Lidrus is een sluipmoordenaar

Een simpel plantje langs de slootkant rukt op en maakt delen van grasland ongeschikt voor inkuilen.De plant lijkt op heermoes en wordt daarom matig gesignaleerd, maar diezelfde plant bevat een reeks aan giftige stoffen: lidrus, of ook wel moeraspaardestaart. De Latijnse naam is equisetum palustre.Melkveehouders Willem van der Linden in Tienhoven (U.) en Gertjan Kool in Hei- en Boeicop (U.) hebben er als biologische boeren met gepachte natuurgrond veel mee te stellen. “Het is een sluipmoordenaar”, zegt Kool.Gertjan Kool toont een bosje Lidrus. Hij heeft er in zijn percelen danig last van. Brede stroken van 8 à 10 meter zijn onbruikbaar voor inkuilen. Hij bestrijdt het plantje door bij elke snede met een kneusroller over deze plekken te gaan. Dat is erg arbeidsintensief.Flink lagere melkgift en koeien dun op de mestKool is er van jongs af aan mee bekend. In de wei laten koeien en jongvee lidrus gewoon staan, ze lusten hem niet. Maar wordt het ingekuild of gehooid, dan krijgen ze het in de stal voorgeschoteld. De kuil willen ze dan niet of slecht vreten. Door de lagere opname en gifstoffen daalt de melkgift flink en worden koeien dun op de mest.Kool: “Ik denk dat meer boeren lidrus hebben, zonder het probleem precies te kennen. De voederwaarde-analyses zijn normaal, maar de dieren willen het slecht of niet vreten en de melkgift gaat onderuit.”Opname van kleine hoeveelheden lidrus is al genoeg om de vertering te verstoren en de melkgift te doen dalenLidrus is een veelvoorkomende plant in nattere graslanden en bevat nare stofjes, zoals piperidines, nicotine en anti-thiamine, dat vitamine b1 afbreekt. Daardoor is opname van kleine hoeveelheden lidrus al genoeg om de vertering te verstoren en de melkgift te doen dalen.In tweede instantie volgt diarree, vermagering of zelfs verlamming. Paarden zijn nog gevoeliger voor lidrus. Deze dieren lopen snel een b1-tekort op.Meer bedrijven met schadeLidrus is in de veenweiden – en dan vooral op de gronden met een kleidek – een van vroeger bekend probleem dat in rap tempo terugkeert. Een rondvraag van het Louis Bolk Instituut leverde aanmeldingen op uit Utrecht, Zuid-Holland, Noord-Holland, Noord-Brabant, Drenthe, Overijssel en Gelderland.Onderzoeker Bart Timmermans: “Deze veehouders denken dat het gaat om een landelijk probleem, waar veel collega’s zich nog niet van bewust zijn.”Ook gangbare boeren hebben de plant meer dan ze denkenIn de verspreidingsgebieden komt lidrus veelvuldig voor in de slootranden en kruipt het verder het weiland op. Door lagere bemesting en geen bespuitingen gebeurt dat het meest in natuurgrasland en op biologische bedrijven. Maar Kool is ervan overtuigd dat ook gangbare boeren de plant meer hebben dan ze denken en er in toenemende mate last van krijgen.“Gangbare boeren kunnen lidrus nog bestrijden met bespuitingen en onderdrukken met een hogere stikstofbemesting. Maar de bemesting daalt en het middelengebruik wordt verder ingeperkt. Dan krijgen steeds meer bedrijven met schade van lidrus te maken.”Lidrus breidt zich vanaf de slootranden via wortelstokken uit het weiland in.Gras weggooienZowel Kool als Van der Linden moet leven met forse opbrengstdervingen door lidrus. Van der Linden heeft in de Bethunepolder zo’n 400 hectare in gebruik voor zijn bio-melkveebedrijf met 240 koeien. Daarvan is 20 hectare natuurgebied zo vervuild ‘dat het rechtstreeks na het maaien de composthoop op gaat’.Op 100 hectare staat zoveel lidrus dat Van der Linde er alleen droge koeien en jongvee kan weiden en het niet maait of inkuilt. Van het totale oppervlak is maar 70 hectare vrij van lidrus. Op andere gronden probeert de veehouder ook veel te weiden en alleen de eerste snede in te kuilen, omdat de lidrus er dan nog niet staat.We moeten eigenlijk analyseren op gifstoffen, maar daar hebben we nog geen lab en financiering voorKool melkt 95 koeien op 60 hectare reguliere grond en 40 hectare natuurgrond. Op een kwart van zijn grasland is lidrus aanwezig. Van de rand van de sloot tot over een 8 tot 10 meter brede strook vanaf de sloot.Vorig jaar kuilde Kool die apart in, in ronde balen. Een ander deel liet hij drogen bij Grasdrogerij Ruinerwold. “Eigenlijk moeten we analyseren op gifstoffen, maar daar hebben we nog geen lab voor en nog geen financiering.”Mechanische bestrijding met weiderolKool bestrijdt lidrus mechanisch met een weiderol, die voorzien is van hoekstrips om de plant te kneuzen zodat hij opdroogt en afsterft. Dat moet in twee werkgangen: heen en terug.“Om genoeg effect te krijgen, moet je er bovenop zitten. We doen het bij elke snede een keer en het gras mag niet te lang zijn, anders kneust het niet. Het mooist is om het ’s morgens vroeg in de mist te doen, zodat de plant daarna opdroogt door de zon.”De opkomst van lidrus is vooral in veenweidegebieden met klei op veen een toenemend probleemVoor een pilotproef van het Louis Bolk Instituut werd in 2016 bijgehouden wat de effecten waren. Rollen bleek het aandeel lidrus in de maaisnede met 60% te verminderen, maar niet zonder kosten: door het rollen was de drogestofopbrengst daarbij ook 20 tot 25% lager.Onderzoek naar oorzakenKool en Van der Linden willen graag meer onderzoek naar oorzaken en bestrijdingsmethoden. “De pilot was bedoeld om geld te vinden voor verder onderzoek. Bij aanvragen zie je dat instanties het probleem niet kennen of erkennen en het dan met gezochte argumenten afwijzen.”Lidrus is te herkennen aan het eerste segment van een zijtakje: dat is korter dan de schede van vergroeide bladeren om de hoofdstengel.Kool is ervan overtuigd dat de opkomst van lidrus vooral in veenweidegebieden met klei op veen een toenemend probleem is. “Het is ergens een symptoom van. Er is gewoon meer inzicht nodig in de oorzaken. Waarom groeit de plant aan de ene kant van de sloot wel en aan de andere kant niet?”“Verder weten we van vroeger bijvoorbeeld dat (gangbare) varkensmest een gunstig effect had, maar niet waarom. En wat is de invloed van verschillen in waterkwaliteit? Dit zou eens goed onderzocht moeten worden.”Niet de enige giftige plantVee kan naast lidrus nog een aantal andere planten tegenkomen dat stoffen bevat met nare effecten:

Jacobskruiskruid: veel voorkomend in natuurgraslanden. Wordt door koeien en schapen gemeden, maar juist na het maaien kan het mis gaan. Schapen zijn minder gevoelig, koeien lopen leverschade op door de alkaloïden in de plant. Ook in hooi en kuil blijft de plant giftig.

Melde, witte ganzevoet: kan voorkomen in nieuw ingezaaid grasland. Koeien en schapen vreten het amper, maar doen dat wel als er verder weinig aanbod is. Oxaalzuur uit deze plant bindt calcium, waardoor koeien en schapen melkziekteverschijnselen krijgen.

Nachtschade, aardappel en tomaat: bijopname hiervan kan solaninevergiftiging optreden; afbraak van rode bloedlichaampjes met effect op hart en ademhaling.

Smeerwortel: bevat alkaloïden – die giftig zijn voor de lever – en veel nitriet.

Gevlekte scheerling: is net als fluitekruid een schermbloemige, maar dan behoorlijk giftig door de stof coneïne. Het groeit vooral in bermen en op onbebouwde terreinen en vergiftiging komt weinig voor.

Taxus: is een tuin/haagstruikje, maar het gaat wel eens mis als vee het door overhang of een matig raster of door slordig weggelegd snoeiafval toch gaat vreten. Schapen zijn het meest gevoelig voor de taxines, die effect hebben op de hartspiercellen. Voor koeien geldt dat in iets mindere mate.

Verder is het ook opletten met (adelaars-)varen (bosranden natuurgras), en tuinplanten als sint janskruid, gouden regen en hedera (klimop).