‘Samenleving wil vooral multifunctionele melkveebedrijven’

Bij doorzettende schaalvergroting telt over 2 generaties het gemiddelde bedrijf 2.000 koeien. Volgens socioloog Henk Oostindie wil de maatschappij dat het gezinsbedrijf – vaak multifunctioneel – overeind blijft.Megastallen, fraudes, hoge kalversterfte, achteruitgang weidevogels, koeien altijd op stal, eentonige weilanden, er daalt geregeld vanuit de maatschappij een hoop narigheid neer op de melkveehouderij. “De maatschappij bestaat niet. Het is een grote vergaarbak van verschillende belangengroeperingen met steeds wisselende coalities. Het is niet zo 1, 2, 3 duidelijk wat die maatschappij wil”, stelt Henk Oostindie.‘Terugkeren naar extensief is moeilijk’Als plattelandssocioloog kijkt hij naar de invloed van die verschillende belangengroeperingen op de melkveehouderij. Zij duwen de sector in 2 richtingen: moderne, steeds grotere en multifunctionele bedrijven die melkveehouderij combineren met 1 of meerdere takken: van zorgboerderij tot recreatie. Net als in het verleden het gemengde bedrijf. “Specialisatie is pas 50, 60 jaar geleden begonnen”, merkt de wetenschappelijk onderzoeker op, daarmee aangevend dat ook een omgekeerde beweging denkbaar is. “Maar dat zal niet meevallen, want terugkeren naar extensief is moeilijk.”
_{Artikel gaat verder onder de foto.}Dr. Ir. Henk Oostindie (58) is wetenschappelijk onderzoeker op het gebied van plattelands sociologie bij Wageningen Universiteit. Hij heeft in het kader van ontwikkelingen op het platteland onder meer onderzoek gedaan naar multifunctionele landbouw en naar de verschillende bedrijfsstijlen in de melkveehouderij. Henk Oostindie is afkomstig van een melkveebedrijf in Nijensleek (Dr). Het bedrijf is beëindigd. - Foto: Koos GroenwoldWat wil de maatschappij?“Vooral duurzaamheid, maar daarbij is duidelijk dat er in Nederland verschillende opvattingen zijn over wat we onder duurzaamheid verstaan. Er is een hightechvariant van verduurzaming, die inzet op verdere modernisering en waar megastallen bijhoren. Wageningen en de agro-industrie zetten daar behoorlijk op in. Daarnaast heb je multifunctionaliteit, waarbij veehouders het niet zozeer in de groei zoeken, maar veel meer in toegevoegde waarde uit de melk en ook in andere activiteiten als zorgboerderijen, recreatie, natuur en landschap. Die 2 stromingen staan naast, maar soms ook tegenover elkaar. Daarbij zie je voor multifunctioneel ook nieuwe samenwerkingsvormen ontstaan, coalities met andere belangengroeperingen in het gebied. Denk aan milieucoöperaties, samenwerking bij recreatie en zorg of de gebiedscollectieven voor agrarisch natuurbeheer.”‘Is alleen voedsel willen produceren wel zo handig?’Welke kant gaat het op?“Ik geef onder andere les aan boerenzonen in de leeftijdsgroep van 18 jaar, die voor een belangrijk deel sterk blijven geloven in schaalvergroten. Dan zeg ik, heb je daar de locatie voor? Is alleen voedsel willen produceren wel zo handig? Moet je dat in Nederland willen? Misschien kun je dan beter naar het buitenland gaan, waar wel ruimte is. Die ontwikkeling is niet nieuw. Al in de jaren 90 kwam een duidelijk vertrek van melkveehouders op gang naar landen als Portugal, Canada en de Verenigde Staten.”Het gros van de boeren verkast niet, maar blijft in Nederland.“Als het alleen maar schaalvergroting wordt, is binnen 1 tot 2 generaties de schaal zo groot dat je niet meer kunt spreken van gezinsbedrijven. Dan is het denkbaar dat we nog maar 800 bedrijven in Nederland hebben: dat zou neerkomen op 2 bedrijven per gemeente met 2.000 tot 2.500 koeien, geconcentreerd in de meest geschikte regio’s. Het zijn groot opgezette bedrijven, die werken in een markt met veel prijsvolatiliteit waarin ze geen zeggenschap hebben en die afhankelijk zijn van financiers, ook van buiten de landbouw. Maar willen we dat?”Schaalvergroting aan de ene, multifunctioneel aan de andere kant. Wat wil de samenleving?“Vanuit de maatschappij en als plattelandsocioloog zeg je dat het goed is om het gezinsbedrijf in Nederland in stand te houden. Dat is vaak het multifunctionele gezinsbedrijf. Dat zorgt op het platteland naast voedselproductie voor een positieve bijdrage op zowel sociaal, cultureel, ruimtelijk en landschappelijk gebied. Het draagt positief bij aan de leefbaarheid en de aantrekkelijkheid van het platteland. Het levert die bedrijven maatschappelijk bestaansrecht op. En het verbindt de boer met de burger, al trekt die zich als consument in de supermarkt lang niet altijd wat aan van de consequenties uit de voorkeur voor multifunctioneel. De discussie of we die gezinsbedrijven in Nederland willen, wordt niet of nauwelijks gevoerd.”‘Voor de plattelandseconomie heeft de melkveehouderij niet zo’n grote uitstraling’Past grootschalig niet in Nederland?“Dat zeg ik niet. Ze kunnen naast elkaar bestaan. Maar je moet ook vaststellen dat multifunctioneel een veel grotere uitstraling heeft op de samenleving, doordat ze meerdere functies uitoefent. Voor de plattelandseconomie heeft melkveehouderij met 2 tot 3% werkgelegenheid in Nederland niet zo’n grote uitstraling. Ook als je een kosten-batenanalyse maakt, is het maar de vraag of die positief is. In Brabant is dat voor de varkenshouderij gedaan. Ze kost meer dan ze oplevert. Vanuit een plattelandsontwikkelingsperspectief kun je hem dan beter uit Brabant weghalen.”
_{Artikel gaat verder onder de foto.}"Wij hebben geen echte plattelandsgebieden, zoals in Frankrijk', aldus socioloog Henk Oostindie. - Foto: Henk RiswickWaarom is er in Nederland zoveel druk op de melkveehouderij?“Nederland kent geen groot landelijk gebied zoals in Frankrijk en Duitsland. Daar wordt de discussie over schaalgrootte of multifunctioneel veel sterker gevoerd dan hier. Wij hebben geen echte plattelandsgebieden, maar peri-urbane gebieden, groene ruimten tussen de steden. Daar is de invloed van de stad heel groot. Vanuit die steden groeit de druk om natuur, landschap en recreatie te behouden en te zorgen voor eco en milieu. De uitstralingseffecten van de moderne grote intensieve bedrijven zijn daarbij niet altijd positief. Moeten we niet meer naar vergroening en naar het directer inzetten van geld, zodat het meer richting behoefte van de stedeling gaat? Moeten we het geld niet anders verdelen tussen boeren en gebieden? Dat zijn dan de vragen. Een gevoelig thema.”Wie zit daarachter?“Het komt vooral uit de groene hoek. Subsidies ja, maar dan herverdeeld. De drijvende krachten hierachter zijn de milieu-organisaties, de natuurbescherming, voor een deel de consumentenbeweging en deels de boeren zelf. De agro-industrie moet niet zoveel hebben van herverdeling van subsidies. De Nederlandse overheid neemt niet echt een positie in. Ze belijdt met de mond dat multifunctioneel ook een goede richting is, maar ondersteunt schaalvergroting, omdat het economisch van belang is met export.”Welke positie nemen de landbouworganisaties in bij de keuze?“Voor LTO is het extreem moeilijk om zelf te beslissen en te discussiëren over de maatschappelijk noodzaak van herverdelingen van subsidies tussen bedrijven en regio’s. Als zij dat wel zou doen, zou het meteen het einde van LTO betekenen, want dan komen groepen boeren tegenover elkaar te staan.”‘Overschat de invloed van de PvdD niet’Actiegroepen als Wakker Dier of de Partij voor de Dieren wakkeren de publieke opinie aan.“Daar zit protest in tegen de huidige manier van voedselproductie. Nederland als voorloper in de moderne melkveehouderij is daarin ver doorgeschoten. Dat roept tegenkrachten op. Niet voor niets zijn wij het eerste land met een Partij voor de Dieren. Maar overschat hun invloed niet. De landbouworganisaties krijgen in Den Haag veel meer voor elkaar.”
_{Artikel gaat verder onder de tweet.}'Op aandringen van landbouwlobby werd melkquotum afgeschaft. De markt kreeg het voor het zeggen. Gevolg? De mestberg ging door het afgesproken plafond. 160.000 gezonde koeien werden geofferd op het altaar van de economie.' #marktwerking#APB17— PvdD (@PartijvdDieren) 1 november 2017U ziet een onderscheid in gebieden waar schaalvergroting voorop staat en gebieden waar multifunctioneel de overhand heeft. Hoe gaat de toekomstige kaart van de Nederlandse melkveehouderij eruit zien?“Ik zie het grootschalige vooral in open, minder stedelijke gebieden als Friesland, Groningen en Flevoland. Maar het kan ook in een aantal regio’s elders in het land, terwijl in andere regio’s weer juist multifunctioneel de boventoon voert. Voor de economische crisis had multifunctioneel de wind mee, daarna was het weer voedselproductie en onder de huidige economische groei kan er weer aandacht komen voor multifunctioneel. Maar hoe reageert de samenleving als er weer een dierziekte optreedt als MKZ? Wat krijgt de klimaatdiscussie voor gevolgen? Je zult de samenleving duidelijk moeten maken waarom je geld aan de boeren geeft. De hoogte van subsidies is nu nog veel te veel ingegeven door productieomvang en -intensiteit uit het verleden en veel minder door huidige maatschappelijke behoeftes. Je kunt gaan differentiëren naar gebied en boer en ze dienstgebonden maken. Welke dienst, zoals beheren van natuur en landschap, lever je in ruil voor subsidie? Kortom: je zoekt naar een maatschappelijke rechtvaardiging van die subsidie.”Wat is uw advies aan melkveehouders?“Bepaal de strategie. Bij boeren en zeker ook bij boerinnen is het besef er dat ze moeten kijken hoe ze op hun locatie in de toekomst verder kunnen. Melkveehouders kunnen zichzelf heel goed de spiegel voor houden. Daar hebben ze mij als wetenschapper niet voor nodig.”Sector in drie fractiesDe discussie over de vraag welke melkveehouderij Nederland wil, is beslist niet nieuw. Het speelt al tientallen jaren. De prominente Wageningse hoogleraar Rudy Rabbinge maakte rigoureus onderscheid in 2 stromingen, ongebreidelde schaalvergroting in gebieden waar het kan en in de overige gebieden geen landbouw, maar natuur en landschap. Tegenwoordig gaat de discussie veel meer over schaalvergroting en multifunctionele landbouw. Uit onderzoek blijkt dat een derde van de melkveehouders toe wil naar schaalvergroting, een derde naar multifunctioneel en een derde hangt er tussenin en weet het nog niet.