als het geen schimmig houten kot is met 10 zeugen in een pak stro is het in hun ogen al mega en deugt het niet.
    Heel naïef om WD te vertrouwen!

  • jhp

    De die-hard dierenknuffelaars willen niet kijken en mee draaien in een stal, die willen die stal alleen maar sluiten, die groep is niet voor rede vatbaar.
    Veel succes voor diegene die het probeert.

  • alco1

    Ik reed een tijdje terug een konijn aan met de auto.
    Het was zo kapot dat ik niets anders kon doen dan het bij de achterpoten te pakken en tegen een boom het uit zijn lijden te verlossen.
    Op deze manier deed een medewerker van Straathof het met een niet levensvatbaar biggetje tegen een muur.
    Maar daar stond een camera bij.
    We weten allemaal hoe het afgelopen is.
    Maw. Met veel beelden kun je altijd iets negatiefs naar voren manipuleren.
    Moraal van het verhaal:
    Extremisten kun je niet tot rede brengen.

  • farmerbn

    Eens met alco

  • agratax(1)

    Het is nogal eens zo dat de dierenactivisten gezworen vegetarier zijn. Zijn dus niet tegen dierhouderij maar tegen het eten van dieren en daarmee tegen de vlees en melk etc. productie. Zij zijn het die wel gevoelens toedichten aan dieren, maar niet aan planten. Waarom zouden planten geen gevoelens hebben? Misschien omdat ze vast staan in de grond en geen geluid maken (volgens ons mensen)? Ik vrees dat het goed bedoelde plan om de dierenactivisten in de stal te halen net zo min zal helpen als een streng gelovige tussen de ongelovigen te zetten. Zowel de streng gelovige als de dierenactivist zal trachten de andere partij over te halen om zich bij hem aan te sluiten om zo een beter leven te leiden.

  • koestal

    Veel burgers begrijpen boeren niet,dit ontaardt in cynisme,de burgers menen dat in het buitenland allemaal ideaal is,daarom gaan ze zeker ook vaak naar het buitenland op vakantie,daar is het leven goed denken ze ,maar ze bezoeken daar ook geen boerderijen,ze zien wel wat vee in de wei lopen,maar dat is dan ook.

  • T@deler

    Een gewaarschuwd mens telt voor twee.

    http://epaper.penthionstudio.nl/epaper/Noord/20150328/26

  • WGeverink

    Idd Alco, ik heb ook talloze niet levensvatbare onbehandelbare etc biggen de nek gebroken met een klap op de rand van het hok. Het is een snelle en humane manier om het kleine grut te eutanaseren. Voor grotere varkens is er een geweer. Ik heb gewerkt met zeugen die buiten lopen Ze hebben een hectare of twee land met een modderpoel waar ze drie maanden van het jaar in kunnen rollen zodat ze niet aborteren door zonnebrand en minder last hebben van steek insecten. Er is een hok vol met stro waar ze heerlijk kunnen slapen. Als de oren op een koude winterdag uit het stro steken is er een goede kans dat de punten er af vriezen. Natuurlijk moet je niet vergeten om na een sneeuwstorm meteen sneeuw te schuiven zodat ze bij het voer en het water kunnen komen zonder met de spenen door de sneeuw te slepen. Deze spenen vriezen er af als ze nat worden en het is knap lastig als er een zeug zonder spenen in het kraamhok staat. De zeugen hebben het hartstikke goed binnen en zelfs op een varkens wei raken ze uitgekeken.

  • Bennie Stevelink

    Ik denk dat het geen zin heeft om WakkerDier in de stal te halen. Ze hebben geen kritiek omdat ze een andere veehouderij willen. Hun kritiek is slechts bedoelt als rechtvaardiging voor het vegetarisme wat ze nastreven.

  • J. Hogenkamp

    Heb wel eens een inleiding van professor Gremmen gehoord, zitten elementen in om goed over na te denken. Wat mij wel verbaast is dat hij in dit stuk vroegere houderij-methodes per definitie beter vindt dan de huidige. Zowel mijn ouders als grootouders hielden varkens en vonden juist dat de dieren bij ons in de stal er met sprongen op vooruit gingen. Gestuurde klimaatbeheersing, vloerverwarming, voer op maat, hygiëne, enz. De laatste alinea vind ik het best: "doe het zelf maar eens". Er zijn boerderijen meer dan genoeg te koop, ook voor de critici. Koop er één of meerdere en richt deze in zo je wilt, duurzaam op milieu-, welzijn- en economisch vlak. We zijn heel benieuwd welke innovaties hier uit voort komen! Ik heb deze kritische mensen vaak genoeg bij ons in de stallen gehad, breng dan graag een tegenbezoek om veel te leren.

  • alco1

    @Hogenkamp. In de stentor stond wel zo'n idyllisch bedrijf.
    Echter stond op de laatste alinea dat ze hun inkomen haalden uit de twee varkens schuren die er achter stonden.

Laad alle reacties (9)

Of registreer je om te kunnen reageren.