Meer afhakers ‘knellende’ derogatie

Meer mais, minder last van regels en controles. Dat is wat derogatie-afhakers drijft.Eind 2020 werd bekend dat in dat jaar opnieuw minder melkveehouders gebruik wilden maken van derogatie. Het aantal aanvragers daalde met 6% en dat is wel wat meer dan te verklaren is door het aantal stoppers. Kennelijk vinden steeds meer veehouders dat ze wel uit de voeten kunnen met 170 kilo N per hectare uit dierlijke mest en dus zonder de extra ruimte van 60 kilo N die ze met derogatie krijgen. Best opmerkelijk, aangezien ze dan meer kosten moeten maken voor mestafzet. Welke voordelen maken dat (kosten)nadeel in de praktijk dan goed?Lees onderaan dit artikel het verhaal van melkveehouder Jan van Hoof in St. Oedenrode (N.-Br.).Aanvragen voor derogatie nemen al enkele jaren meer af, dan het aantal melkveebedrijven. In 2020 stopte 2,3% van de melkveehouders, maar kwamen 6% minder aanvragen voor derogatie binnen. Behalve melkveehouders vragen ook veel graasdierhouders en akkerbouwers derogatie aan.DroogteOp het eerste gezicht heeft het vooral te maken met de drie droge groeiseizoenen achtereen. Op droogtegevoelige zandgronden wint mais het dan veruit van gras. Leo Tjoonk, rundveespecialist bij Agrifirm weet het kernachtig te zeggen. “Als je normaal 11 ton droge stof van grasland haalt, moet je het op droge zandgrond in zo’n droge zomer met 5 tot 6 ton doen. Mais levert dan ook 30% in, maar dan heb je nog altijd 11 ton droge stof.”En daarbij komt dat mais dankbaarder reageert op beregening op het goede moment, terwijl het grasland met beregening wel beter in conditie blijft, maar weinig extra opbrengst levert. De regel is dat beregening op grasland eigenlijk alleen uit kan als je daarmee de beweiding op gang kunt houden. Verdroogd grasland met kale plekken leidt op termijn tot extra kosten voor doorzaaien, onkruid bestrijden of eerder herinzaaien.80% grasland en 20% mais knellende eis bij derogatieMestafzetkostenDie ervaringen zorgen ervoor dat vooral veehouders op droge zandgronden de bij derogatie voorgeschreven verhouding van 80% grasland en 20% mais een knellende eis vinden. En dan wordt de rekensom of betere ruwvoeropbrengsten en een hoger aandeel mais in het rantsoen opwegen tegen de extra kostenpost van meer mestafzet dus wat vaker gemaakt.Met 10 hectare extra mais is € 7.500 te verdienenMet 60 kilo minder stikstofruimte is er per hectare 15 kuub extra mest af te zetten (forfaitair 4 kilo N per kuub). Bij € 15 per kuub is dat een kostenpost van € 225 per hectare en bij € 20 gaat het naar € 300 per hectare. Op bedrijfsniveau gaat het dan al snel over bedragen tussen de € 8.000 en € 15.000, terwijl de voordelen moeten worden behaald met zo’n 10 tot 15 extra hectares mais in het bouwplan. Maar goed, als die mais 5 ton meer droge stof levert en we die waarderen op € 150 per ton, dan is elke extra hectare mais goed voor € 750 minder voeraankoop. Zo bezien is er met 10 hectare extra mais € 7.500 te verdienen.BEX-voordeelBedrijven met een hoger aandeel mais in het rantsoen halen bovendien een behoorlijk BEX-voordeel, waardoor ze mogen rekenen met lagere stikstof- en fosfaatgehalten in de drijfmest. “Mais levert veel energie per kilo droge stof, wat maakt dat de koe efficiënter omgaat met het ruw eiwit in het rantsoen”, zegt Johan Temmink van ForFarmers. “Dankzij die benutting zien we op deze bedrijven vaak lage RE-gehaltes in het rantsoen (tot wel 155 gram per kilo droge stof ) en dat zie je vervolgens terug in een BEX-winst voor stikstof en voor fosfaat. Zo hoeven deze bedrijven minder kuubs mest af te voeren en kunnen ze meer kuubs mest aanwenden op eigen grond doordat ze lagere gehaltes aan stikstof en fosfaat hebben in hun mest. Zo verdienen ze een deel van die 60 kilo minder stikstofruimte dus terug”, legt hij uit.Gerekend met 3,6 kilo N in de mest, mag er 47,2 kuub worden uitgereden, dus ongeveer vijf kuub meer dan de forfaitaire 42,5 kuub. Daarmee valt de extra mestafzet door het loslaten van derogatie in de praktijk lager uit dan we eerder becijferden.Hoewel afzet van rundveedrijfmest in sommige regio’s nog € 15 tot € 20 kost, klinken er ook geluiden over bedragen onder die € 15. De afzetmogelijkheden naar de akkerbouw zijn structureel goed, omdat rundveemest meer organische stof meebrengt per kilo fosfaat en tevens een goed gehalte kali.Met de eis van maximaal 20% mais is vooral ingezet op minder stikstofverliesTemmink wijst erop dat de eis van maximaal 20% mais de derogatie-eisen voor intensieve zandbedrijven knellender heeft gemaakt en tegelijk het kleinere stikstofvoordeel van 230 kilo de drempel om eruit te stappen heeft verlaagd. “Nederland is efficiënt met stikstof, juist door de combinatie van eiwitrijk gras met energierijke mais. Vraag veel veehouders maar eens naar hun ideale rantsoen, dan komen ze al gauw uit op een verhouding 60% gras en 40% mais. In zo’n rantsoen kun je dus heel efficiënt met een lager RE-gehalte uit de voeten en dat betekent automatisch ook een lagere ammoniakuitstoot. Met de eis van maximaal 20% mais is vooral ingezet op minder stikstofverlies in de teelt, dus naar oppervlakte- en grondwater. Maar in het totale plaatje missen we nu kansen, vind ik.” _{Lees verder onder de foto.} Veehouders die het zonder derogatie doen, voeren meer mest af. Aan de andere kant hebben ze met meer mais en minder ruw eiwit in het rantsoen een gunstige BEX. Dat voordeel werkt overigens pas in het tweede seizoen volledig door. - Foto: Dennis BeekRuim in de akkerbouwgrondBehalve de intensieve melkveebedrijven op droge zandgrond is er nog een tweede categorie bedrijven die er vaker voor kiest om het zonder derogatie te doen. Dat zijn de veehouders die zelf ruim in de grond zitten in een regio met veel akkerbouw en/of groenteteelt, zoals Noord en Zuid-Limburg, West-Brabant en de Flevopolders. Willen ze met derogatie boeren, dan kunnen ze een deel van hun grond alleen door verhuur benutten voor akkerbouw, omdat ze binnen het blok eigen grond dan wel aan de eis van 80% gras en 20% mais kunnen voldoen. Ook dat kan knellen, omdat ze op eigen grond meer mais zouden kunnen telen, of andere voedergewassen, waaronder eiwitgewassen. Met daarnaast nog deals voor grondruil en verhuur in een goed vragende akkerbouwmarkt komen ze dan aan een renderend plaatje, waarbij ze de kosten voor extra mestafzet maar voor lief nemen.Koeien & KansenDe Koeien & Kansen-deelnemer maatschap Pijnenborg-van Kempen in IJsselstein (110 melkkoeien, 69 hectare grond) is zo’n bedrijf. Het bedrijf maakte lang gebruik van derogatie, wat ertoe leidde dat 45% van de eigen grond buiten het bedrijf in gebruik was. Een van de redenen om derogatie drie jaar geleden op te geven was, dat door de opeenvolgende verhuur de landbouwvrijstelling in gevaar zou kunnen komen. De oppervlakte gras en mais hielden ze gelijk, maar ze telen nu zelf krachtvoervervangers zoals veldbonen en voederbieten. Met de extra afvoer van mest verdwijnt er ook fosfaat van het bedrijf en de ontstane fosfaatruimte benutten ze voor aanvoer van organische stof in de vorm van compost.VrijheidswensBehalve het financiële plaatje speelt bij veel afhakers ook de wens voor meer vrijheid in de bedrijfsvoering en minder strakke regels en controles, zo blijkt uit gesprekken met diverse adviseurs. Bij derogatie hoort een papierwinkel met de bijbehorende kosten voor inhuur van adviseurs en eigen uren. Jaarlijks controleert de NVWA 5 tot 7% van de bedrijven. Bij fouten

levert dat hoge boetes op en langlopende procedures die veehouders en hun gezin veel stress bezorgen. Het kan een ondernemerskeuze zijn om dat bedrijfsrisico niet meer te willen lopen. _{Lees verder onder de foto.} Jan en Jolanda van Hoof hebben veel percelen op afstand, waar ze liever mais telen. "Daar ben je twee keer per jaar druk mee en met gras zes keer." Het bedrijf heeft 150 melkkoeien en 80 stuks jongvee. Er is 80 hectare grond in gebruik, waarvan 25 hectare gras, 10 hectare natuurgras, 30 hectare mais en 15 hectare sorghum. - Foto: Van AssendelftDerogatie past niet, door verkavelingJan van Hoof in St. Oedenrode (N.-Br.) heeft geen ervaring met derogatie voor zijn bedrijf. Het paste meteen al niet, vooral vanwege de verkaveling.
Kijkend naar de getallen 150 melkkoeien en 80 hectare grond, begrijp je niet meteen waarom hij het zonder derogatie doet. Maar het feit dat de huiskavel maar 10 hectare is en dus te klein voor volledige weidegang en de rest van de grond op drie verschillende locaties op afstand ligt, maakt al meer duidelijk. Een blok van 15 hectare ligt op 40 kilometer afstand, in Bergeijk.
Van Hoof: “Als ik maar 20% mais mag verbouwen zou dat alleen op dat blok op afstand zijn en alles dichterbij huis zou dan gras zijn, waar niet op beweid wordt. Dus vijf à zes keer maaien en veel heen en weer rijden. Het past me veel beter om meer mais te verbouwen waar je maar twee keer druk mee bent. De opbrengst is hoger en in droge jaren ook veel zekerder dan van gras.”
Van Hoof verbouwde afgelopen jaar 15 ha sorghum op de percelen in Bergeijk. Verder teelde hij 30 hectare mais op de andere veldkavels en op de percelen het dichtst bij huis 25 hectare productief grasland. Er is 10 hectare grasland met een natuurpakket voor uitgesteld maaien op 1 juli.

1.000 kuub meer mest afzetten
De keuze voor sorghum is niet alleen omdat het beter tegen droogte kan, maar ook omdat hij daarmee vrij eenvoudig voldoet aan de eis voor een derde gewas en minimaal 5% vergroening in het bouwplan.
De koeien krijgen momenteel een rantsoen met 4 kilo droge stof kuilgras, 10 kilo snijmais en 3 kilo sorghum. Van Hoof heeft met zijn mais/sorghum-rijke rantsoen een BEX-voordeel van 17% op stikstof en 20% op fosfaat. “Het valt op dat sorghum gunstig rekent. We melken er meer van dan volgens de voederwaarde zou kloppen en dat is ook gunstig voor de BEX.”
Qua mestafzet schat Van Hoof dat hij 1.000 kuub meer afzet heeft dan met derogatie het geval zou zijn. Afgelopen jaar kostte dat € 15 per kuub. Vanaf deze winter levert hij een groot deel van de mest aan de monovergister van Groene Woud Gas.