Vliegtuigstrepen ‘stelen licht’ gewas en zonnepaneel

Sinds vliegtuigen aan de grond staan is de lucht opgeklaard. Letterlijk. Documentairemaker Peter Bosman weet het zeker: vliegtuigstrepen houden veel licht tegen en dat kost boeren geld. Plantkundigen zien het punt, maar nuanceren het ook.Veel mensen valt op dat de lucht zo blauw is sinds de lockdown vanwege de coronacrisis. Hier zijn verschillende oorzaken voor. Allereerst de luchtdrukverdeling: ongekend lang beheersen hogedrukgebieden het weer de afgelopen weken, met onder meer droogte tot gevolg.Er is echter nog een factor en die heeft rechtstreeks te maken met het coronavirus. De smog is veel minder, vanwege minder verkeer en industriële activiteit. Mogelijk nog belangrijker: er zijn bijna geen vliegtuigen in de lucht. Daardoor ontbreken ook vliegtuigstrepen en hoge sluierbewolking die daarvan vaak het gevolg is.“Veel mensen realiseren zich niet dat de hemel normaliter gedomineerd wordt door die vliegtuigstrepen”, zegt Peter Bosman, freelance publicist en maker van een opmerkelijke documentaire over de effecten van vliegtuigstrepen, waarmee hij mensen bewust wil maken van dit fenomeen. De titel: ‘Stolen Light’._{Bekijk de documentaire:}0,5 tot 1% minder licht zonder vliegtuigstrepenZijn boodschap: vliegtuigstrepen hebben een enorme impact. Niet alleen visueel, ook economisch. In Nederland zouden ze gemiddeld over het hele jaar 1% van alle zonlicht tegenhouden. Met rechtstreekse nadelige gevolgen voor sectoren als landbouw en zonne-energie. Bosman noemt aan een economische schade van € 2.500 tot € 5.000 per boer of tuinder in Nederland als gevolg van verminderde gewasopbrengst door verminderde lichtinval.Bosman raakte geboeid door het onderwerp toen hij vanuit de Randstad op het Noordhollandse platteland kwam wonen en veel ging zeilen. “De strepen vielen me steeds meer op. Hier komen 1.900 vliegtuigen per dag over.” Hij zocht contact met kunstenaars. “Die zien vaak dingen voor het eerst.” Tot zijn verbazing vond hij maar een enkele landschapsschilder die de strepen ook echt opneemt in zijn werk. De meeste laten ze weg. “Alsof die strepen er niet zijn. Maar op sommige dagen komt 90% van de bewolking door vliegtuigstrepen.”Volgens Bosman is er weinig wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de hoeveelheid vliegtuigstrepen. Daarom ging hij zelf de hemel scannen op basis van satellietbeelden. Zo kwam hij tot de naar eigen zeggen voorzichtige schatting dat in Nederland gemiddeld en half tot één procent van het zonlicht tegenhouden wordt door vliegtuigstrepen en de hoge sluierbewolking die daaruit voortkomt.Op sommige dagen komt 90% van de bewolking door vliegtuigstrepen“Op de helft van de dagen zijn enkele strepen aanwezig, op 30 dagen van het jaar zijn er extreem veel strepen en op sommige dagen is er wel 10% minder licht”, aldus Bosman, die in zijn documentaire bevestiging vindt bij Duitse en Oostenrijkse weerkundigen. Hij zegt zijn totaalschatting bewust laag te hebben gehouden om kritiek voor te zijn dat hij het probleem zou overdrijven. Maar mogelijk is het lichtverlies groter dan de genoemde 1%, denkt hij. “Denk alleen al aan het feit dat op bewolkte dagen er boven de wolken evengoed ook vliegtuigstrepen zijn, dat zijn dan dus extra wolken die ook extra licht tegenhouden.”Wat zijn vliegtuigstrepen en hoe ontstaan ze?Vliegtuigstrepen ontstaan in hoge luchtlagen. Het zijn ijskristallen gevormd uit waterdruppels die ontstaan na condensatie van waterdamp. Roetdeeltjes in de uitlaatgassen van de vliegtuigen werken als condensatiekernen in een atmosfeer die plaatselijk oververzadigd is met waterdamp. Die waterdamp kan afkomstig zijn uit datzelfde vliegtuig, maar ook van nature al in de lucht zitten. Of vliegtuigstrepen ontstaan, hoe lang ze blijven hangen en of ze uitwaaieren tot sluierbewolking hangt af van factoren als luchtvochtigheid, luchtdruk en temperatuur.Schatting: door vliegtuigstrepen komt er 0,5% tot 1% minder direct zonlicht op de grondVuistregel: elke procent minder licht betekent 1% minder gewasopbrengstSchatting: per agrarisch bedrijf € 2.500 tot € 5.000 per jaar schadeNuancering: planten hebben liever diffuus licht en daar komt juist meer van op de grond. Netto effect is niet bekend.Een ruwe schatting komt op een mogelijke schade van €2.500 tot wel €5.000 per jaar per bedrijf in geval van intensieve teelt zoals tulpen. - Foto: Koos van der SpekVolgens Bosman maken weermodellen geen onderscheid tussen natuurlijke sluierbewolking en bewolking die ontstaat uit vliegtuigstrepen. ‘Het enige wat ze doen is de omstandigheden waarin condensatie kan optreden in de hoge luchtlagen benoemen.” De Nederlandse weerman Reinier van den Berg oppert in de documentaire om in het weerbericht meer rekening te houden met de vliegtuigstrepen, net als bijvoorbeeld gebeurt met pollen- en smogwaarschuwingen. Dat kan van belang zijn voor exploitanten van zonnepanelen, die nog meer dan boeren rechtstreeks schade hebben van de hoge sluierbewolking.‘€ 2.500 tot € 5.000 schade per bedrijf’Om de impact van de verminderde lichtinval te duiden ging Bosman te rade bij Leo Marcelis, plantkundige bij Wageningen UR. Die stelt dat 1% minder licht grosso modo ook 1% minder gewasopbrengst betekent. Tegenover Boerderij bevestigt Marcelis dat beeld. ‘Als ruwe vuistregel kun je zeggen dat 1% minder licht over het hele jaar leidt tot 1% minder fotosynthese activiteit en gewasgroei. En dat vertaalt zich in verminderde gewasopbrengst, al zal het precieze effect uiteraard per gewas verschillend zijn”, verklaart hij. Hij voegt ook een nuancering toe: “Direct licht is wat minder efficiënt dan diffuus licht. Hoge sluierbewolking neemt direct licht weg, maar zorgt wel voor diffuus licht.”WUR-econoom Harold van der Meulen komt in de documentaire op basis van de 1% regel tot een mogelijke economische schade van € 2.500 tot € 5.000 per landbouwbedrijf. Dat is dan een ruwe schatting op basis van gemiddelde opbrengstprijzen, waarbij er uiteraard grote verschillen bestaan tussen verschillende typen bedrijven._{Lees verder onder de tweet met foto van ‘contrails’, vliegtuigstrepen, boven de Noordzee}#TuesdayThoughts: What are #contrails? How do they form? Follow the link to this #ENVISAT#MERIS image of #NorthSea to learn more: https://t.co/pg7YsLxYTy ️✈️ pic.twitter.com/DtseF2yoZ8— ESA EarthObservation (@ESA_EO) November 21, 2017Diffuus licht werkt beter voor plantDe Wageningse meteoroloog Maarten Krol – die niet in de documentaire voorkomt – bevestigt dat er een toename is van de hoeveelheid bewolking als gevolg van vliegtuigen en vindt de schatting van een 0,5-1% minder direct zonlicht reëel. Daar stelt hij net als zijn collega Marcelis tegenover dat de hoeveelheid diffuus licht juist toeneemt, zij het iets minder sterk dan de afname van direct licht. Maar omdat planten diffuus licht beter benutten dan direct licht, zou het effect misschien juist wel positief kunnen zijn voor de plantengroei, aldus Krol.Krol bevestigt ook dat er betrekkelijk weinig aandacht is voor de strepen (‘contrails’) in de meteorologie. “Na onderzoeken van het IPCC naar klimaateffecten was dit onderwerp ‘klaar’.” De vliegtuigstrepen dragen per saldo een klein beetje bij aan de opwarming van de aarde, is de heersende opvatting.KNMI: hoeveelheid zonlicht neemt juist toeOpmerkelijk genoeg kwam het KNMI recent met de vaststelling dat de hoeveelheid zonlicht juist groeit. Niet alleen in de afgelopen zonnige en droge jaren, ook over een langere termijn. Sinds begin jaren ’80 is de zonnestraling in Nederland met 3% per decennium toegenomen, aldus het KNMI. Belangrijkste oorzaak: schonere lucht, en ook nog eens dunnere wolken. Introductie van katalysatoren en andere milieumaatregelen hebben zo’n positief effect gehad op de luchtvervuiling dat de groei van de luchtvaart erdoor is gecompenseerd, zo lijkt het.In de documentaire is Peter Bosman kritisch op het KNMI. Hij stelt vast dat het weerinstituut inkomsten heeft uit de luchtvaartsector en mogelijk mede daardoor weinig aandacht heeft voor de effecten van vliegtuigstrepen. De suggestie dat hij zich hiermee in het kamp begeeft van de vele complotdenkers die er op dit terrein zijn, verwerpt hij met klem. ‘De luchtvaart heeft gewoon een sterke lobby’.