Groeiende insectensector biedt kansen

De kweek van insecten groeit. Wereldwijd, maar ook in Nederland. De ontwikkelingen in de sector bieden kansen voor boeren die willen overstappen. Zo wordt dit jaar verruiming van de afzetmogelijkheden verwacht.Kweek van meelwormen. De (kleinschalige) kweek van insecten in Nederland is aan een opmars bezig. Ook onder (voormalig) boeren is toenemende interesse. - Foto's: Koos GroenewoldLees in dit artikel► Tips voor insectenkweek
► Rowin Batterink is in april vorig jaar begonnen met meelwormen
► Investering insectenkweek van factoren afhankelijk
► Afzetmogelijkheden en veranderende Europese wetgevingDe kweek van insecten is aan een opmars bezig. Wereldwijd wordt de ene na de andere grote insectenkwekerij gebouwd. Ook in Nederland neemt het aantal, vooralsnog vooral kleinschalige, insectenkwekerijen toe. Eind vorig jaar erkende landbouwminister Carola Schouten via een Kamerbrief de insectensector als zesde sector binnen de veehouderij. In 2021 worden belangrijke ontwikkelingen verwacht in Europese wetgeving die de insectenkweek een boost kunnen geven. Cursussen en trainingen moeten (voormalige) veehouders handvatten geven om met insecten aan de slag te gaan. Al met al biedt dit kansen voor boeren die willen overstappen op insectenkweek.Insecten: alternatieve eiwitbronInsecten worden gezien als een belangrijke alternatieve eiwitbron voor voedsel en veevoer. Insecten vermenigvuldigen zich snel, stoten weinig broeikasgassen uit en maken efficiënt gebruik van voer, water en land. De voederconversie van insecten ligt fors lager dan die van varkens en runderen. Insecten kunnen daarnaast gekweekt worden op organische reststromen en mest, hoewel die laatste wettelijk niet toegestaan is. Insecten worden gezien als een belangrijke speler in kringlooplandbouw. De mest van insecten, frass genoemd, zou een positief effect hebben op de bodem en de groei van planten. Hiernaar wordt onderzoek gedaan. Deze mest mag gebruikt worden, als die gehygiëniseerd wordt door het een uur te verwarmen op 70 graden.Erkenning voor insectensectorMinister Schouten is enthousiast over de mogelijkheden van insectenkweek, zo liet ze blijken in een Kamerbrief over verduurzaming van de veehouderij. “Dat de insectensector daarin als zesde veehouderijsector genoemd werd, is bijzonder en gaat een groot effect hebben. Alles wat aandacht krijgt, groeit. Vanaf nu gaat iedere discussie over de veehouderij en de verduurzaming ervan óók over insecten”, aldus Janmar Katoele, directeur van Wadudu Insecten Centrum dat insectenkwekers advies geeft, onderzoek doet en leverancier is van uitgangsmateriaal. Marian Peters noemt het een echte erkenning van de sector. _{Lees verder onder het kader.} Tips voor insectenkweek► bepaal welke ruimte op je bedrijf geschikt zou zijn voor het kweken van insecten en welke aanpassingen nodig zijn;
► maak een keuze in welk type insect je wilt kweken;
► houd bij het (ver)bouwen van een kweekruimte rekening met het optimale klimaat voor het insect. Denk aan verwarming, ventilatie en bevochtiging;
► volg desgewenst een (online) cursus of training om bekend te raken met insectenkweek;
► onderzoek afzetmogelijkheden en welk verdienmodel mogelijk is. Meerjarenafspraken met afnemers kunnen helpen bij financiering;
► begin klein en leer al doende de cyclus en behoeften van het insect kennen;
► blijf het gedrag en het klimaat continu monitoren.Serieus te nemen sectorDe insectensector ontwikkelt zich snel, maar er is nog geringe organisatie en collectiviteit. Ook is de sector redelijk gesloten, waarbij kwekers niet veel willen prijsgeven over hun eigen activiteiten. De sector heeft in 2020 een plan opgesteld om de ontwikkeling van insectenkweek te professionaliseren en toekomstbestendig te maken. Marian Peters, directeur van New Generation Nutrition (NGN) en als adviseur betrokken bij branchevereniging Venik en de opstelling van het plan: ”Het doel is om de sector te professionaliseren. Het hobbymatige is er af. We zijn een sector om serieus te nemen.” Venik ziet dat er toenemende vraag is naar insectenproducten, onder andere uit de hoek van humane voeding en petfood, en toenemende belangstelling onder boeren om over te schakelen op insectenkweek. Ook Katoele van Wadudu merkt die interesse. “Niet alleen bij mensen die insecten willen gaan kweken, maar ook bij machinebouwers, onderzoekers en ambtenaren. Het is voor veel mensen nog een onbekende sector en je merkt dat het begint te leven”. _{Lees verder onder de foto.} Meelwormen. Meeltorren en meelwormen (die worden verwerkt) kunnen in dezelfde ruimte gehouden worden, in aparte bakken. Optimaal klimaat is 25 tot 27 graden en een luchtvochtigheid van 60 tot 70%. De levenscyclus is ongeveer drie à vier maanden.Verschillende kweekomstandighedenVolgens de meest recente cijfers van Venik zijn er in Nederland 49 kwekerijen en 21 opstartende kwekerijen actief. De meeste kweken meelwormen, gevolgd door sprinkhanen en zwarte soldatenvliegen. Iedere insectensoort is anders en vraagt om andere kweekomstandigheden en kennis. ‘Het is alsof je een koe met een varken of kip vergelijkt’, zo wordt ook wel gezegd. Het kweken van insecten komt nauw. Bij de huisvesting is het belangrijk rekening te houden met het specifieke gedrag en de behoeften van de insectensoort, zoals het voortbewegen (vliegen, kruipen, lopen, springen), de schuilbehoefte, sociale interactie en voortplanting. Luchtvochtigheid en temperatuur spelen een belangrijke rolKwekers kunnen ervoor kiezen enkel larven te produceren (larven worden verwerkt als toepassing, de torren en vliegen niet) of ook te reproduceren. In het laatste geval is het een gesloten bedrijf en vindt de gehele cyclus, van eitje tot aan insect dat weer eitjes legt, plaats op het bedrijf. In het andere geval koopt de kweker eitjes die hij laat uitgroeien tot larven. De insecten en de larven worden vaak in aparte ruimtes gehouden. Luchtvochtigheid en temperatuur spelen een belangrijke rol en zijn voor iedere insectensoort verschillend. Daarom vindt kweek plaats in reguleerbare ruimtes. Bij voeding is naast de nutritionele samenstelling en de vorm ook de hygiëne belangrijk. De voeding van de insecten is namelijk ook het substraat waarop de insecten leven. _{Lees verder onder de foto.} Larven van de zwarte soldatenvlieg. Volwassen vliegen worden gehouden in kooien, de larven (die worden verwerkt) in bakken, in aparte ruimtes. Ideale luchtvochtigheid is zo’n 70% en optimale temperatuur 27 tot 30 graden. De levenscyclus duurt ongeveer 40 dagen. - Foto: Henk RiswickBoeren zijn toch wat terughoudendCursussenNGN ontwikkelt en produceert verschillende insectenproducten en geeft advies en trainingen aan (toekomstig) insectenkwekers. “We organiseren cursussen om (voormalig) veehouders om te scholen naar insectenkwekers. Momenteel hebben we cursussen speciaal voor Brabantse boeren die willen omschakelen. Door een POP-3-subsidie vanuit de provincie krijgen boeren korting voor het deelnemen aan de cursus. Die cursussen lopen snel vol.” In een dergelijke cursus komen onder andere de biologie van insecten, kweekcondities, financiering en wet- en regelgeving aan bod. Deelnemers krijgen een jaar begeleiding in het opstarten van de kweek. Peters ziet dat de interesse in dergelijke trainingen groot is, maar werkelijk insecten gaan kweken is een ander punt. “Boeren zijn toch wat terughoudend om in een nieuwe en dus onbekende sector te stappen.” _{Lees verder onder de foto.} Sprinkhanen worden geweekt in kooien of bakken bij een temperatuur van 30 graden en een luchtvochtigheid van 40 tot 60%. Het insect heeft een sterke voorkeur voor gras. De levenscyclus is ongeveer twee maanden. Vrouwelijke sprinkhanen leggen eitjes in een pot. - Foto: Henk RiswickMarkt in ontwikkelingBoeren die aan insectenkweek beginnen, komen niet in een gespreid bed terecht. “Het is een markt in ontwikkeling, met veel kansen. Tegelijkertijd zijn het verdienmodel en toegang tot kapitaal nog punten van aandacht”, aldus Peters. Financiers zijn niet zo voortvarend in het financieren van de nieuwe sector. Ook de afzet van insecten is een zoektocht: “In welke markt wil en kan ik mijn insecten afzetten, waar liggen kansen, hoe ontwikkel ik een goed verdienmodel? Als kleine insectenkweker moet je niet willen concurreren met soja en vismeel. Je moet je product als ‘specialty’ wegzetten en een eigen niche afzetmarkt vinden en jezelf niet in de uitverkoop gooien.” Janmar Katoele: “Om een professional te worden, heb je anderen nodig. De spoeling van mensen met veel kennis van insectenkweek is nog redelijk dun. Dus het is ook veel zelf uitzoeken en uitvinden.” Peters en Katoele zijn het daar beiden over eens: “Dat is allemaal niet per se negatief. Dat hoort er nu eenmaal bij: bij pionieren, bij ondernemer zijn. _{Lees verder onder de foto.} Rowin Batterink heeft in Nijkerk samen met zijn ouders een biologisch bedrijf. In 2020 begon hij met de kweek van meelwormen. Het bedrijf telt 15.500 opfokhennen en 480 vleesvarkensplaatsen. Levering per maand: 4.000 kilo potentie levende meelwormen.‘Insectenkweek bevalt goed, ondanks dat het geen grote roze wolk is’Rowin Batterink heeft in maatschap met zijn ouders een biologisch gemengd bedrijf in Nijkerk. In april vorig jaar is hij begonnen met het kweken van meelwormen.
“Sinds een jaar of acht ben ik al geïnteresseerd in insecten. Ik heb gezondheidsmanagement gestudeerd en leerde onder andere over de gezondheidsvoordelen van insecten. Ik dacht toen: misschien is het wel wat voor op ons bedrijf later.” Toen hij vier jaar geleden in de maatschap kwam, dacht hij na over welke richting hij op wilde en koos een paar jaar later voor insecten. “Het circulaire principe van insecten past goed binnen ons biologische bedrijf. Ik ben veel zelf gaan uitzoeken, want de sector is nog redelijk gesloten, en volgde een cursus bij NGN. Je leert er niet specifiek hoe je insecten kweekt, maar je leert welke soort insecten er zijn, je krijgt een idee van wat er nodig is en hoe de markt eruit ziet.”

Meelwormen
Batterink koos uiteindelijk voor meelwormen. “‘De meelworm sprak mij het meeste aan door de lage uitstoot, dus kleine carbon footprint, de gezondheidsvoordelen en omdat je veel kilo’s in de hoogte kunt kweken. Daarom sprak de meelworm mij meer aan dan bijvoorbeeld een zwarte soldaatvlieg.” Een oude open loods die gebruikt werd voor opslag werd verbouwd tot een dichte loods met daarin klimaatcellen. “Over de ideale kweekomstandigheden is veel te vinden. Het was wel een zoektocht naar bedrijven die konden helpen die te realiseren, omdat er weinig kennis over is.”

Zoektocht naar afzet meelwormen
Toen Batterink begon met zijn insectenavontuur had hij een afspraak met een afnemer die de meelwormen voor een jaar wilde afnemen. “Helaas ging dat van de ene dag op de andere niet meer door. Dat was even een flinke tegenvaller. Het coronavirus werkte niet mee in het vinden van een nieuwe vaste afnemer en ook zijn er de afgelopen tijd een aantal meelwormenkwekers begonnen, waardoor er eigenlijk te veel meelwormen waren.” De biologische boer raakt zijn meelwormen nu wel kwijt, voornamelijk in de petfoodbranche, maar hij merkt dat vraag en afzet, vooral voor humane voeding, nog niet structureel zijn en dat er nog geen grote volumes worden gevraagd. Batterink ziet dat echter veranderen wanneer de wetgeving wordt aangepast en er meer afzetmogelijkheden komen. In dat geval heeft de kweker ook genoeg capaciteit om op te kunnen schalen.

‘Niet direct een dikke vetpot’
Al met al is de meelwormenkweker positief. “Het bevalt heel goed, ondanks dat het geen grote roze wolk is en je er hard aan moet trekken. Boeren die willen overstappen moeten voor ogen houden dat het niet direct een dikke vetpot is en er wat betreft afzet nog veel onzeker is. Te onzeker om zo maar meteen groots te investeren. De afzet moet je duidelijk hebben voordat je begint. Maar ik zie de toekomst positief met veel kansen.” _{Lees verder onder het kader.} Investering van factoren afhankelijkEr is geen eenduidig antwoord te geven op de vraag welke investering nodig is voor insectenkweek.
Het investeringsbedrag is onder andere afhankelijk van op welke schaal de kweker begint, hoeveel er verbouwd of gebouwd moet worden en welke insectensoort gehouden wordt. Het Vlaamse onderzoekscentrum Inagro gaat uit van een bedrag van ongeveer € 22.000 voor een ruimte van 4 bij 4,5 meter voor meelwormenkweek. In dat bedrag zijn de kosten van onder andere het klimatiseren van de ruimte, aanschaf van kweekbakken en een zeefmachine, isolatie en leidingwerk meegenomen. Experts raden kwekers aan om klein te beginnen, op pilotschaal. Op die manier leer je de insecten en hun cyclus kennen, doe je ervaring op in de kweek en ben je redelijk flexibel.Afzetmogelijkheden en veranderende Europese wetgevingOp dit moment beperkt Europese regelgeving het gebruik van insecten in voedsel en voer.
Insecten mogen verwerkt worden en gebruikt in huisdiervoeders, in aquacultuur en levend als veevoer. Na de BSE-crisis is het sinds 2000 niet toegestaan om dierlijke eiwitten, dus ook die van insecten, te voeren aan landbouwhuisdieren.
De verwachting is dat daar in 2021 verandering in gaat komen doordat insecteneiwit toegelaten gaat worden als grondstof in pluimveevoeders. Dit biedt kansen voor de afzet van insecten. In 2016 berekende ABN Amro dat wanneer slechts 1% van het vleeskuikenvoer in Nederland vervangen zou worden door insecteneiwit, er ruimte zou zijn voor 70.000 ton insecteneiwit.
Op het gebied van humaan voedsel, vallen insecten nu nog onder de zogenoemde Europese Novel Food-regeling. Dat betekent dat het ‘nieuw voedsel’ is waarvoor een dossier moet worden opgebouwd over onder andere voedselveiligheid. Voor zes soorten insecten en insectenproducten, waaronder de meelworm, zwarte soldatenvlieg en sprinkhaan, is markttoegang aangevraagd bij de Europese Commissie door het inleveren van een dossier voor 1 januari 2018. Deze soorten vallen onder de overgangsregeling en mogen verhandeld worden totdat de Europese Commissie een besluit heeft genomen over het gebruik van de insecten. De verwachting is dat er in 2021 de eerste goedkeuringen zullen zijn.Lees meer over het kweken van insecten