Holstein niet zomaar vervangen

Veranderende omstandigheden stellen nieuwe eisen aan koeien. Gebruik van andere rassen dan Holstein komt in beeld, maar de hoogproductieve koe laat zich niet zomaar van haar troon stoten.Nadat de Holstein-Friesian (HF) vorige eeuw het Fries Hollands- (FH) en MRIJ-ras grotendeels heeft verdrongen, ziet het ras nu zelf bedreigingen op zich afkomen. Zo liggen zeer hoge producties en zwakke kalveren maatschappelijk onder vuur. Ook worden duurzaamheidsaspecten als levensduur en optimale benutting van (eigen) ruwvoer steeds belangrijker geacht voor een toekomstbestendige veehouderij.Walter Liebregts, directeur van Koole en Liebregts (K&L) is daarin stellig. “Veehouders staan voor de uitdaging om met minder aangekochte zetmeel en meer eiwit van eigen grond de koe productief en gezond te houden. HF als zuiver ras is daar niet erg geschikt voor.” Hij benadrukt ook de inteeltproblemen van het ras.FokdoelDat omstandigheden veranderen ziet ook Sipke Joost Hiemstra, directeur van het Centrum voor Genetische bronnen Nederland (CGN) bij Wageningen UR. Hij verwacht een grotere variatie aan bedrijfssystemen en verdienmodellen wat gevolgen heeft voor de keuze van rassen en het fokdoel. Wat dat voor HF betekent vindt hij lastig inschatten. “Binnen de HF is wereldwijd veel variatie. Bovendien zijn er geen bruikbare onderzoeken hoe verschillende koeienrassen in sterk uiteenlopende systemen technisch en economisch presteren.” Voor de kenmerken van rassen is wel een inschatting te maken, zoals in onderstaande tabel staat. Dat zegt echter maar in beperkte mate hoe ze daadwerkelijk functioneren.Overigens praat Hiemstra het liefste over systemen waar een bepaald ras of fokdoel het beste in past. Systemen zijn bijvoorbeeld intensief, extensief, biologisch of productie in een bepaalde regio als de veenweiden of voor een marktconcept._{Klik hier voor een vergroting van onderstaande tabel.}Robuuste melkveerassenAls robuustere melkveerassen ter sprake komen, vallen ook de namen van Nederlandse runderen FH, MRIJ en Groninger Blaarkop. Van buitenlandse herkomst worden Fleckvieh en Montbeliarde gebruikt. Dat gebeurt op een klein aantal melkveebedrijven en vaak in specifieke situaties. Verenigingen van deze rassen benadrukken de voordelen, met name de hogere omzet en aanwas en gehalten, het lager voerverbruik, de sobere huisvesting en gemak van werken. Goed onderbouwde cijfers over technische en economische prestaties van dubbeldoelrassen in vergelijking tot meer gespecialiseerde rassen in uiteenlopende bedrijfsomstandigheden ontbreken.DubbeldoelkoeienZe hebben wel de tijd mee; recent onderzoek van Wageningen Livestock Research laat zien dat dubbeldoelkoeien op efficiënte wijze melk en vlees produceren. Maar er is één belangrijk nadeel: de melkproductie ligt lager en dat is nog altijd een belangrijke factor voor rendement. Zeker binnen het huidige fosfaatstelsel is dat ongunstig. Verder wijzen foktechnici op de kleine populaties wat fokkerij en effectieve selectie lastig maakt. Dat zet ze in concurrentie met de grotere rassen met uitgebreide en efficiënte fokprogramma’s snel op achterstand._{Lees verder onder de foto.}De Holsteinfokkerij zit diepgeworteld in de Nederlandse melkveehouderij. Nieuwe eisen plaatsen andere rassen en gebruik van kruisingen in de belangstelling. De hoge productie blijft een voordeel. - Foto: Ton KastermansRobuustheid en vruchtbaarheidMeer richting gangbare houderij kruisen veel bedrijven Holstein al met een (vleesrijker) ras. Veehouders doen dat om specifieke kenmerken in de veestapel te kruisen, zoals robuustheid en vruchtbaarheid. Ook profiteren ze van een heterosiseffect. Kruisen kan wel ten koste gaan van de productie en uniformiteit van de veestapel. Inmiddels kruist ongeveer 10% een dubbeldoelras in de Holstein-veestapel. Uit gegevens van CRV blijkt dat met kruislingen het verschil in productie met HF flink afneemt. Zo geeft de kruising met Brown Swiss gemiddeld 9.385 kilo melk en doet economisch (ejr) niet veel onder voor HF (zie tabel hieronder)._{Klik hier voor een vergroting van onderstaande tabel.}Jersey is alternatiefVoor een hoge productie van eiwit en vet bij een gunstige voerefficiëntie komt met name Jersey in beeld. In onder andere Scandinavië, de VS en Nieuw-Zeeland is de Jersey een serieus alternatief voor de HF. Het ras floreert daar omdat de dieren gemakkelijk te houden zijn en een lage voerbehoefte hebben. In Nieuw-Zeeland is de kruising met HF populair. De Deense Jersey-fokkerij is gericht op gehalten; de Noord-Amerikaanse meer op melk.Een bijkomend voordeel van de Jersey is dat binnen de fosfaatregelgeving 1 melkkoe vooralsnog voor 0,7 GVE in plaats van 1,0 telt. Dat maakt de calculatie op bedrijfsniveau een stuk interessanter. De toekomstige invulling van het fosfaat- en mestbeleid met inzet van de KringloopWijzer bepaalt echter in hoeverre veehouders daar voor de lange termijn van profiteren.Nauwelijks groei aantal JerseysMaar Jersey, ook een gekruiste, kan niet tippen aan de hoge productie van HF. Ook niet in kilo’s vet en eiwit. Een bijkomend nadeel zijn de lichte kalveren. Met gesekst sperma voor de betere koeien en Belgisch Witblauw op de overige dieren hoeft dat minder een probleem te zijn. Ondanks de potentiële voordelen blijft het aantal Jerseys klein. Al in 2015 werd een groei van het ras verwacht maar dat is nauwelijks gebeurd._{Lees verder onder de foto.}De afgelopen jaren heeft kruisen met een robuuster ras opmars gemaakt. Kruisen heeft ook nadelen. - Foto: Ronald HissinkHF-fokkerij diepgeworteldDat brengt het verhaal bij een wat minder rationele en grijpbare argumenten voor ontkroning van het HF-ras zoals historie, gewoonte en binding met het ras. De HF-fokkerij zit diepgeworteld in de Nederlandse melkveehouderij en de dominante HF-fokkerij is wereldwijd een miljardenindustrie. Op bedrijfsniveau zijn er generatielange koefamilies waar veehouders niet snel afscheid van nemen. Meer praktisch zijn bedrijven ingericht, zowel qua huisvesting als werkwijzen, op een bepaald type koe.Alles bij elkaar zien fokkerijdeskundigen ook in een veranderende omgeving HF haar vooraanstaande positie behouden (zie kader hieronder). Dat geluid is ook bij Hiemstra van WUR te horen. “Ik voorzie geen drastische ommezwaai in het gebruik van HF maar er ontstaan wel degelijk meer kansen voor ander type koeien en rassen.Verdeeldheid in fokkerij over alternatieven HolsteinFokkerijdeskundigen zijn verdeeld over alternatieven voor Holstein. Commercie speelt altijd een rol.
Zo zegt Tonnie Vissers, specialist veestapelmanagement bij CRV, dat de uitdagingen voor de komende tijd grotendeels binnen het HF-ras gezocht kan worden. Vissers benadrukt dat de grote populatie veel selectiemogelijkheden en uitgebreid stierenaanbod geeft. Hij ziet dat melkproductie nog altijd de belangrijkste factor voor rendement is en daar geen één ander ras aan kan tippen. “En meer focus op andere aspecten is ook binnen het HF-ras mogelijk en gebeurt al volop.” Hij benadrukt dat het management van de veehouder ook bepalend is voor het functioneren van HF. “Er zijn bedrijven 14.000 kilo melk waar de koeien supergezond zijn.”
Hoogte/breedte-verhouding
Gerard Scheepens, directeur van KI Samen, spreekt over de enorme potentie van het HF-ras. Hij ziet wel dat de toekomstige HF een wat gunstigere hoogte/breedte-verhouding mag hebben om veel ruwvoer om te kunnen zetten. Het enige alternatieve ras waar hij in een wat grotere toepassing in gelooft is Jersey. Scheepens noemt een gebruik tot 10% niet ondenkbaar. In kruisingen is hij terughoudend. “Ze kunnen voordelen hebben maar een niet-homogene veestapel heeft nadelen om optimaal te managen.”
Rendement van Holstein
Een ander geluid is bij Koole en Liebregts (K&L) te horen. Directeur Walter Liebregts verwacht niet het hoogste rendement van Holstein. “Onderzoek wijst uit dat met het ProCross-concept betere resultaten zijn te halen.” ProCross is een roterende driewegkruising van de rassen Viking Holstein, Montbéliarde en VikingRed. Liebregts betoogt dat de productie minimaal gelijk is aan Holstein maar aspecten als voerefficiëntie en gezondheid gunstiger. “Fokken met zuivere rassen heeft zijn langste tijd gehad. Toenemende inteelt heeft geleid tot een stilstand in het verbeten van de economische kengetallen.”