Home

Achtergrond 11 reacties

Mestongevallen nog steeds taboe

Mestgassen zijn levensgevaarlijk. Ongevallen met mestgassen hebben sinds 1980 aan zeker 29 mensen het leven gekost. “Onderschat de risico’s niet en praat met elkaar over incidenten”, zeggen deskundigen en slachtoffers. Maar daarop rust nog steeds een taboe.

Op 19 juni 2013 komen in het Friese Makkinga drie mensen om leven bij het reinigen van een mestsilo. Een vierde persoon raakt zwaargewond. De mannen raken bedwelmd door vrijkomende mestgassen. De tragische gebeurtenis schokt (agrarisch) Nederland en ligt bij veel mensen nog altijd vers in het geheugen. Het voorval vormt voor de Onderzoeksraad voor Veiligheid de directe aanleiding om onderzoek te doen naar de gevaren van mestgassen.

Het incident in Makkinga staat helaas niet op zich. Ieder jaar zijn er zeker drie ongelukken met ernstig gewonden en/of doden te betreuren, zo concludeert de Onderzoeksraad. Sinds 1980 stierven 29 mensen als gevolg van ongelukken met mestgassen. De lijst met gewonde mensen en dode dieren is nog veel langer.

Aantal mestongevallen met slachtoffers per jaar in de periode 1980-2013 (aantal ongevallen en verdeling naar type). - Bron: Onderzoeksraad voor Veiligheid
Aantal mestongevallen met slachtoffers per jaar in de periode 1980-2013 (aantal ongevallen en verdeling naar type). - Bron: Onderzoeksraad voor Veiligheid

Incidenten in de doofpot

Jetty Middelkoop kent de cijfers als geen ander. De Brandweerkundige en Adviseur Gevaarlijke Stoffen van Brandweerkorps Amsterdam-Amstelland registreert als privépersoon alle ongelukken met mestgassen die in de media zijn gekomen. In een omvangrijk Excel-document staan meer dan 230 incidenten genoteerd. “Het aantal ongevallen met mestgassen dat mij bekend is, vormt slechts het topje van de ijsberg. Veel incidenten belanden in de doofpot. Er wordt niet meer over gepraat. Terwijl het juist goed is om dat wel te doen. Alleen dan kun je van elkaar leren”, vertelt Middelkoop die vanuit haar professie meeschreef aan de leidraad ‘Veilig werken met mestopslagen’ en nog altijd voorlichting geeft over de gevaren van mestgassen.

De leidraad over veilig werken met mestopslagen werd in het najaar van 2013 opgesteld door een kleine werkgroep, bestaande uit enkele siloreinigers, silo-inspecteurs en veiligheidsdeskundigen vanuit brandweer en industrie. Door het ongeval in Makkinga ontstond de behoefte de tot dan toe gehanteerde werkprocedures door te lichten en waar mogelijk te verbeteren, met als doel mestongevallen in de toekomst zoveel mogelijk te voorkomen.

Middelkoop: “Het betreden van een mestopslag is altijd gevaarlijk. Ga een mestopslag niet in, maar doe werkzaamheden indien mogelijk altijd vanaf buiten. Als het betreden van een mestopslag onvermijdelijk is, omdat sommige werkzaamheden alleen vanuit de opslag kunnen gebeuren, dan kan dit alleen verantwoord worden gedaan als er uitgebreide veiligheidsmaatregelen worden getroffen.”

Brand- en explosiegevaar

Als het gaat om ongelukken met mestgassen maakt Middelkoop onderscheid tussen twee type voorvallen: incidenten waarbij vergiftiging is opgetreden en voorvallen waarbij een explosie is geweest, of brand is ontstaan. De ongevallen waarbij sprake is van vergiftiging hebben qua aantallen de overhand (150 om 80) en zijn vrijwel altijd heftiger, met meer menselijke doden en gewonden. “Maar als we het hebben over de gevaren van mestgassen kun je niet om brand- en explosiegevaar heen. Bij las- en slijpwerkzaamheden in de stal kunnen mestgassen ontstoken raken. Dat kost vaak grote aantallen dieren het leven.”

‘Juist omdat je er niet zoveel over hoort, wordt ten onrechte gedacht dat het allemaal wel meevalt’

Volgens Middelkoop wordt het gevaar van mestgassen door boeren nog steeds onderschat, ook nu er al zoveel dodelijke slachtoffers zijn gevallen. “De risico’s zijn groter dan vaak wordt gedacht. In mijn optiek wordt er nog veel te weinig over het onderwerp gesproken. Ongevallen met mestgassen komen veel vaker voor dan je denkt. Juist omdat je er niet zoveel over hoort, wordt ten onrechte gedacht dat het allemaal wel meevalt. Maar dat is absoluut niet het geval. Dodelijke slachtoffers halen meestal de media wel. Maar veel vaker wordt er iemand onwel, of gebeurt er iets met de dieren. Daar hoor je zelden iets van.”

Ongeacht de afloop staan betrokkenen na een incident vaak niet te springen om hun ervaring te delen. Ze schamen zich en zijn bang voor negatieve reacties en strengere regelgeving. Op openlijk praten over ongevallen met mestgassen rust een taboe, zo merkt Middelkoop. “Maar boeren die met hun verhaal naar buiten treden verdienen juist een pluim. Zij hebben de moed te waarschuwen voor de gevaren. Hopelijk draagt dat er ook aan bij om nieuwe ongevallen te voorkomen.”

Kentering na Makkinga

Na het ongeval in Makkinga en de presentatie van het onderzoekrapport van de Onderzoekraad voor Veiligheid, is de omvangrijke Arbocatalogus van Stigas verder aangescherpt. Hierin staat gedetailleerd omschreven hoe er veilig en gezond kan worden gewerkt met mestgassen. Enkele aandachtspunten bij het mixen en overpompen van mest zijn hieronder weergegeven.

Aandachtspunten bij het mixen en overpompen van mest

Bij het mixen en overpompen van mest is oplettendheid geboden. Een aantal tips en aandachtspunten van Stigas.

  • Minimaal tweemaal per maand mest mixen voorkomt de ophoping van gassen.
  • Voeg geen stoffen zoals spuiwater toe aan de mest. 
  • Mix en pomp geen mest over op momenten dat er kinderen op het erf of in de stal zijn. Zorg ook dat mensen uit de stal blijven totdat de werkzaamheden achter de rug zijn (dus niet even door de roosters kijken of het mixen of leegpompen goed verloopt!).
  • Mixen en overpompen vindt alleen plaats bij voldoende wind (minimaal windkracht 3), uit de juiste windrichting, met alle deuren en het windbreekgaas geopend. Zo wordt de stal maximaal geventileerd. Zet alles open voordat je begint met mixen. De meeste gassen komen vrij wanneer het mixen wordt gestart. Ga door met ventileren totdat de werkzaamheden zijn afgerond.
  • Ga alleen mixen als de dieren vaststaan aan het voerhek, of wanneer ze buiten lopen.
  • Zorg tijdens het mixen en overpompen voor voldoende ventilatie in de cabine van de trekker (deuren en achterraam geopend), zodat vrijkomende mestgassen zich niet kunnen ophopen in de cabine.
  • Dek openingen naar de mestkelder af als er geen direct toezicht is.

Peter Tamsma schreef als stafmedewerker van Stigas mee aan de catalogus over mestgassen, die specifiek is bedoeld voor de sector Mechanisch Loonwerk. “Maar de catalogustekst is opgesteld met de insteek dat ook melkveehouders er hun voordeel mee kunnen doen”, aldus Tamsma die laat weten dat de nieuwe catalogustekst voor melkveehouders over dit onderwerp nog moet worden goedgekeurd.

Jetty Middelkoop raadt boeren aan de online catalogus eens door te nemen. Sinds ze voorlichting geeft over de gevaren van mestgassen ontmoette ze slechts twee veehouders die dat ooit deden. “Doe het niet alleen voor jezelf, maar ook voor je gezin, je medewerkers en de loonwerker. Daarin draag je als ondernemer verantwoordelijkheid.”

Tamsma herkent zich in de woorden van Middelkoop als het gaat over onderschatting van het gevaar van mestgassen. Om tijd en kosten te besparen worden door individuele veehouders nog altijd onnodige risico’s genomen. Hij noemt enkele voorbeelden, zoals het onbeschermd repareren van een waterleiding onder de roostervloer en het werpen van een blik onder de roosters, om te kijken hoe het mixen verloopt. Wanneer er een of meerdere dieren onverhoopt door de roosters zakken, hebben veehouders de neiging om meteen te helpen en de komst van de brandweer niet af te wachten. Ook dat is uiterst risicovol. “Maar gelukkig merken wij wel dat er na het ongeluk in Makkinga een kentering plaatsvindt en dit soort dingen minder voorkomt. Je kunt niet voorzichtig genoeg zijn”, zegt Tamsma.

Illustratie: Onderzoeksraad voor VeiligheidBekijk de infographic op volledig scherm.

Mestgassen kunnen op verschillende manieren fataal blijken: vergiftiging, zuurstofgebrek, ontploffing en verdrinking (in bedwelmde staat). Mensen die worden blootgesteld aan mestgassen met hoge concentraties waterstofsulfide en eventueel ook blauwzuurgas kunnen binnen no time bedwelmd raken.

‘Je ziet en ruikt het niet’

Berend-Jan Woltinge werkt als keurmeester van mestsilo’s bij PAS Mestopslagsystemen. Na het tragische ongeval in Makkinga merkt hij dat er door boeren voorzichtiger wordt omgesprongen met mestgassen. “Hopelijk blijft men alert en verslapt de aandacht niet”, aldus Woltinge. Ook hij kent de verhalen van boeren die onbeschermd de put ingaan, om mixers te repareren en pvc-buizen te herstellen. Woltinge: “Gelukkig komt dat steeds minder vaak voor en zijn boeren niet meer zo roekeloos en onverschillig. Wat dat betreft is de bewustwording wel gegroeid. Je gaat je leven toch ook niet in de waagschaal stellen, om een paar euro te besparen?”

Waakzaamheid blijft nodig, zegt Woltinge. Zelf betreedt hij mestopslagsystemen nooit zonder ademluchtmasker. Veiligheid staat bij hem altijd voorop. “Mestgassen zie je niet en ruik je niet. Het is een ongrijpbaar gevaar.”

Handelen in noodsituaties

De koepel van loonwerkers en mestdistributeurs Cumela Nederland, biedt op mestgassen.nl een gratis E-learning aan over het werken en omgaan met mestgassen. Bezoekers van de website kunnen vragen beantwoorden en filmpjes bekijken, en op die manier hun kennis testen en vergroten. Op het multimediale kennisplatform vertellen specialisten bijvoorbeeld over het nemen van noodmaatregelen bij een calamiteit.

Het is niet zomaar dat er in de E-learning veel aandacht wordt besteed aan veiligheid en het handelen in noodsituaties. Bij ongelukken met mestgassen zijn vaak meerdere personen betrokken. Ook in Makkinga was dat het geval. In geval van nood willen mensen direct een helpende hand bieden, ook als ze niet voldoende beschermd zijn. Deze primaire reactie leidt bij ongevallen met mestgassen vaak tot nog meer levensgevaarlijke situaties. “Met deze E-learning willen we kennis over het gevaar van mestgassen delen en vergroten. Wat bewustwording en veilig werken betreft, hebben we na Makkinga zeker vooruitgang geboekt”, vertelt Corina van Zoest-Meester, Arbo-adviseur van Cumela Nederland.

Agrarisch onderwijs

Bewustwording over het gevaar van mestgassen moet op agrarische scholen en opleidingen aan bod komen, stelt Van Zoest-Meester. Haar collega Dick Klop adviseert scholen over het te implementeren lesmateriaal. “Onze E-learning moet in het agrarische onderwijs zeker aan bod komen. Op de specifieke opleiding tot loonwerker gebeurt dat al. Ik weet niet of dat op andere agrarische sectoropleidingen ook het geval is.”

Volgens Klopt zakt de aandacht voor het onzichtbare gevaar van mestgassen snel weg. Dat is ook de reden dat Cumela Nederland ieder voorjaar in de eigen nieuwsbrief aandacht schenkt aan het onderwerp. “Zodra veehouders gaan mixen en uitrijden, zien wij het aantal bezoekers op onze website meteen stijgen.”

‘Ik heb ontzettend geluk gehad’

De Drentse melkveehouder Henk Tiems raakte bij het mixen van mest bedwelmd door blauwzuurgas en waterstofsulfide. Door zijn ervaring te delen, wil hij mensen waarschuwen. “Wees altijd alert. Je kunt niet voorzichtig genoeg zijn.”

Tiems (56) heeft een melkveebedrijf met 100 melk- en kalfkoeien en 80 stuks jongvee in Anloo. Hij weet nog precies wanneer het mis ging bij het mixen van de mest en hij bedwelmd raakte door mestgassen. 16 januari 2015 is een dag die hij niet snel meer vergeet. “Het is 34 jaar goed gegaan. Maar toen ging het mis.” Gelukkig kan hij het navertellen. Tiems schaamt zich niet voor het voorval. Hij vertelt er juist open en eerlijk over. Hij hoopt dat andere boeren van zijn verhaal leren.

Naam: Henk Tiems (56). Plaats: Anloo (Drenthe). Bedrijf: 100 melk- en kalfkoeien en 80 stuks jongvee op 65 hectare. - Foto's: Hans Banus
Naam: Henk Tiems (56). Plaats: Anloo (Drenthe). Bedrijf: 100 melk- en kalfkoeien en 80 stuks jongvee op 65 hectare. - Foto's: Hans Banus

De mestput van Tiems’ ligboxenstal zit nagenoeg vol als hij de loonwerker ’s ochtends laat langskomen om de mest los te mixen. Daarna is hij van plan om een deel van de mest over te pompen naar de mestsilo. Rond koffietijd wordt het mixen even onderbroken. Tiems en de loonwerker maken aanstalten om naar binnen te gaan voor de koffie. “Precies op dat moment hoorde ik een dof geluid opstijgen uit de kalverafdeling. Een paar dieren waren onderuitgegaan op de roosters.” Tiems wil de kalveren helpen en loopt naar binnen. Maar op de roosters merkt hij al snel dat hij geen lucht meer krijgt. De melkveehouder realiseert zich meteen dat het foute boel is. ‘Wegwezen’, roept hij naar de loonwerker, die hem is gevolgd. Het tweetal weet de onheilsplek ternauwernood te ontvluchten. Een paar meter buiten de stal gaan ze alsnog onderuit. “We zakten zo door onze knieën en zijn 10 tot 30 seconden buiten westen geweest.”

‘Doe deuren en ramen zoveel mogelijk open en ga pas mixen als er flink wat wind staat’

Tiems beseft dat hij ontzettend geluk heeft gehad. Zes kalveren zijn minder fortuinlijk. Zij overleven het voorval niet. “De dieren op de roosters vielen zo om. Maar met de kalveren in het stro was niks aan de hand.” Tiems vermoedt dat de kalverafdeling te veel afgesloten is geweest. Het windbreekgaas zorgde niet voor voldoende ventilatie.

Een paar maanden na het incident besluit hij zijn ligboxenstal uit 1981 aan te passen en een meer open karakter te geven. “Doe deuren en ramen zoveel mogelijk open en ga pas mixen als er flink wat wind staat. De mestgassen die bij het mixen vrijkomen zijn levensgevaarlijk”, aldus Tiems.

Henk Tiems raakte bij het mixen bedwelmd door blauwzuurgas en waterstofsulfide. Door zijn ervaring te delen, wil hij mensen waarschuwen.
Henk Tiems raakte bij het mixen bedwelmd door blauwzuurgas en waterstofsulfide. Door zijn ervaring te delen, wil hij mensen waarschuwen.
Algemene maatregelen mestgassen

  • Kom niet in de stal tijdens en vlak na het mixen.
  • Betreed mestkelders en giertanks alleen met onafhankelijke adembescherming (perslucht).
  • Wees bij het betreden van besloten ruimtes en mestkelders altijd aangelijnd en zorg dat er een extra man buiten de werkplek is.
  • Las en slijp niet boven mestkelders zonder voorzorgsmaatregelen.

Laatste reacties

  • koestal

    regelmatig in de vakbladen wijzen op dit onzichtbare gevaar,het is een stille moordenaar

  • jan4072

    Uit ervaring weet ik dat het gas heel erg zwaar is. Heb je bijv ommuurde varkenshokken dan red je het niet met ventileren. Een silo, ook zonder dak, is bij windstil weer nog een dodelijke put.

  • mulzeewolde b.v.

    Permanente ventilatie van de mestkelder met verse buitenlucht, zoals toegepast bij kelderafzuiging als methode voor ammoniak emissie reductie, blijft een effectieve preventie maatregel om ophoping van mestgassen te voorkomen.

  • koestal

    Mestsilo,s zijn altijd taboe,hoeveel ongelukken moeten er nog gebeuren ?

  • Ik werk op een rioolwaterzuivering bij een waterschap,wij hebben ieder een persoonlijke H2S pieper in het bezit en worden geacht deze te gebruiken . Misschien een aanvullende preventiemaatregel om de gevaren te elimineren De kosten van deze meters zijn volgens mij 300 euro (excl calibratie/periodiek)

  • WGeverink

    In de olie loop je verplicht rond met een persoonlijke pieper die H2S, CO, O2% en LeL (licht ontvlambare gassen) meet. Elke ochtend voor je de shift begint word de pieper getest en gecalibreerd. Elke drie jaar moet je verplicht op cursus om al de tickets weer te halen zodat je uberhaupt mag werken op plekken waar gevaren als H2S op de loer zouden kunnen liggen. De olie industrie doet er van alles aan om de werkplekken zo veilig mogelijk te maken. En dan is er de veehouderij. Gassen als H2S zijn er gegarrandeerd en in plaats van veel ventileren zoals ons in de olie geleerd werd worden er kleppen in de roosters gezet die zorgen dat er dodelijke concentraties gas blijven hangen onder de roosters. Boeren weten wel dat er gevaar is maar hebben geen idee hoe er mee om te gaan.

  • WGeverink

    Ik snap trouwens niet wat men met die kleppen in de roosters wil bereiken? Met het omhoog gaan van het mestniveau worden vroeg of laat immers die super geconcentreerde gassen de put uitgedrukt het dieren verblijf in. Hoe dan ook, de gemakkelijkste manier om dieren gezond te houden en de productiviteit te verbeteren is door deze zo min mogelijk daar te houden waar ook de mest opgeslagen wordt.

  • farmer135

    verplichte kap op mestsilo is een grote fout van de overheid.

  • WGeverink

    Boeren creeren levensgevaarlijke situaties voor zichzelf al dan niet geholpen door de wetgeving. De boer en de wetgever hebben geen idee van en /of onderschatten de gevaren. Ik heb het zelf megemaakt dat er genoeg H2S ontstond in alleen al een anderhalf duims testleiding van een afvalwatertank dat een persoon onwel werd. Notabene werd de dag van tevoren tijdens een verfrisser een dergelijke situatie nog doorgesproken!

  • sjoerddehoop1

    Jammer dat er in alle innovatiedrang vanuit Wageningen nooit aandacht is geweest om dit probleem bij de bron aan te pakken door de schadelijke gassen te voorkomen met mest behandeling met bacteriën of met actieve beluchting. In een afgesloten put met een emissiearme vloer komen de schadelijke gassen nog steeds tot ontwikkeling in de mest. Bij lekkages via de vloer hebben we ieder jaar schade van licht tot zeer zwaar: van boeren met alleen hoofdpijn tot flauwtes en dode dieren en soms een dode boer.
    Als de mest stabiel was geweest dat hoefde dit niet te gebeuren. Dan was ook zo'n dure emissiearme voer niet nodig geweest. Wanneer de mest anders wordt behandeld dan gaat het mixen ook eenvoudiger en daardoor sneller en goedkope; en het is dan ook veiliger voor de medewerkers en de dieren. Dat scheelt ook in de kosten.

  • WGeverink

    Als jullie in de veehouderij een stap verder willen komen in dit onderwerp ben je beter af met specialisten uit de (olie) industrie aan te trekken dan met de mensen van een landbouw universiteit die min of meer verantwoordelijk zijn aan het ontstaan van dit probleem. Boeren worden verplicht om ongediplomeerd te werken op een manier die in de olie industrie ten sterkste afgeraden wordt omdat het levensgevaarlijk is. Wij werden in de olie een week op cursus gestuurd omdat bij ons de mogelijkheid op het ontstaan van H2S en andere gassen aanwezig was...

Laad alle reacties (7)

Of registreer je om te kunnen reageren.