Home

Achtergrond

Data-eigendom vraagt om afspraken

Onder boeren neemt het gebruik van data en de interesse erin toe. Er zijn echter ook zorgen over het eigendom en het delen van data. Dat vraagt om onderlinge afspraken, want wettelijk is er niets geregeld.

De interesse in data bij boeren neemt toe. Op allerlei manieren worden data op en rond het boerenerf gegenereerd, bijvoorbeeld via sensoren en machines in de stal of op het land. Tegelijkertijd komen er ook vragen naar boven. Zijn en blijven de data wel van de boer? Wie heeft er toegang tot de data en wat gebeurt ermee? Wettelijk is er niets vastgelegd over van wie data zijn. De roep om concrete afspraken neemt daarom toe. De algemene opvatting lijkt eenduidig en duidelijk: de boer moet de regie houden over de data die worden gegenereerd op zijn bedrijf. Daarom komt de sector zelf in actie met gedragscodes en initiatieven die duidelijkheid moeten scheppen.

Een big met een elektronisch oornummer. Hiermee worden gegevens over de big van geboorte tot slacht verzameld. Afspraken over wie toegang tot deze data heeft, zijn essentieel. - Foto: Bert Jansen
Een big met een elektronisch oornummer. Hiermee worden gegevens over de big van geboorte tot slacht verzameld. Afspraken over wie toegang tot deze data heeft, zijn essentieel. - Foto: Bert Jansen

Meer inzicht

Data-platform JoinData, dat de regie over data bij de boer wil houden en het delen van data zo wil stimuleren, breidde onlangs uit met de toetreding van de eerste bedrijven uit de akkerbouw: Cosun en Avebe. Maaike van den Maagdenberg, directeur Corporate Development bij Cosun, omschrijft de reden voor de toetreding tot JoinData als volgt: “Om in de toekomst op de schaarse grond in Nederland op duurzame wijze een hoog rendement te blijven realiseren, zijn data-gedreven innovaties op de akker hard nodig. Data leveren de teler, door middel van nieuwe applicaties, meer inzicht voor zijn beslissingen over bedrijfsvoering en teelt.”

Data-coöperatie JoinData

Data-coöperatie JoinData wil boeren de regie geven over hun data met een online platform. Hierop kunnen boeren eenvoudig zien welke bedrijven, die aangesloten zijn bij JoinData, ze een machtiging hebben gegeven om hun data te gebruiken. Ook moet duidelijk zijn voor welk doel de data gebruikt worden en wat de consequenties zijn als de machtiging wordt stopgezet. Onlangs breidde de coöperatie uit door de toetreding van de eerste bedrijven uit de akkerbouw: Cosun en Avebe. Naast het belang van de regie bij de boer, wil JoinData het delen van data in de agrarische sector vereenvoudigen en daarmee stimuleren. De organisatie gelooft dat boeren makkelijker data gaan delen wanneer dat veilig kan en er controle blijft over wat er met de data gebeurt.

Delen van data

Afnemers en leveranciers in de sector maken maar wat graag gebruik van de agrarische data afkomstig van het boerenerf. Ze gebruiken de data, naar eigen zeggen, zo dat het voordelen biedt voor de boer. De beloftes van het delen van data zijn groot: data zouden de verduurzaming van de sector vooruithelpen, de productie en efficiëntie verhogen en kosten verlagen. Onduidelijk is echter vaak waar de data precies voor gebruikt worden en wie er toegang toe heeft. Dat maakt dat boeren enigszins terughoudend zijn.

Systemen kunnen worden gehackt, data kunnen worden gelekt en technologiereuzen kunnen hun macht misbruiken

Dat ziet ook Anne Bruinsma, oprichter van FarmHack, dat zich bezighoudt met IT-vraagstukken in de landbouw: “De groep koplopers groeit, zij zijn niet alleen bezig met precisielandbouw, maar ook met zaken als data-eigendom, privacy, autonomie en het ontwikkelen van een verdienmodel. De zorgen nemen toe. Systemen kunnen worden gehackt, data kunnen worden gelekt en technologiereuzen kunnen hun macht misbruiken.” Ook ziet Bruinsma dat het voor boeren moeilijk is om zelf aan de slag te gaan met hun data: “Op die manier wordt het heel moeilijk om de potentie van data zelf te benutten, en dat komt het vertrouwen om data met derden te delen niet ten goede.”

Aandachtspunten

  • Wees oplettend bij het tekenen van overeenkomsten of contracten;
  • Wees alert op de afspraken over data-eigendom en het delen van data;
  • Wanneer het niet duidelijk genoeg is wat er met ‘jouw’ data gebeurt, vraag bedrijven ernaar;
  • Wees je bewust van de consequenties van het wel of niet delen van data;
  • Bepaal bewust welke data je wel of niet wil delen en met wie. Data delen is niet alles of niets.

Hoe zit het data-eigendom?

Ondanks de algemene opvatting ‘data zijn van de boer’ betekent dat volgens Anne Bruinsma nog niet dat het eigenaarschap functioneel is voor de boer: “Het ontbreekt aan juridische kaders om als boer makkelijk en pijnloos bij je eigen data te kunnen, data te koppelen, data te verwaarden, voorwaarden te stellen en los te komen van grote data-verzamelaars.” Data-eigendom bevindt zich in een grijs gebied. Er is wettelijk niets vastgelegd over wie de eigenaar is van data, omdat wettelijk eigendom alleen over fysieke dingen gaat. Daarnaast vallen data ook buiten de bescherming van intellectueel eigendom zoals copyright. Agrarische data worden in het algemeen niet gezien als persoonlijke data. Daarom is de nieuwe Europese AVG-wet niet van toepassing, tenzij de data herleidbaar zijn tot een persoon. Dit kan het geval zijn bij data die te linken zijn aan een gps-locatie. Er is nog een aspect dat het moeilijk maakt te bepalen van wie de data zijn. Zodra een partij individuele data samenvoegt, bewerkt of vertaalt naar bijvoorbeeld concrete adviezen, verschuift het eigendom naar degene die de data bewerkte. In het algemeen geldt: er zijn geen regels, dus onderlinge afspraken zijn nodig. Deze moeten duidelijkheid geven over data-eigendom.

Door machines in de stal worden data verzameld. Fabrikant Lely maakt afspraken met veehouders die producten van het bedrijf kopen over het gebruik van data. - Foto: Koos Groenewold
Door machines in de stal worden data verzameld. Fabrikant Lely maakt afspraken met veehouders die producten van het bedrijf kopen over het gebruik van data. - Foto: Koos Groenewold

Hoe zit het met het delen van data?

Wanneer bedrijven toegang tot de data van een boer hebben, kan dat voelen als het verlies van regie. Wat doet het bedrijf precies met mijn data en waar komen die data verder allemaal terecht? Daarom komt er steeds meer aandacht voor transparantie over waar derde partijen data precies voor gebruiken en met wie ze die verder delen. Lely maakt afspraken met veehouders die producten van het bedrijf kopen over het gebruik van data: ‘Onderdeel van deze afspraken is dat een klant er verzekerd van kan zijn dat we de data niet doorverkopen’.

Vraag naar transparantie

Ondanks dat de vraag naar transparantie toeneemt, is oplettendheid nodig, omdat de voorwaarden en gebruiksdoelen nog niet altijd makkelijk en duidelijk voorhanden zijn of zijn omschreven in lange overeenkomsten. Een niet onbelangrijk detail is dat data delen in zekere zin onomkeerbaar is. Wanneer data gedeeld zijn, kan dat niet teruggedraaid worden. Daarom moeten partijen de voorwaarden over doel en tijdsperiode van het gebruik vooraf afspreken. Volgens JoinData zullen partijen die interesse hebben in data van de boer, steeds beter moeten gaan uitleggen welke voordelen het heeft om data met hen te delen. Volgens JoinData is het delen van data echter geen alles of niets-keuze: boeren moeten heel precies kunnen aangeven waar hun data wel of niet voor mogen worden gebruikt. Het stopzetten van data delen kan ook consequenties hebben. Bijvoorbeeld een automatische administratie die dan met de hand gedaan moet worden.

Wat zijn de voordelen van data delen?

Er wordt wel gezegd dat boeren met data goud in handen hebben. Volgens bedrijven die de data gebruiken, moet dat niet worden gezien als geld. In de gebruikersovereenkomst van het T4C managementprogramma van Lely staat beschreven dat de boer geen recht heeft op enige compensatie voor de gegevens die door Lely zijn verkregen. Op de vraag of Cosun bereid zou zijn om te betalen voor data afkomstig van het boerenbedrijf, antwoordt Van den Maagdenberg als volgt: “De ‘goudmijn’ zit niet in de betaling van een financiële vergoeding voor de data, maar in de verbetering van het rendement op de akker en de continuïteit van de bedrijfsvoering als gevolg van data gedreven innovaties en verbeterde teeltkennis.” Lely onderschrijft dit: “Data hebben vooral een grote waarde omdat de veehouder zijn bedrijf ermee kan verbeteren.”

Data verkopen

In Nederland gebeurt het niet dat bedrijven boeren direct betalen voor het gebruik van agrarische data. In de Verenigde Staten is daar wel een voorbeeld van. De start-up Farmobile ontwikkelde een zogenaamde Data Store waarin via een apparaatje in een trekker allerlei data worden verzameld. Vanuit de Data Store kunnen boeren hun data verkopen aan bedrijven die daarin geïnteresseerd zijn. Hoe meer data of hoe gedetailleerder de gegevens, hoe meer ze waard zijn. Boeren zouden daar $ 2 tot $ 10 per hectare voor krijgen, per verkoop.

FarmHack onderzoekt wanneer het voor bijvoorbeeld een varkenshouder loont om meer te gaan meten in de stal en hoe hij die data kan verwaarden. Zodat het aanleveren van detailleerde data niet alleen geld kost voor de varkenshouder en bijvoorbeeld niet alleen slachthuizen profiteren van de informatie over de varkens.

Hoe zit het met de macht door data?

De vrees bestaat dat de macht van de grote bedrijven groeit doordat ze toegang hebben tot data van het boerenerf. Ook is er angst dat de bedrijven hun macht misbruiken om boeren hun data met hen te laten delen. Zo is de deelname aan Unitip, een registratie- en adviesprogramma, vastgelegd als een verplichting in de leveringsvoorwaarden van Cosun. Dit gaat wel volgens de gedragscode van BO Akkerbouw (zie kader Gedragscode BO Akkerbouw). Ook zijn leden van FrieslandCampina verplicht de KringloopWijzer in te vullen en deze te delen via JoinData. Aan de aanschaf van een nieuw (technologisch) product, hangen vaak ook voorwaarden. Aanschaf betekent dan data delen. Zo is in de gebruikersovereenkomst van Lely’s T4C-programma opgenomen dat Lely data uit het programma mag halen met de bedoeling Lely-producten te verbeteren en voor deze te gebruiken voor benchmarking.

Gedragscode BO Akkerbouw

De Brancheorganisatie Akkerbouw stelde in 2017 zelf een gedragscode op voor het gebruik van data. Het doel is dat de boer inzicht en regie heeft in de toepassing en het gebruik van ‘zijn’ data door derden. “De akkerbouwsector ziet het belang van het delen en gebruiken van data, maar we zien bij boeren ook terughoudendheid om data te delen. Met de gedragscode willen we het delen van data bevorderen”, aldus Jan Wielemaker van BO Akkerbouw. Vijftien partijen ondertekenden de gedragscode, die geen wettelijke status heeft, maar een vorm van zelfregulering is. “Tot op heden zijn er geen klachten over bedrijven die zich niet aan de afspraken houden. Mocht dat wel gebeuren, dan wordt het bedrijf daarop aangesproken.”

Zelf data uit systemen halen

Anne Bruinsma van FarmHack pleit ervoor dat het voor boeren veel makkelijker moet worden om data uit eigen systemen te kunnen halen en tot inzichten te komen om zelf processen op het bedrijf te beheersen en op data te sturen. “Boeren laten de verwerking, opslag, analyse en verwaarding van data over het algemeen liever over aan gespecialiseerde derde partijen, omdat ze terughoudend zijn of zich niet capabel voelen om de complexe data die ze genereren via bijvoorbeeld bodemscans en opbrengstmetingen zelf te verwerken. Door zelf basale datavaardigheden te ontwikkelen, kunnen boeren een stukje autonomie terugwinnen.”

Europese gedragscode

Op Europees niveau is er door verschillende agrarische organisaties een gedragscode opgesteld voor het delen van data. De code biedt eenduidige richtlijnen over eigendom, toegang en gebruik van data. De gedragscode gaat ervan uit dat degene die de data genereert ook de eigenaar is van de data en beslist wie er toegang toe heeft en er gebruik van kan maken. Op basis hiervan kunnen onderling afspraken gemaakt worden die contractueel worden vastgelegd. Een voorwaarde die de gedragscode stelt, is dat de data-eigenaar zelf ook makkelijk bij zijn of haar data moet kunnen. Partijen die de code ondertekenden zijn onder andere Europese boerenorganisatie Copa Cogeca, de brancheorganisatie voor machinefabrikanten CEMA en jongeboerenorganisatie CEJA.

Of registreer je om te kunnen reageren.