Rundveehouderij

Achtergrond

Timing cruciaal bij ernstige mastitis door E. coli

Koeien die geïnfecteerd zijn met E. coli kunnen ernstig ziek zijn. Snel ingrijpen met ondersteunende therapie, lijkt belangrijker dan toepassen van antibiotica.

Elke veehouder heeft wel eens te maken gehad met een vrij plotseling doodzieke koe met ernstige mastitis. Hoewel de infectiebron divers kan zijn, wordt toch snel gedacht aan een infectie met Escherichia coli (E. coli). Ingrijpen is noodzakelijk. Maar de wijze waarop, met name de inzet van antibiotica, staat ter discussie. Zo is er een groep dierenartsen die vindt dat je bij zo’n zieke koe altijd antibiotica moet inzetten, volgens het formularium melkvee.

Bouwen Scheijgrond, bestuurslid van KNMvD Commissie Herkauwers: “Het formularium schrijft antibiotica voor aan een koe met ernstige klinische mastitis.” Hij geeft echter ook aan dat het formularium geen kookboek is en dat de veehouder en dierenarts samen de afweging moeten maken hoe te handelen. Een deel van de dierenartsen ziet geen toegevoegde waarde in gebruik van de huidig beschikbare antibiotica. Zeker is wel dat een ernstig zieke koe directe verzorging vraagt.

Gebruik van een teatsealer bij een koe moet uiterst hygiënisch gebeuren. - Foto: Fotopersbureau Dijkstra
Gebruik van een teatsealer bij een koe moet uiterst hygiënisch gebeuren. - Foto: Fotopersbureau Dijkstra

Een bacteriologisch onderzoek (BO) geeft inzicht in de verwekker van de mastitis. Want de verschijnselen van ernstige mastitis door E. coli, Klebsiella of zelfs in zeldzamere mate Staphylococcus aureus lijken op elkaar. Ook een ernstige vorm van een infectie met Streptococcus uberis kan zulke klinische verschijnselen geven.

E. coli wordt niet altijd aangetoond in een BO. Dat komt doordat de bacterie meestal al dood is en de koe vooral ziek wordt van de toxinen die de bacterie afscheidt. Waar het wel gekweekt wordt, geeft het een indicatie van de ernst van de infectie, omdat er een relatie is tussen de aantallen coli-achtigen en de ernst van de ziekte. Als er coli of andere bacteriën een rol spelen, is dat nuttig te weten voor behandelingen in de toekomst. Daarom is een BO met een gevoeligheidsbepaling nodig.

Wat is E. coli?

Escherichia coli wordt geschaard onder de omgevingsgebonden mastitisverwekkers, net als Klebsiella. Het is een van de belangrijkste mastitisverwekkers die vooral bij temperaturen boven 15 graden goed gedijt in het ligbed. E. coli behoort tot de gramnegatieve bacteriën. De bacterie komt vooral voor in mest, ligboxen en bodem.
De route van besmetting is altijd van buitenaf en de bacterie dringt de uier binnen via het slotgat van de speen. Eenmaal in het kwartier kunnen de bacteriën sluimerend aanwezig blijven, maar in de meeste gevallen vermenigvuldigen de bacteriën zich explosief. Daar produceren ze toxines en ook komen toxines vrij als de bacterie dood gaat. Daar wordt de koe letterlijk doodziek van. De koe heeft koorts, verliest eetlust en de uier is gezwollen, hard en pijnlijk. De melk kan vlokken en klonten bevatten. Soms komt er ook bloed in voor en de samenstelling kan waterig en etterig zijn. Een groot gevaar is dat de koe in shock raakt. Als dat gebeurt, is de overlevingskans nog maar zo’n 20%.
Volgens GD geneest ongeveer 95% van de mid-lactatiekoeien met een klinische mastitis door E. coli. Rond het afkalven is dat echter maar 10 tot 15%.

Snel handelen grootste overlevingskans van zieke koe

Christian Scherpenzeel, dierenarts en uiergezondheidsdeskundige bij de Gezondheidsdienst voor Dieren (GD), geeft aan dat een acuut ernstig zieke koe altijd snel een adequate behandeling vraagt. “Timing is cruciaal voor de overlevingskansen van de koe. De juiste volgorde is om eerst met spoed je dierenarts te bellen. Kijk daarna in het bedrijfsbehandelplan wat de afspraken zijn bij aanwezigheid van ernstige klinische mastitis.” Bij ernstige klinische mastitis is de koe echt ziek, met koorts en afwijking aan de melk en/of de uier.

40 liter lauwwarm water kan levensreddend zijn

“Slechts 5 tot 10% van alle klinische mastitisgevallen zijn ernstig en geven ‘intensive care-patiënten’”, stelt Scherpenzeel. Dan kan inzet van een tweede keus middel met een breedwerkend spectrum waarmee ook gram-negatieve bacteriën, zoals E. coli en Klebsiella, bestreden worden, gerechtvaardigd zijn.

Scheijgrond is van mening dat een ernstig zieke koe geen antibiotica moet worden onthouden. “Zeker niet als de afweging is om de dierdagdosering zo laag mogelijk te houden.” Toch is Jan Dijkhuizen, rundveedierenarts bij de Graafschap Dierenartsen, niet overtuigd van de directe inzet van antibiotica bij mastitis door E. coli. “De enig bewezen werkzame antibiotica zijn derde en vierde generatie cephalosporinen. Het formularium schrijft Trimethoprim-Sulfa voor, maar dat werkt niet afdoende tegen E. coli.”

Dit zijn de preventieve wapens tegen E. coli

Een schone omgeving draagt bij aan het verminderen van de infectiedruk. Dat geldt zeker voor E. coli, die gezien wordt als een echte ‘omgevingsbacterie’. - Foto: Wick Natzijl
Een schone omgeving draagt bij aan het verminderen van de infectiedruk. Dat geldt zeker voor E. coli, die gezien wordt als een echte ‘omgevingsbacterie’. - Foto: Wick Natzijl

95%

kans op herstel bij koe in volle lactatie

 

10-15%

overlevingskans bij coli bij afkalven

 

20%

overlevingskans bij shock

 

Omdat E. coli een echte omgevingskiem is, richt de preventie zich logischerwijs vooral op de omgeving van de koe.

  • Zorg voor een schoon en droog ligbed. E. coli komt veel voor in de mest en dus moeten de boxen regelmatig schoon gemaakt worden met eventuele toevoeging van boxsanitatiemiddelen.
  • Zorg voor regelmatige reiniging van de looppaden om zo besmeuring van het ligbed via aan de klauwen hangende mest te voorkomen.
  • Voorkom te dunne mest door optimale voeding met voldoende structuur in het rantsoen en stabiele penswerking. Dunne mest spettert meer, waardoor het verspreidingsgebied groter is.
  • Geef na het melken vers voer om de koeien niet te snel te laten liggen.
  • Zorg voor een droog ligbed. E. coli kan zich in een vochtige, warme omgeving sneller vermeerderen. Datzelfde geldt voor Klebsiella.
  • Besteed aandacht aan de conditie van de speenpunt op vereelting en rafeligheid. Het slotgat is de toegangspoort voor E. coli tot de uier. Een goede speenpuntconditie draagt bij in beperken van de mate van binnendringen door de bacterie. Er zijn verschillende oorzaken van een matige conditie van de speenpunten. Die kunnen genetisch zijn, maar zijn meestal gerelateerd aan het melken en de werking van de melkmachine.
  • Voer bacteriologisch onderzoek met gevoeligheidsbepaling uit op (tank)melk.
  • Reinig de uiers en spenen goed voor het melken met maximaal 1 doek per koe.
  • Gebruik geregistreerde dip- of spraymiddelen met een ontsmettende en verzorgende werking.
  • Werk uiterst hygiënisch bij het droogzetten van koeien, bij gebruik van droogzetinjector of testsealer. Koeien zijn in de droogstand en rondom afkalven erg kwetsbaar. Voorkom dat de koe al tijdens het droogzetten met de bacterie wordt geïnfecteerd. De helft van de klinische mastitisgevallen als gevolg van omgevingsbacteriën in de eerste 100 dagen van de lactatie zijn terug te voeren naar de droogstand als moment van infectie.
  • Gebruik in overleg met uw dierenarts een vaccin tegen E. coli.

Ondersteunende therapie waardevoller dan antibiotica

Scherpenzeel, Dijkhuizen en Scheijgrond vinden allen dat ondersteunende therapie belangrijker is dan het gebruik van antibiotica op zich. “Die behandeling richt zich op het tegengaan van de effecten van de gifstoffen en het voorkomen dat koeien in shock raken. Zet de koe apart. Het liefst in een strohok. Dan ligt de koe comfortabel en voorkom je beschadigingen van doorliggen en dan ‘downerkoe’ worden”, stelt Scherpenzeel. Daarnaast is inzet van een NSAID nodig. Die verlaagt koorts, remt de ontsteking en verlicht de pijn. Soms komt ook ondertemperatuur voor. Bij direct vochttekort is dat te zien aan de koe, omdat de ogen dan dieper in de kop liggen, vaak in combinatie met koude oren. Geef daarom ook water.

Zet indien mogelijk een zieke koe zo snel mogelijk apart in een schone, diepgestrooide omgeving. Dien een NSAID toe en geef 40 liter lauwwarm water. - Foto: Koos Groenewold
Zet indien mogelijk een zieke koe zo snel mogelijk apart in een schone, diepgestrooide omgeving. Dien een NSAID toe en geef 40 liter lauwwarm water. - Foto: Koos Groenewold

Ook zijn de dierenartsen voorstander van het inzetten van een calciuminfuus of een hypertoon infuus bij koeien die al in shock zijn. Dit laatste zorgt dat het zoutgehalte in het bloed stijgt, waardoor vocht uit de omgeving naar het vaatbed wordt getrokken. Zo blijft in elk geval de bloeddruk (weer) op peil. Het is belangrijk om de vochtbalans, en daarmee de bloeddruk, op peil te houden. Dit mag alleen de dierenarts toedienen. Een zieke volwassen koe kan heel goed 40 liter lauwwarm water via drenchen gebruiken om het onttrokken vocht uit de omgeving van het vaatbed weer aan te vullen.

Het advies van GD is om dieren met ernstige klinische mastitis conform bedrijfsbehandelplan met antibiotica te behandelen. Dit vanwege het feit dat op voorhand niet bekend is of sprake is van een E.coli-infectie. Daarnaast kan een E. coli-infectie zich in het lichaam via de bloedbaan verspreiden. Dan is sprake van een bloedvergiftiging door bacteriën in het bloed en dan kunnen antibiotica in het lichaam, via de bloedbaan, levensreddend zijn.

Of registreer je om te kunnen reageren.