Wat overblijft van de I&R-affaire

De I&R-affaire komt in een eindfase. Wat in 2018 begon als een affaire met potentieel 7.700 fraudeurs, eindigt met pakweg 100 boetes en nog eens ongeveer 20 rechtszaken tegen melkveehouders.► OM: slordigheid en ingewikkelde regels zijn geen excuus
► Bij sommige bedrijven 100 dieren meer in stal dan op papier
► Schouten onderschatte de impact van I&R-affaireZo’n 2.200 melkveehouders kregen begin februari 2018 de schrik van hun leven. Hun bedrijf werd van de ene op de andere dag geblokkeerd. Ze voelden dat ze opeens te boek stonden als fraudeurs.De blokkade was een vervolg op de eerdere melding van landbouwminister Carola Schouten dat ze signalen van fraude had: boeren zouden sjoemelen met de identificatie en registratie (I&R) van hun vee, om daarmee het fosfaatreductiesysteem te omzeilen.Van die 2.200 zijn er nu nog ruim 140 over. Het Openbaar Ministerie (OM) heeft zich over hun dossier gebogen. Het is het slotstuk van een affaire.Schouten overschatte de omvang, onderschatte de impactTerugkijkend kan de affaire voor de minister kort worden samengevat: zij overschatte de omvang, ze onderschatte de impact; ze had spijt dat het zo liep, maar ze maakte geen excuses of verontschuldigingen. Schouten zei wel dat het haar raakte dat zoveel boeren zich als fraudeur weggezet voelden. “Dat is nooit mijn intentie geweest en ik heb onderschat hoezeer dit is overgekomen bij de boeren.”De blokkade viel duizenden melkveehouders rauw op het dak. Waar aanvankelijk nog sprake was van verontwaardiging over collega’s die gesjoemeld hadden met de I&R om de fosfaatreductie te omzeilen, overheerste na de blokkade de woede over het groot vertoon waarmee de minister de ‘pietluttige’ I&R-regels handhaafde.Lees onderaan dit artikel een verhaal van een betrokken melkveehouder: “Ze hebben 440 pagina’s aan mij besteed. 440 pagina’s! Ik ben toch geen Holleeder?”Start I&R-affaire januari 2018Terug naar 23 januari 2018. Schouten meldde op die dag dat in het voorgaande jaar vermoedens waren ontstaan van fraude met het fosfaatreductiestelsel. Boeren hadden, zo was het vermoeden, melkgevende koeien niet of niet goed geregistreerd.Dat leverde financieel voordeel op: de boer hoefde geen heffing te betalen in het fosfaatreductiestelsel en bovendien kon hij de geproduceerde liters melk gewoon leveren. Een van de methodes daarbij was om een kalf als tweeling te registreren (waardoor één koe melkgevend werd na de geboorte van twee kalveren en een vaars als niet-afgekalfd bleef geregistreerd). _{Lees verder onder de afbeelding.} Cijfers over I&R-affaireHet zou kunnen gaan om wel 7.700 melkveebedrijven, meldde de minister op basis van gegevens van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). Dat aantal ging een eigen leven leiden in de mediastorm die ontstond. De woorden ‘fraude’ en ‘7.700 melkveebedrijven’ werden in een adem genoemd.Bij een gerichte inspectie (in januari 2018) stelde de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit vast dat bij 55 van 93 gecontroleerde bedrijven de I&R niet op orde was. In de maanden daarna werd op pakweg 150 andere bedrijven een inspectie uitgevoerd. Dat leidde in totaal tot ruim 140 processen-verbaal (pv). Het merendeel van die pv’s is nu afgewerkt door het OM.Afgelopen zomer zocht het OM met alle betrokken veehouders contact. De Officier van Justitie vertelde welke boete het OM in gedachten had en waarom. De boeren (of hun advocaat) konden in hoorzittingen verweren en uitleg geven over wat er volgens hen aan de hand was.In 125 zaken is duidelijk wat er gaat gebeuren: een boete (ruim 100), een strafzaak bij de rechter (20) of een sepot (5). Ongeveer 15 dossiers liggen nog open, bijvoorbeeld omdat er extra informatie moet worden vergaard.Boetes tot € 24.000De boetes variëren afhankelijk van de ernst van de overtreding en de omstandigheden van het geval tussen de € 700 en € 24.000. Twintig boeren moeten voor de rechter verschijnen omdat ze de voorgestelde boete niet willen betalen of vanwege ‘samenloop met andere dossiers tegen de veehouder’, aldus het OM. De geseponeerde zaken betreffen dossiers waarin het bewijs van een overtreding niet is geleverd, waarbij de ondernemer failliet was, of omdat er sprake was van persoonlijke omstandigheden waardoor een boer niet voor de juiste bedrijfsvoering kon zorgdragen.Enkele klanten kwamen met de schrik vrijDe Tilburgse advocaat Maurice Stassen heeft zo’n 15 van de betrokken veehouders bijgestaan. Hij vertelt dat in gesprek met het Openbaar Ministerie de aanvankelijk opgelegde boetes in een aantal gevallen fors zijn gematigd. Een van zijn klanten kreeg aanvankelijk een boete van € 25.000, die uiteindelijk is teruggebracht tot € 7.500. Enkele klanten kwamen met de schrik vrij, hun zaak werd geseponeerd. Stassen zegt dat het Openbaar Ministerie wel vatbaar was voor het argument dat de kwestie een heel zware wissel heeft getrokken op bedrijven. Vooral de langdurige blokkade, die soms maanden duurde, hakte er fors in, ook in situaties waarbij er volgens de advocaat geen enkele sprake van was van fraude met het fosfaatreductiesysteem.Afgemolken koeien afvoerenStassen vertelt dat een van zijn cliënten uiteindelijk besloot zijn afgemolken koeien af te voeren als niet geschikt voor menselijke consumptie, om maar van de kwestie af te zijn. “Aanvankelijk hadden we nog een goede lijn met de NVWA om onterechte blokkades recht te zetten. Maar op een gegeven moment viel dat weg.” Stassen heeft de indruk dat de massaliteit van de blokkades ertoe leidde dat de NVWA veel tijd nodig had alle zaken netjes en tijdig af te wikkelen.Aantoonbare fraude I&RWat uit de verschillende dossiers naar voren komt, is dat er niet in alle gevallen sprake is van aantoonbare fraude. Boeren hadden verschillende argumenten voor de geconstateerde tekortkomingen. Het OM zegt dat “veel veehouders allerlei bedrijfsmatige omstandigheden hebben aangedragen die het in hun visie moeilijk maakten de registratie goed op orde te houden. Een veelgehoord verwijt was ook de complexiteit van de regelgeving en de veranderlijkheid daarvan.”Maar, zegt het OM, of er nu sprake is van opzet of niet, ondernemers hebben de plicht de zaken op orde te hebben. Dat is van belang voor de voedselveiligheid en ook voor de bestrijding van dierziekten. Kortom, slordigheid of ingewikkelde regels zijn geen excuus, “niet voor niets zijn bijna alle veehouders in dit dossier beboet”, aldus het OM. _{Lees verder onder het kader.} Fosfaatreductiestelsel bracht productie onder toegestaan plafondHet fosfaatreductieplan in 2017 had tot doel de fosfaatproductie in Nederland onder het fosfaatplafond te brengen, waarover Nederland afspraken had gemaakt met de Europese Commissie. De EU wilde alleen akkoord gaan met de invoering van een fosfaatrechtenstelsel, als het plafond niet werd overschreden.
De omvang van de melkveestapel moest gefaseerd verkleinen. Wie minder koeien afvoerde dan de gestelde doelen, moest een heffing betalen. Wie meer afvoerde, kon een bonus innen. Aan het eind van 2017 bleek dat de melkveehouderij ruimschoots had voldaan aan de reductiedoelstellingen.Financieel voordeelPraktisch alle door het OM beoordeelde bedrijven hadden een financieel voordeel door de onjuiste I&R-registraties. En in ongeveer de helft van de 140 dossiers was sprake van opzettelijk verstrekken van onjuiste gegevens. “Een aantal van de veehouders heeft dit ook bekend. Een motief was vaak dat door veranderende regelgeving eerdere investeringsbeslissingen opeens onhoudbaar bleken”, zegt een woordvoerder van het Openbaar Ministerie.Voor het OM is er sprake van een bewuste ondergraving van het beleid. “Overheidssystemen zijn bewust gevuld met onjuiste informatie. Hierdoor kregen veehouders ook ten onrechte bonussen voor vermindering van het vee. De overtredingen leidden daarnaast tot concurrentievervalsing. Veehouders die niet eerlijk zijn over het aantal dieren op hun bedrijf, kregen niet alleen meer bonusgeld, maar bespaarden ook op de mestafzet. Verder konden ze meer produceren dan de eerlijke concurrent”, stelt het OM.Meer runderen op bedrijf dan geregistreerdOp 125 bedrijven waarvan de dossiers zijn afgerond. werden in totaal ongeveer 3.000 runderen meer gehouden dan geregistreerd. Dat varieert van enkele koeien op een klein bedrijf tot meer dan 100 dieren op een groot bedrijf. De dossiers hebben betrekking op 3 kleine bedrijven (tot 50 melkkoeien), bijna 40 middelgrote bedrijven (50-150 melkkoeien) en meer dan 80 grote bedrijven (meer dan 150 melkkoeien).Honderden spookrunderenDe helft van de bedrijven (ongeveer 60) had tussen de 3 en 20 meer runderen dan volgens de I&R-gegevens. De overige bedrijven hadden tientallen meer dieren dan geregistreerd. Het gemiddeld aantal meer gehouden dieren op deze bedrijven bedroeg 24. Bij de geconstateerde overtredingen ging het hoofdzakelijk om ten onrechte geregistreerde meerlingen of afgekalfde vaarzen die niet als zodanig stonden geregistreerd. Daarnaast bleek bij NVWA-controles dat er ‘substantiële aantallen runderen’ wel een oormerk droegen, maar niet waren geregistreerd. “Hierbij gaat het in totaal om honderden spookrunderen”, aldus het OM.Kortingen Europese steunDe strafzaak of de boete is niet het enige waar de melkveehouders mee te maken krijgen. De ten onrechte niet afgedragen geldsommen die bij het fosfaatreductieplan horen, zijn alsnog geïnd. Er zijn ook kortingen opgelegd op de Europese inkomenstoeslagen, vanwege overtreding van de Europese I&R-regels. In sommige gevallen is ook het recht op deelname aan agrarisch natuurbeheer vervallen. Het Openbaar Ministerie heeft daarmee rekening gehouden bij het opleggen van de boetes.

De strafzittingen zijn naar verwachting begin volgend jaar. Als de zaken tot de hoogste rechter worden uitgevochten, kan het zeker tot eind volgend jaar duren, voordat het laatste juridische woord is gesproken.De kalveren lagen nog net niet in de huiskamerMelkveehouder Jan* wil niet met zijn echte naam naar buiten treden. Hij noemt zich een grote boer, met meer dan 150 koeien. En hij wil wel zijn verhaal doen. Zijn bedrijf was drie maanden geblokkeerd.
“Op een gegeven moment had ik hier 60 kalveren liggen, ze lagen nog net niet in de huiskamer”, zegt hij. Dat vond hij het ergste: die blokkade, die zo lang duurde.
Jan is een doener. “Als we aan het grassen zijn, en er wordt een kalf geboren, dan wordt dat niet meteen geregistreerd. Dat doen we als het weer wat rustiger is. En daar gaat best eens wat verkeerd. Maar alles wat van mijn bedrijf komt, heeft mijn nummer. Er gaat geen kalf het bedrijf af zonder een nummer van mijn bedrijf. Wat maakt het dan uit of dat stierkalf dan van Pietje of Jantje of Klaasje is? Die I&R is de grootste onzin die er is. Als er ’s avonds een koe moet kalven, moet het kalf eraf getrokken worden, je moet biest geven, er moet een nummer in. Dan wordt er wel eens wat vergeten. Wat willen ze nou? Ik heb een gezinsbedrijf. Wij werken 7 dagen in de week 24 uur per dag, we hebben geen vakantie. En we zorgen voor het voedsel in Nederland. En als het een keer wat rustiger is, dan werken we de administratie weer bij.”

‘Razzia NVWA. Ik ben toch geen Holleeder?’
Jan vindt dat hij absurd is behandeld door de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. “Ze hebben een razzia gepleegd op de melkveehouderij, zegt hij. “Ze hebben zelfs al onze apps in beslag genomen. Zo erg is het geweest. Ze noemden het kalverfraude. Ze hebben 440 pagina’s aan mij besteed. 440 pagina’s! Ik ben toch geen Holleeder? En wat kwam er uit? Dat ik € 670 voordeel had gehad. Het is een schande hoe wij behandeld zijn. Het pakt me nu nog emotioneel.” Zijn woordenstroom stokt even. Maar hij herpakt zich snel. “Ik ben het vertrouwen kwijt. Ik kan tegen een stootje, maar als je merkt dat het je gezin diep raakt, dan denk je: dit gaat te ver.”
Jan erkent dat hij de identificatie en registratie niet op orde had. Daarvoor heeft hij een boete betaald van € 5.000. “Daar ben ik schijtziek van. Maar het is nu achter de rug.”
* De naam van de melkveehouder is bij de redactie bekend.