Nooit geliefde IKB heeft zich bewezen

Het gebruik en doel van IKB is in de loop van de jaren steeds veranderd. Na ruim 30 jaar heeft het systeem zich zeker bewezen, maar echt omarmd is het door varkenshouders nooit.Toen medio jaren tachtig de eerste proefprojecten voor een integraal ketenbeheersingssysteem begonnen, kon niemand vermoeden dat het zou uitgroeien tot een professioneel en essentieel systeem waar de hedendaagse varkenshouderij op draait. Toch ging de ontwikkeling niet zonder slag of stoot. Integendeel; er was in 1988 een toeslag van slachterijen nodig om varkenshouders over de streep te trekken. Tot 7,50 gulden betaalden de voormalige slachterijen Encebe en Sturko (beide inmiddels onderdeel van Vion) voor een IKB-varken.​​​​Delen van informatie in ketenDe noodzaak van een systeem om garanties te geven en informatie in de keten te delen werd met name door slachterijen gevoeld, aldus Alfred van Lenthe. Hij is programmadirecteur Vitalisering Varkenshouderij en in de jaren negentig namens het productschap betrokken bij IKB. Zo waren er eind jaren tachtig in Nederland nog zo’n 30.000 (!) bedrijven met varkens en meer dan 50 varkensslachterijen. Bedrijven waren een slag kleiner en minder professioneel. Registratie van grondstoffen en geneesmiddelen gebeurde minimaal.Het uit de markt halen van een meerprijs bleek lastig en IKB positioneren als een soort merk kwam niet van de grond. Waarschijnlijk liggen redenen als verdeeldheid in de sector, wantrouwen tussen partijen in de keten en gebrek aan marketingkennis daaraan ten grondslag. En misschien was de tijd gewoon nog niet rijp. Een meerprijs lukte wat later wel met marktconcepten als Japanwaardig en Welfare, waarbij IKB het onderliggende systeem werd. Dat is vandaag nog steeds het geval met Beter Leven en de slachterijconcepten. _{Lees verder onder de foto.} De manier van registratie verandert, waarbij data steeds meer automatisch wordt vastgelegd. Er komt meer focus op delen van informatie door de keten. - Foto: Hans PrinsenMinimale standaardTerugkijkend op ruim 30 jaar IKB is opvallend dat de toepassing telkens is bijgesteld. In de beginjaren was het vooral een marketinginstrument voor slachterijen. IKB werd gestaag onderdeel van sector- en overheidssystemen als GMP en I&R. Ook ging het voldoen aan hygiënevoorschriften van de overheid en bedrijfsleven (HACCP en Global Gap). In het nieuwe millennium werd het systeem verder uitgebreid voor monitoring van verboden stoffen. Later werd het ingezet bij de aanpak van onder andere salmonella en de verplichte registratie voor verlaging van antibioticagebruik. Ook konden varkenshouders door deelname automatisch voldoen aan wettelijke eisen, zoals zelfcontrole.Beter Leven-keurmerkWaar het in de jaren negentig vooral om een (mogelijke) meerprijs draaide, is IKB nu de standaard voor de productie van varkensvlees. Een eventuele meerprijs moet komen uit concepten die aanhaken bij IKB. “Zonder IKB zou Beter Leven vandaag geen garanties kunnen geven”, aldus Van Lenthe. Hij benadrukt dat bij de initiatiefnemers van destijds niet een meerprijs, maar vooral het verbeteren en garanderen van de productveiligheid voorop stond. “Dat was een toenemende behoefte van afnemers, zowel in binnen- als buitenland.” In die zin was de komst van een systeem als IKB onvermijdelijk, wat ook blijkt uit het feit dat in andere landen soortgelijke systemen zijn ontwikkeld. _{Lees verder onder het kader.} Highlights van 35 jaar IKB in Nederland1985 Eerste IKB-pilot in de varkenssector
1988 PVV-IKB Varkens gaat van start
1993 IKB uitgebreid met module Japanwaardig
1997 Start kolomcertificering van Skovar
2003 Skovar geïntegreerd in IKB
2002 Oprichting nieuwe IKB door NVV
2003 Start uitvoering IKB 2004 door De Groene Belangenbehartiger, Producert certificeert
2007 Raad van Accreditatie voor onafhankelijke inspectie en certificering NEN-ISO’s
2009 Antibioticaverantwoording en -registratie
2009 Geborgde dierenarts opgenomen
2012 PVV-IKB gaat over naar private stichting: IKB Varken. CBD is regelinghouder, Kiwa Verin certificeert
2012 IKB 2004 wordt IKB Nederland Varkens (IKBNV)
2018 Begin gemaakt met Holland Varken, ook als modules van IKB’s.
2019 IKB’s aangemeld voor ketenborging; IKBNV al geaccepteerd
2020 IKB Varken heeft 2.700 deelnemers; IKB Nederland varkens circa 1.500Papierwerk en controlesOndanks dat de eisen vanaf het begin niet veel verder gingen dan de wettelijke, konden niet alle varkenshouders eraan voldoen. Toch zegt Van Lenthe dat het systeem bewust laagdrempelig is ingevoerd en gericht was op deelname van de grote groep in plaats van de voorlopers. Varkenshouders moesten zeker in de beginjaren wennen aan al die registratie en controles. “Het was ook een andere tijd met een ander type ondernemers dan nu.” Gechargeerd zit niemand te wachten op papierwerk en een controleur, maar begrijpt iedereen dat het nodig is. In die zin is er niets veranderd.In de beginjaren waren er nog genoeg mogelijkheden om varkens zonder certificaat af te zetten. Inmiddels eisen alle slachterijen in binnen- en buitenland IKB of iets gelijkwaardigs. Ook is de uitvoering van wettelijke eisen zoals de zelfcontroleregeling automatisch via IKB geregeld.Correct gebruik van afleidingsmateriaalFreddy van der Sar, manager van Kiwa Verin (sinds de privatisering van IKB Varken verantwoordelijk voor certificering), schat dat slechts een handjevol varkenshouders niet bij 1 van de 2 IKB-systemen is aangesloten. Dat ondernemers ‘uit het systeem worden gezet’ gebeurt niet vaak. “In de meeste gevallen zijn het stoppende varkenshouders. Ondernemers die door willen met het bedrijf, laten het niet zover komen.” Bovendien volgt eerst een waarschuwing en een (tijdelijke) schorsing voordat het certificaat helemaal wordt ingetrokken.Dat wil niet zeggen dat het voor iedereen gemakkelijk is en was om aan de eisen te voldoen. Lastige punten zullen per bedrijf verschillen maar genoemd worden onder andere het correct gebruik van afleidingsmateriaal, de R&O-voorzieningen en noodvoorzieningen. Een onvolledige en niet-complete administratie levert nogal eens een waarschuwing op. Overigens geldt voor nieuwe voorschriften een overgangsperiode, zodat varkenshouders tijd krijgen om een tekortkoming op te lossen. _{Lees verder onder de afbeelding.} De 2 IKB’s hebben allebei een eigen logo. Als zijnde standaard voor productie is het logo alleen te mager om een meerwaarde te creëren. Een marktconcept kan dat wel.Een tweede IKBEen ingrijpend moment in de historie van IKB was de oprichting van IKB 2004 door de NVV (Nederlandse Vakbond Varkenshouders). Wyno Zwanenburg was in die tijd vicevoorzitter van de NVV. “Het leek erop dat IKB verplicht zou worden voor iedereen. Dat wilden wij absoluut niet.” Daarnaast hikte de NVV tegen de kosten en monopoliepositie van het IKB onder het productschap aan. Dit gebeurde tegen de achtergrond van een strijd destijds tussen LTO en NVV en onvrede van die laatste met te veel zeggenschap van ketenpartijen via het productschap op het IKB-systeem. Zwanenburg zegt nog steeds achter die keuze te staan. “Twee systemen houdt elkaar scherp. Het heeft zeker bijgedragen aan de hoge kwaliteit van het huidige IKB.”Controle Bureau Dierlijke sectorEr verandert in die jaren meer. Als gevolg van het afbouwen van de productschappen wordt IKB Varkens in 2012 overgedragen aan een private organisatie. Het Controle Bureau Dierlijke sector (CBD) wordt de regelinghouder voor IKB Varken; de certificering gebeurt door het Verificatie Instituut Kwaliteitssystemen (Verin). Bij het nieuwe IKB Varken is tevens de enkele jaren daarvoor ontwikkelde kolomcertificering van Skovar geïntegreerd.IKB 2004 van de NVV krijgt een soortgelijke opzet. Daarbij werd de Groene Belangenbehartiger (DGB) regelinghouder en Producert de controlerende instantie. De naam is inmiddels gewijzigd naar IKB Nederland Varkens. Afgezien van andere betrokken partijen en een wat andere organisatie, waaronder de samenstelling van het College van Deskundigen, zijn er geen wezenlijke verschillen tussen de 2 IKB’s voor de varkenshouderij.Holland VarkenBinnen de sector is al langer discussie over de wenselijkheid van 2 IKB-systemen. Voorstanders vinden het belangrijk dat varkenshouders wat te kiezen hebben. Bovendien houden 2 systemen elkaar scherp. Tegenstanders benadrukken Nederland veel te klein is voor 2 systemen, wat vooral in het buitenland onduidelijkheid geeft.Om meer eenduidig naar buiten te treden is 2 jaar geleden door POV en COV het Normenkader Holland Varken gelanceerd. Dit bevat uniforme basisvoorwaarden voor de twee IKB’s. Veel van de voorschriften stonden al in de IKB’s maar worden met Holland Varken eenduidig toegepast. Ook zijn een aantal eisen opgenomen die wel verplicht waren, maar nog niet in de IKB’s stonden.Holland Varken moet volgens de initiatiefnemers leiden tot een sterk merk met een goed imago van het Nederlandse varkensvlees. Iets dat IKB maar beperkt is gelukt. Van de deelnemers aan IKB Varken is inmiddels 85% aangemeld bij Holland Varken; bij IKB Nederland Varkens is dat circa 15%.Digitale overdracht van informatieLinda Janssen, voorzitter van de POV, laat zich niet uit over eventuele integratie van de IKB’s in Holland Varken. “De markt moet uitwijzen of de IKB’s een meerwaarde behouden. Wij streven binnen de Coalitie Vitalisering Varkenshouderij naar een sterk Holland Varken en willen dat met de IKB’s doen.” Janssen ziet veel mogelijkheden voor Holland Varken bij de digitale overdracht van informatie door de keten. Dat moet dit jaar vorm krijgen. Overigens verwacht ze dat het zo’n 3 tot 5 jaar zal duren voordat Holland Varken in de markt staat zoals gewenst._{Lees verder onder de foto.}Slachterijen waren destijds de motor achter de ontwikkeling van een IKB-systeem. Zeker in de begin jaren was er nog veel te verbeteren. Nu vormt IKB het systeem achter concepten als Beter Leven. - Foto: Ronald HissinkToekomst ongewisHoe de toekomst voor de IKB’s en Holland Varken eruitziet, is nog ongewis. Blijven in de krimpende sector 2 IKB’s bestaan of neemt de één de ander over? Of zullen beide IKB’s uiteindelijk integreren in 1 ketensysteem Holland Varken? Of misschien gebeurt er niets en heeft de sector straks 3 ketensystemen? Het feit dat IKB de woelige tijden van de afgelopen decennia heeft overleefd, is al een prestatie op zich. Het was en is een wat onzichtbaar systeem dat voor varkenshouders vooral wordt geassocieerd met extra papierwerk en vervelende controles. Geliefd werd het nooit, maar de stelling dat de waarde van IKB voor de sector onomstotelijk vaststaat, wordt door alle betrokkenen unaniem onderschreven. Ook bij toekomstige ontwikkelingen kan het een belangrijk instrument zijn.Zwanenburg ziet als internationaal strategisch adviseur meerdere ketensystemen en plaatst het Nederlandse IKB in de top 3 wereldwijd. “Dat komt niet ondanks, maar misschien wel dankzij de kritische houding en eindeloze discussies in de sector.”‘Dankzij IKB was er voor cowboys geen ruimte meer’Over het algemeen is er in de sector breed draagvlak voor IKB.
Varkenshandelaar Jan Vernooij heeft de beginjaren van IKB aan den lijve meegemaakt. “We waren niks gewend, er was veel vrijheid, blijheid in de hele sector. Met IKB veranderde dat.” Ook dierenartsen moesten volgens de regels gaan werken. “Dankzij IKB was er voor cowboys geen ruimte meer.” Vernooij zag tegelijkertijd de varkenshandel concentreren en professionaliseren en verwacht dat de ontwikkelingen elkaar hebben versterkt. Daarom heeft IKB volgens hem zeker bijgedragen aan een verbeterde structuur van de varkenshouderij. Een meerprijs was altijd lastig, herinnert hij zich, vooral toen slachterijen het niet zo net namen met het betalen van toeslagen, ook voor niet-IKB-varkens. “Een plus op de varkens was op een gegeven moment niet meer houdbaar.”
Export
Ook Cor van der Post, directeur van slachterij Compaxo, heeft nog herinneringen aan de beginperiode. “Antoon van Kooten van Sturko trok er hard aan. We zijn met zijn allen ingestapt, omdat het voor de export belangrijk was. Denk maar aan de situatie rondom een calamiteit.” Volgens Van der Post was het altijd moeilijk om het certificaat om te zetten in meer opbrengst. Nederlandse supermarkten wilden nog wel meedenken, maar in het buitenland was dat niet aan de orde. “Zat de markt erom te wachten? Nee. Was het nodig? Ja. Het is ondenkbaar dat er nu geen systeem zoals IKB zou zijn.”
Krimpende varkenssector
Dat er 2 IKB-systemen zijn, is volgens Leo Verheijen, directeur van DGB, geen enkel probleem. “We houden elkaar scherp.” Verheijen verwacht dat IKB blijft bestaan, ook bij het verder uitrollen van Holland Varken. Hij ziet daar geen meerwaarde in voor de sector, net zo min als in integratie van de IKB’s in een krimpende sector. “Wij zien nog genoeg groeimogelijkheden in andere sectoren om de kosten van het systeem te beheersen.” Verheijen merkt dat IKB best ondergewaardeerd wordt bij varkenshouders. Hij begrijpt dat wel, maar noemt dat onterecht. “Het systeem werkt vooral op de achtergrond en ze merken alleen de controles.”