Kruidenrijk, de veelbelovende grabbelton

Kruidenrijk grasland is goed voor van alles: bloei, insecten, weidevogels, gezondere koeien, gezondere bodem, ja zelfs voor minder emissies. Een grabbelton is het, maar wel één met mooie kansen.Recente berichten: Wageningen UR kondigt begin oktober aan een groot onderzoek naar kruidenrijk grasland in het Groene Hart te gaan doen. De titel van het project: ‘Kruidenrijk grasland, de groene motor’. Eind december meldt het Louis Bolk Instituut in een persbericht dat smalle weegbree op veengronden de emissie van lachgas met 40% kan doen dalen.ToverbegripSinds melkveehouders met kruidenrijk grasland aan de slag kunnen om punten te scoren in programma’s voor duurzame melk van Cono, A-ware en FrieslandCampina lijkt het wel een toverbegrip. Talloze persberichten, websites en artikelen over het onderwerp komen voorbij. Maar kruidenrijk grasland is nog wel wat meer dan de ingezaaide productieve kruidenrijke graslanden en perceelsranden of gras met vier soorten klavers voor duurzame zuivel. Biologische boeren, boeren op de natuurinclusieve toer en boeren in natuurcollectieven hebben bloemrijke weides, botanisch grasland, kuikenland en grasland met uitgestelde maaidatum. Veel boeren pachten ook natuurlijk grasland van natuurbeheerders.Kruidenrijk gras speelt een rol in diverse thema's waar de melkveehouderij 'iets mee moet': klimaat, kringloop, biodiversiteit. - Foto: Rob GeertsFunctionele biodiversiteitBij de vele soorten kruiden, klavers en grassen in die verschillende types graslanden hoort een brede waaier aan interessante eigenschappen. Naast de al genoemde waarde voor biodiversiteit is dat wat onderzoekers noemen ‘functionele biodiversiteit’. Kruiden kunnen met hogere gehalten mineralen en inhoudsstoffen bijdragen aan koegezondheid en in potentie ook aan lagere emissies van ammoniak en methaan. Een grasland met kruiden en klavers kan beter tegen droogte en is gunstig voor bodemgezondheid en draagkracht van de zode. Onderzoeksgeld komt losEigenschappen die veelbelovend klinken in de context van een melkveehouderij die met kringlooplandbouw, biodiversiteit en klimaatdoelstellingen aan de slag moet en verlangt naar meer respect en draagvlak van onze kritische maatschappij.Je kunt inmiddels een hele reeks projecten vinden die zich, deels of helemaal, met allerlei aspecten van kruidenrijk grasland bezighouden: ‘Kruidenrijk grasland, de groene motor’, ‘Koeien en kruiden’, ‘Winst en Weidevogels’, ‘Groene cirkel Kaas en bodemdaling’, ‘Groen, productief en levend Limburg’, ‘Krachtige Kruiden Overijssel’, ‘Rijke weiden in Utrecht’. Voor onderzoekers en adviseurs biedt kruidenrijk een veelzijdige en onuitputtelijke grabbelton vol inspiratie om projecten mee aan te zwengelen en aan de gang te houden.Kruidenrijk grasland met smalle weegbree op de voorgrond en verder karwij, klaver en cichorei van Kaasboerderij De Ruurhoeve in Hoogeloon. - Foto: Peter RoekSector heeft het ineens echt nodigKruidenrijk grasland staat nu in de aandacht, omdat de sector het ineens echt nodig heeft. Bij onderzoekers stond het al veel langer op het netvlies, juist omdat het zo goed past bij de opgaven waar de sector voor staat. Ze kregen er tot een paar jaar geleden maar moeilijk financiering voor. De afgelopen twee jaar gaat dat een stuk beter en Nick van Eekeren is daar als geen ander blij mee. De onderzoeker van het Louis Bolk Instituut (LBI) diende in 1998 voor het eerst een aanvraag in voor onderzoek met kruidenrijk grasland, maar ving bot en daarna nog bij herhaling. Afgelopen jaren lukt het wel om de onderzoeksvragen rondom kruidenrijk grasland een plekje te geven in diverse onderzoeksprojecten. Het LBI is van een aantal van de genoemde projecten zelf de trekker of partner en werkt waar mogelijk samen met anderen. Praktische vragenVan Eekeren maakt voor het overzicht graag onderscheid tussen productief kruidenrijk grasland waar de nadruk ligt op ‘functionele agrobiodiversiteit’ en aan de andere kant de graslanden met nadruk op biodiversiteit voor zoveel mogelijk soorten of juist voor weidevogels. Van Eekeren: “Er is genoeg bekend om er als veehouder gewoon mee aan de slag te gaan, maar we weten ook nog heel veel niet. Zo is het nog een belangrijke vraag wat productief kruidenrijk grasland nou precies doet voor bestuivers, insecten en boerenlandvogels en hoe zich dat verhoudt tot de oudere agrarisch natuurbeheer-percelen”. Maar in diverse projecten wordt vooral in samenwerking met veehouders onderzoek gedaan naar de praktische vragen: hoe vorm je grasland om naar kruidenrijk: door de geleidelijke weg met verschraling, doorzaaien, inzaaien? Welke mengsels zijn succesvol? En daarna natuurlijk het beheren en gebruiken en het inpassen van ruwvoer in het rantsoen. En dat dan voor drie grondsoorten: zand, klei en veen. Het dient er allemaal toe om veehouders van beter onderbouwde adviezen te kunnen voorzien en heldere keuzes te helpen maken met duidelijke informatie. Aandeel in rantsoenOp het Veenweide Innovatie Centrum in Zegveld loopt deze winter een rantsoenproef waarbij de koeien een rantsoen krijgen met een aandeel natuurgras erin, in stappen van 10 tot 50%. “Natuurgras wordt voor hoogproductieve koeien als inferieur ruwvoer gezien”, zegt Leon Sebek van Wageningen Research. “Maar de ervaring is ook dat een bepaald aandeel in het rantsoen juist heel gunstig is. Maar hoe dat dan werkt, dat weten we eigenlijk nog niet.” De verteerbaarheid van het voer in de pens wordt onderzocht met een nylonzakjes-proef. Tevens wordt bij de koeien gemeten of er verschillen zijn in methaan- en ammoniakuitstoot. Sebek: “Als meer veehouders met gras van kruidenrijke stroken of percelen aan de slag gaan, komt er meer van in het voer. Hoe dat uitpakt voor deze emissies willen we weten, om zo nodig de modellen waarmee we die emissies inschatten aan te passen.”Verschillende types kruidenrijk grasland‘Kruidenrijk grasland, de groene motor’ is een drie jaar durend groot onderzoek op natuurpercelen in de Alblasserwaard. Het moet een duidelijke indeling opleveren van verschillende types kruidenrijk grasland bij verschillende ontwateringsniveaus en grondsoorten met een typering voor soortenrijkdom, maar ook met gegevens over de landbouwkundige bruikbaarheid. “Ik noem het een basisstap”, zegt Judith Westerink van Wageningen Research. “Voor de verdere ontwikkeling in de praktijk is het belangrijk om te weten over welk type je het hebt en wat je daar mee kunt op je bedrijf en welke eisen dat stelt.” Het project is op zich weer een onderdeel van ‘De Groene Cirkel kaas en bodemdaling’ waarin een boerencoöperatie, Deltamilk, WUR, provincie Zuid Holland, waterschap Rivierenland en Rabobank samen op zoek zijn naar nieuwe verdienmodellen in het veenweidegebied met bodemdaling/vernatting en biodiversiteit.Fijne combi: klavers, smalle weegbree en cichoreiIn Nieuw- Zeeland passen melkveehouders naast Engels raaigras ook smalle weegbree, cichorei en klavers toe. Samen verhogen ze de stikstofbenutting en groeien beter door bij droogte. Klavers binden stikstof uit de lucht en delen daarvan uit aan buurplantjes. Smalle weegbree en cichorei wortelen dieper en houden de productie in droge periodes overeind. Smalle weegbree geeft bij de wortels stofjes af, waaronder aucubine die de bacteriën weren en daarmee vorming van nitraat en lachgas afremmen.

Metingen van het Louis Bolk Instituut op het Veenweide Innovatie Centrum in Zegveld laten zien dat de emissie van lachgas met 40% kan afnemen. Lachgas is 300 keer sterker dan CO₂, zodat het al gauw gaat om een hoeveelheid vergelijkbaar met enkele tonnen CO₂. Tevens produceerde een veld met smalle weegbree in het droge seizoen van 2018 30% meer droge stof dan grasland met Engels raaigras. Cichorei draagt met zijn penwortels bij aan draagkracht van de zode en is rijk aan mineralen: natrium, zink, koper, selenium en zwavel. Bij schapen die weiden op cichorei bleken minder maagdarmwormen voor te komen, maar waarom is nog niet duidelijk.