Van grote fraude tot kleine foutjes

Het begon met mogelijk duizenden fraudeurs. Nu is de toon heel anders. Dat aantal lijkt flink mee te vallen. Schouten verlegt het accent van ‘fraude’ naar: ‘I&R moet kloppen’. Maar dat wisten we al. Een reconstructie.Boeren zijn anarchisten die de regels naar hun hand zetten. Voorlieden die zeggen dat ze niets van de fraude wisten, zijn net woordvoerders van een wielerpeleton dat aan de doping is. Volkskrant-columnist Bert Wagendorp was vlijmscherp over de boerenstand, maar vertolkte precies de stemming in het land op de dag nadat minister Carola Schouten van LNV bekend had gemaakt dat er mogelijk massaal gefraudeerd is met I&R.Schouten leek halverwege januari op weg naar een snelle incassering van een belangrijke trofee: de derogatie. Foto: Joris TeldersDe nog nieuwe minister moet in een soort achtbaan hebben gezeten, die dagen. De week van 16 januari begon met het echec over de pulskorvisserij in Brussel. Het einde van de week leek juist een piekmoment met een altijd gezellig bezoek aan de Grüne Woche in Berlijn en prachtige nieuwe CBS-cijfers over de agrarische export. Bovendien moet ze toen al kennis hebben gehad van de die andere mooie CBS-cijfers die in de pijplijn zaten. Nederland zat in 2017 onder het fosfaatplafond, waarmee Schouten op weg was naar een snelle incassering van een belangrijke trofee: de derogatie.NVWA rukt uitMaar het liep anders. Op vrijdag 19 januari kwamen de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) en Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) na bestudering van I&R-cijfers tot de conclusie dat er iets niet klopte in de registratie van vaarzen. Diezelfde middag lichtte Schouten LTO-voorzitter Marc Calon in. Maandags rukte de NVWA uit naar een kleine honderd bedrijven en constateerde daar verschillen tussen papier en werkelijkheid. Meteen de dag daarop sloeg Schouten groot alarm.De toon gezet: duizenden boeren verdachtHet goede nieuws over het succesvolle fosfaatplan wordt die dinsdag totaal overschaduwd. Er zijn ‘onregelmatigheden geconstateerd’, meldt de minister. 45 bedrijven die maandag bezoek hadden gehad van de NVWA, worden geblokkeerd. De minister legt meteen ook al uit wat het motief kan zijn geweest van de fraudeurs: voordeel behalen in het fosfaatreductieplan, door te manipuleren met aangiftes van geboortes bij vaarzen.Het motief kan zijn geweest van de 'fraudeurs' aldus Schouten: voordeel behalen in het fosfaatreductieplan, door te manipuleren met aangiftes van geboortes bij vaarzen. Foto: Henk RiswickDe brief is vaag over wat er precies aan de hand is, maar noemt wel een paar concrete getallen die blijven hangen: in totaal 7.700 bedrijven met volgens de NVWA niet te verklaren hoge aantallen meerlingen, waarvan er 2.000 meer dan 10% meerlingen hebben. De toon is gezet: duizenden boeren verdacht. Zelfs het normaliter nogal bedaarde programma Nieuwsuur spreekt over massale fraudeurs.2.200 GVEHet gaat naar schatting om 2.200 GVE op bedrijven met meer dan 10% meerlingen, plus mogelijk een paar duizend op andere bedrijven met relatief veel meerlingen. Een tegenstrijdigheid doemt hier op: mogelijk fraude op vele duizenden bedrijven, maar een totale omvang van maar een paar duizend koeien. Eén koe per frauderend bedrijf dus, ruwweg gerekend.Nu al kan de goede lezer vraagtekens zetten bij de omvang van de fraude. Het gaat in hoofdzaak om kleine dingetjes, zoals later ook wel blijkt; de brief van een maand later meldt dat in totaal 5.000 koeien niet goed in de boeken staan. Daarvan staan 1.800 dieren op 1.500 bedrijven waar tot 1 GVE niet goed geregistreerd is. Dit lijkt geen getal dat duidt op sectorbrede grote fraude. Al blijkt wel dat een kleine manipulatie soms een fors financieel voordeel kan opleveren.Grote woordenTerug naar het begin. De minister gebruikt grote woorden. ‘Ik vind het zeer kwalijk dat bedrijven zich inlaten met fraude.’ Ze wil een ‘cultuur van toedekken uitroeien’ en schoon schip maken. Tegen Boerderij zegt Schouten: “’Ik kan niet wegkijken als er mogelijk bij duizenden boeren iets gebeurt dat totaal onacceptabel is(…) Het maatschappelijk draagvlak van de sector staat op het spel (…) Het is ook een deuk in mijn vertrouwen in de sector.”‘Fraude met I&R is onprofessioneel, asociaal en dom’_{Marc Calon, voorzitter LTO}De boerenorganisaties moeten nog dezelfde dag op het matje komen. Ze hebben naar eigen zeggen geen weet van de fraude. Maar ze gaan niet in het defensief en uiten braaf hun afkeer. Marc Calon van LTO herhaalt wat hij eerder al heeft gezegd over het royeren van malafide boeren. In tv-programma Nieuwsuur zegt hij in zijn kenmerkende kordate stijl: ‘Fraude met I&R is onprofessioneel, asociaal en dom.’ Maar hij roemt ook de minister om haar doortastende optreden.BlokkadesIntussen zitten ze bij LNV niet stil. Met van CRV gevorderde data nemen ze 7.700 bedrijven administratief onder de loep. Op 8 februari komen er drastische maatregelen: 2.100 bedrijven worden geblokkeerd vanwege ‘onregelmatigheden’ in de I&R. Schouten spreekt van een ‘zorgwekkend beeld’. Maar boeren reageren stomverbaasd. Sommigen horen via hun veehandelaar dat zij kalveren niet mee mogen nemen.In haar brief hierover benadrukt Schouten het belang van een goed functionerende I&R. Het lijkt een signaal dat de focus zich nu al verlegt van ‘fosfaatfraude’ naar ‘I&R moet kloppend zijn’. Ze kondigt ook al aanpassingen aan in het I&R-systeem. Toch liggen in dit stadium de termen ‘onregelmatigheid’ en ‘fraude’ nog in elkaars verlengde. ‘Wanneer een dier in I&R als vaars staat geregistreerd maar uit andere gegevens blijkt dat het dier wel melk produceert en/of gekalfd heeft, dan is dit een aanwijzing voor fraude in de I&R-registratie.’Maar de precieze aard en omvang van de fraude blijven erg vaag. De informatie is mondjesmaat, waarbij steeds verwezen wordt naar het juridische karakter van het onderzoek.Schouten hamert op sanctiesSchouten hamert weer op de mogelijke sancties die fraudeurs kunnen verwachten: een naheffing voor het fosfaatreductieplan, terugvordering van GLB-toeslagen en strafrechtelijke vervolging wegens overtreding van de Gezondheids- en Welzijnswet voor dieren of wegens valsheid in geschrifte. Fraudeurs hangt geldboetes en mogelijk zelfs gevangenisstraf boven het hoofd. Later meldt ze dat geen boetes mogelijk zijn via bestuursrecht. Dat kan alleen via het strafrecht, maar alleen na bezoek van een NVWA-inspecteur. En daar ontbreekt de capaciteit.Ook de brief van 8 februari laat veel vragen open: welke bedrijven hebben bezoek gehad van de NVWA, en waarom juist die bedrijven? Welke volgen nog meer? Duidelijk wordt dat bedrijven die niet aan de melkcontrole meedoen tot nu toe buiten beeld zijn gebleven.Stemming slaat omDe massale blokkade veroorzaakt een omslag in de stemming in de sector. Waren reacties tot dan meest afkeurend over de kennelijke fraudeurs, nu slaat het om in ongeloof, twijfel en later woede. Het loopt storm bij meldpunten van boerenorganisaties. Ook bij Boerderij komen veel reacties binnen van boeren die vinden dat ze ten onrechte geblokkeerd zijn.‘Minister te hoog van de toren geblazen’De boerenorganisaties liggen onder vuur van hun achterban die vindt dat ze veel te meegaand zijn geweest. Enkele dagen later nemen LTO, NAJK en NMV afstand van de minister: “Schouten gaat te ver”, zeggen ze. “Er is onvoldoende reden voor deze zware maatregelen.” Eind van de week eisen ze zelfs excuses van de minister. Die heeft te hoog van de toren geblazen, vinden ze. Ook getuigt de aanpak volgens hen van gebrek aan kennis van de boerenpraktijk. Bovendien zeggen ze nu dat ze vorig jaar al vonden dat het I&R niet robuust genoeg is om er een fosfaatplan aan te hangen.LTO-voorzitter Marc Calon in twee uitspraken23 januari (tv-programma Nieuwsuur):“De fraude met I&R is onprofessioneel, asociaal tegenover collega‘s, dom en levensgevaarlijk. Wie aantoonbaar fraudeert zou geroyeerd moeten worden bij LTO.
Ik benadruk dat de minister zeer adequaat reageert, ik sta achter haar.”Marc Calon op 16 februari (Boerderij):“Ik ben zeer teleurgesteld in het optreden van de overheid. (…) echte fraudeurs moeten worden aangepakt. Maar hier wordt een hele beroepsgroep schuldig verklaard.”Veel manieren om fouten te makenIntussen is uit reacties van geblokkeerde boeren, deskundigen uit de sector, CRV, en organisaties als Rendac en Vee&Logistiek wel duidelijk dat het I&R-systeem inderdaad tal van onvolkomenheden heeft. Er zijn veel manieren om fouten te maken. Vooral bij verwerpingen, doodgeboortes, kalversterfte en import komen dingen soms anders in het bedrijfsmanagementsysteem dan in het I&R-systeem. Zo is er al jaren discussie over doodmeldingen via Rendac. En uit de Rapportage Dierregistraties 2016 van RVO.nl blijkt dat rond 2% van alle meldingen in I&R te laat is. Dat is dus bekend, maar niet erg, want het is nog ruim binnen een afgesproken marge van maximaal 5%.Rendac haalt alleen doordeweek dode dieren op. Boeren melden in het weekend doodgeboren kalveren daarom soms pas op zondagavond aan. Daardoor komt er een verkeerde geboortedatum in I&R te staan. Foto: Matthijs VerhagenUit datzelfde verslag blijkt dat er per jaar 16 miljoen mutaties doorgevoerd worden. Tegen die aantallen lijkt een aantal van 5.000 fouten al minder heftig. Anders gerekend: jaarlijks kalven krap een half miljoen vaarzen af, bij 5.000 is iets niet helemaal goed. Dat is 1%.Vrijgaves komen op gangOp 20 februari kwam het ministerie voor het laatst met informatie: van de 2.100 geblokkeerde waren toen in totaal 900 vrijgegeven. De rest zou binnen anderhalve week afgehandeld kunnen zijn. Per dag worden 120-160 meldingen beoordeeld. 100 bedrijven waren op dat moment ook na behandeling nog niet op orde. Er komen naheffingen voor het fosfaatplan.Het woord fraude komt amper meer voor nu, het gaat alleen nog over ‘onregelmatigheden’ in de I&R, van moederdieren die nog als vaars in de registratie staan en waarbij de geboortemelding van de nakomeling ontbreekt. Een heel verschil in toon met de formulering van 8 februari waarin elke fout een aanwijzing voor fraude wordt genoemd.Schouten was duidelijk geschrokken van de commotie die haar optreden teweeg heeft gebracht. Foto: ANPOok over de motieven van boeren bindt de minister in ten opzichte van de eerste brieven: ‘Ik heb geen inzicht in de achtergrond van een onregelmatigheid, in wáárom een boer een registratie in I&R op een bepaalde manier heeft doorgevoerd.’Minister Carola Schouten in twee uitspraken24 januari (Boerderij):"Ik kan niet wegkijken als er mogelijk bij duizenden boeren iets gebeurt dat totaal onacceptabel is… Het maatschappelijk draagvlak van de sector staat op het spel…. Het is ook een deuk in mijn vertrouwen in de sector."22 februari (Boerderij):"Het raakt me dat zoveel boeren zich als fraudeur weggezet voelen. Dat is nooit mijn intentie geweest. Ik heb onderschat hoezeer dit is overgekomen bij de boeren en hoe zij zich daar echt door in de ziel geraakt voelen. Dat is echt niet de bedoeling geweest."In een Kamerbrief van 20 februari geeft minister Schouten in aantallen bedrijven, dieren en mogelijke naheffingen binnen het fosfaatreductieplan. Het is een ‘voorlopige indicatie, uitgaande van gemiddelden’.Schouten geschrokkenSchouten is duidelijk geschrokken van de commotie die haar optreden teweeg heeft gebracht. Via Boerderij laat ze weten: “Ik heb de impact onderschat.” Ze toont begrip voor de emoties maar maakt geen excuses. “Ik kon niet anders.” De Europese richtlijn zou onverbiddelijk voorschrijven dat bedrijven geblokkeerd moeten worden als ze de I&R niet op orde hebben.Zo’n belangrijk systeem vraagt van boeren zorgvuldigheid. Schouten: “Ik hoop dan ook dat het nu ontstane inzicht in onregelmatigheden in de I&R ervoor zorgt dat boeren worden doordrongen van het belang om fouten bij I&R-registraties te herstellen en in de toekomst te voorkomen.”‘Tot in het Europarlement heeft men het nu over ‘massale fraude”Omvang fraude nog steeds onduidelijkDaarmee is het oorspronkelijke verhaal van ‘mogelijke massale fraude’ omgebogen tot: ‘Het belang van kloppende I&R’. Gezien het feit dat al veel langer bekend was dat I&R niet 100% waterdicht is, blijft de vraag hangen of dit nu met zoveel bombarie had gemoeten. Intussen is nog steeds onduidelijk wat de omvang van de fraude nu precies is. Het onderzoek loopt nog door, er kunnen best nog negatieve verrassingen komen. Maar de cijfers die het ministerie tot nu toe vrijgaf (zie tabellen) duiden er op dat het met een sisser kan aflopen. Op niet meer dan zestig bedrijven zijn vijf dieren of meer niet goed geboekt.Maar het beeld is gevestigd. Tot in het Europarlement heeft men het nu over ‘massale fraude’. Daar zijn inmiddels vragen gesteld over mogelijke gevolgen voor de derogatie. Waarmee deze les wel eens duur uit kan vallen.Gebeurtenissen op een rijDinsdag 16 januari - Het Europees Parlement stemt voor verbod op pulskorvisserij, een zware tegenslag voor minister Carola Schouten van LNV.Donderdag 18 en vrijdag 19 januari – Schouten is bij de Grüne Woche in Berlijn. Bekendmaking nieuw record landbouwexport. CBS-cijfers over fosfaatproductie 2017 bekend bij LNV, maar nog niet naar buiten gebracht.Vrijdag 19 januari – Administratieve controle RVO.nl van I&R-gegevens: ministerie vermoedt fraude. Minister is nog in Berlijn.Vrijdag 19 januari 17.00 uur – LTO-voorzitter Marc Calon en andere vertegenwoordigers van de sector krijgen in Berlijn het eerste bericht van de minister over mogelijke meerlingkwestie.Maandag 22 januari – De NVWA rukt uit naar 100 melkveebedrijven met een bovengemiddeld aantal meerlingen en constateert een mismatch tussen papier en werkelijkheid.Dinsdag 23 januari - De minister maakt bekend dat van de maandag geïnspecteerde bedrijven er 45 worden geblokkeerd op vermoeden van fraude met I&R en kondigt nader onderzoek aan bij 7.700 bedrijven.23 januari – De minister roept sectorvertegenwoordigers op het matje. LTO Nederland, NMV, NAJK en NZO tonen zich ‘zeer geschokt’. Dringend beroep op melkveehouders om hun I&R snel op orde te brengen.Dinsdag 23 en woensdag 24 januari – Mediastorm. Stevige reacties uit de politiek, onder meer roep om strengere straffen. Plenair debat in de Tweede Kamer komt er uiteindelijk niet.Woensdag 31 januari – Nieuwe Kamerbrief met weinig nieuwe informatie. Minister benadrukt opnieuw dat fraude niet kan.Donderdag 8 februari - 2.100 bedrijven geblokkeerd. Veel boeren totaal verrast. Minister geeft uitleg via Kamerbrief.Donderdag 8 februari – Onrust neemt toe onder verbaasde en verbolgen boeren.Zaterdag 10 en zondag 11 februari – RVO.nl draait extra weekenddienst. Lange wachttijden bij de telefoon. Onvrede groeit. Zondag 11 februari - Ministerie maakt bekend dat blokkade bij 150 bedrijven is opgeheven. 100 bedrijven en 900 kalveren waren ‘ten onrechte’ geblokkeerd.Maandag 12 februari – Ministerie laat weten ook onderzoek te doen naar systeemfouten bij I&R.Maandag 12 februari – Boerenorganisaties nemen afstand van jet LNV-beleid. “Schouten gaat te ver.”Woensdag 14 februari – Voorzitter Peter Broeckx van CRV toont zich ‘mateloos gefrustreerd’. Hij mag veehouders geen gegevens leveren die nodig zijn om hun administratie op orde te krijgen.Woensdag 14 februari - De minister legt in de Kamer uit dat de Europese regelgeving haar geen andere keus laat dan op te treden als I&R niet op orde is. Ze kan niet zien of er sprake is van fraude of van vergissinkjes.Vrijdag 16 februari -LTO, NAJK en NMV vragen de minister om excuses en om deblokkades. Ze vinden kleine foutjes onvoldoende reden voor bedrijfsblokkades. Later op die dag geeft ministerie groen licht aan CRV om boeren te helpen met gegevens.Dinsdag 20 februari -Kamerbrief over voortgang onderzoek en blokkades. In totaal 5.000 jonge koeien niet goed geregistreerd. Omvang echte fraude blijft onduidelijk. In totaal 900 bedrijven vrijgegeven. Naheffing aangekondigd.Donderdag 22 februari -Schouten buigt. ‘Ik heb de impact onderschat’, maar ook: ‘Ik kon niet anders’. Excuses komen er niet.Daarna - Verwerking herstelmeldingen gaat door. LNV verwacht na anderhalve week alle meldingen te hebben verwerkt die tot 20 februari waren binnengekomen.