Zuivelvervangers: kans of bedreiging?

Steeds meer bedrijven zetten in op plantaardige zuivelvervangers. Ook vanuit de zuivel is er toenemende interesse in deze snelgroeiende markt.Zuivelvervangers zijn hot. De producten zijn gemaakt van relatief goedkope grondstoffen als soja, kokos, rijst, haver en noem zo maar op. Voedingsmiddelenbedrijven zien grote kansen om op deze groeimarkt hun slag te slaan.Het opvallendst is tot nu toe de overname van WhiteWave Foods in 2016 door Danone. Het gaat om het moederbedrijf van Alpro, marktleider voor zuivelalternatieven in Europa. De Franse multinational legde omgerekend zo’n € 9 miljard voor de onderneming op tafel. Helaas laat Alpro weten pas in het tweede kwartaal van dit jaar tekst en uitleg te willen geven over zijn plannen en visie op de markt.Vraag naar zuivelalternatieven in de liftLos van deze mega-overname zijn er ook andere signalen waaruit is op te maken dat de markt voor zuivelvervangers booming is. Zo maakte voedingsmiddelenbedrijf Wessanen recent bekend te profiteren van een sterke vraag naar nieuw geïntroduceerde zuivelalternatieven. Op kleinere schaal merkt een bedrijf als Keesmakers dat de vraag naar zuivelalternatieven in de lift zit, al gebruikt Keesmakers voor zijn kaasalternatief nog wel degelijk rauwe melk als basis.De 20 grootste zuivelondernemingen waren in 2016 goed voor een gezamenlijke omzet van ruim € 170 miljardDe vraag hoeveel geld er exact in de markt voor zuivelalternatieven rondgaat, is moeilijk te beantwoorden. Verschillende marktonderzoeksbureaus schermen met bedragen, maar de variatie is groot. Wereldwijd een kleine € 10 miljard nu, met jaarlijkse groeipercentages tussen de 10 en 20%, lijkt een aardige indicatie. Om een en ander in perspectief te zetten: ’s werelds 20 grootste zuivelondernemingen waren in 2016 goed voor een gezamenlijke omzet van ruim € 170 miljard, zo blijkt uit een overzicht van Rabobank.Het aanbod plantaardige zuivelalternatieven is in de afgelopen jaren fors toegenomen. - Foto: Koos GroenewoldDeel consumenten kiest voor plantaardige alternatievenDe markt voor ‘normale, witte zuivel’ in de westerse wereld krimpt, terwijl de markt voor zuivelalternatieven alleen maar groeit. Dat doet zeer bij veel grote zuivelspelers. Niet voor niets gaf hoofd afdeling zuivel van Rabobank, Kevin Bellamy, in een recent  aan dat CEO’s van grote zuivelbedrijven ’s nachts wakker kunnen liggen van duurzaamheid. Hoe moeten ze omgaan met ngo’s (milieu- en dierenwelzijnsorganisaties, red.), waarvan een aantal echt tegen de zuivelsector is?Bellamy gaf aan dat de markt voor plantaardige zuivelvervangers mede onder de invloed van deze ngo’s sterker is geworden. Tot voor kort groeide in veel westerse landen de afzet van biologische melk nog wel, maar ook deze categorie zuivel lijkt steeds meer concurrentie te krijgen van plantaardige zuivelalternatieven.Negatieve verhalen over zuivelconsumptieDe zuivelsector is zich terdege bewust van het feit dat de lobby tegen zuivel een bedreiging vormt voor de sector. Zuivelondernemingen wereldwijd maken zich boos over de negatieve verhalen die over de consumptie van zuivel de ronde doen, zo werd ook duidelijk tijdens een recente bijeenkomst van de Internationale Dairy Federation (IDF). Er werd gewezen op het belang van goede communicatie over de nutritionele waarde van zuivel. De term ‘superfood’ voor zuivelproducten werd zelfs gebezigd.De zuivel kruist regelmatig de degens met de anti-zuivellobby en producenten van zuivelvervangers. Dit blijkt onder meer uit de juridische procedures die zijn gevoerd om het gebruik van termen als kaas en yoghurt aan de zuivelsector voorbehouden te laten. De zuivel krijgt regelmatig gelijk.Soja is een belangrijke grondstof voor de productie van zuivelalternatieven. - Foto: Henk RiswickTijdens een recente rechtszaak moest de Nederlandse Zuivelorganisatie toch het hoofd buigen. De rechter gaat niet mee in een gevraagd verbod voor het gebruikmaken van verwijzingen als ‘variatie op melk’ of ‘plantaardige variatie op yoghurt’ door Alpro. Het hof vindt dat er geen verwarring bestaat over de aard van de producten en dat de angst van NZO dat consumenten denken dat de producten van Alpro geen plantaardige maar zuivelproducten zijn, ongegrond.Wel mogen termen als room, vla en yoghurt niet voor plantaardige zuivelvervangers worden gebruikt. Daarvoor moet door Alpro een nog nader te bepalen schadevergoeding worden betaald.‘De koe is uniek’Ook bij Wageningen University & Research (WUR) werken onderzoekers aan nieuwe mogelijkheden voor zowel vlees- als zuivelvervangers, zo leggen onderzoekers Miriam Quataert en Guido Sala uit. Vaak gaat dit in samenwerking met het bedrijfsleven. Zo is er het project Plant Meat Matters waarin onderzoekers werken aan verbetering van de structuur van vleesvervangers. Volgend jaar start een nieuw project voor de productie van vleesemulsies (bijvoorbeeld worst) en plantaardige kaas. Bij plantaardige kaas is de centrale vraag hoe met behulp van vet en eiwit de textuur van Goudse kaas zoveel mogelijk kan worden nagebootst.Dat voedingsmiddelenbedrijven veel aan dit soort onderzoek kunnen hebben, bewijst het succes van de Vegetarische Slager. Zo ontwikkelde WUR de plantaardige kip die nu door de Vegetarische Slager op de markt wordt gebracht.9 miljard monden voedenBij de zoektocht naar zuivelvervangers gaat het WUR zowel om het duurzaamheidsaspect als het voeden van de wereld, zo legt Quataert uit. Of plantaardige zuivel per definitie duurzamer is, is volgens haar nog niet bekend, al wordt dit argument door ngo’s aan de lopende band gebruikt. Het duurzaamst is het natuurlijk als iedereen bonen en tarwe gaat eten, geeft Sala toe. Maar beiden zijn ze in ieder geval van mening dat plantaardige zuivelvervangers een belangrijke rol kunnen spelen in het oplossen van het voedselvraagstuk. Hoe 9 miljard monden te voeden in 2050?‘Melk is te complex van samenstelling om zomaar na te maken’Ze benadrukken de unieke eigenschappen van melk. De koe is net als andere melkproducerende dieren uniek. Na 100 jaar melkonderzoek worden er nog steeds nieuwe moleculen in melk ontdekt. Melk is volgens Sala te complex van samenstelling om zomaar na te maken. In veel kaas gemaakt voor veganisten zitten vooral zetmeel en oliën. Wat betreft nutritionele waarde is een dergelijk product niet vergelijkbaar met kaas. Het zijn vooral de eiwitten, en dan met name de caseïne-eiwitten, die het complex maken om melkproducten te imiteren of vervangen.Los van de technische uitdaging is het toevoegen van eiwitten, naast goedkopere basisgrondstoffen voor de productie van plantaardige zuivelalternatieven, relatief duur.Melk produceren zonder koeienSala wijst op de start-up Muufri (nu Perfect Day Foods) in Silicon Valley (Californië) waarbinnen onderzoekers melk willen produceren met behulp van genetisch gemodificeerde gistcellen met koeien-DNA. Oftewel melk produceren zonder koeien, met alle milieutechnische voordelen van dien. Naar verluidt zouden ze rond deze tijd een eerste product in de markt willen zetten, maar tot op heden is er nog geen productlancering gemeld. Dit geeft volgens Sala maar weer eens aan hoe complex melk is.Wat natuurlijk ook niet helpt is het consumentenwantrouwen ten aanzien van genetische modificatie. Op zijn website geeft Perfect Day Foods aan te verwachten dat 2018 een belangrijk jaar gaat worden. Door samenwerking met voedingsmiddelen- en zuivelbedrijven ziet de start-up mogelijkheden om zijn geproduceerde zuivelingrediënten op de markt te brengen.Vraag naar zuivelvervangers groeitGezien de groeicijfers en forse investeringen is zonneklaar dat plantaardige producten een steeds grotere rol in het voeden van de wereldbevolking gaan innemen. Zelfs investeringsfondsen vragen om investeringen in deze categorie producten. Opvallend is dat vooral in Duitsland de vraag naar zuivelvervangers snel toeneemt. Onderzoek bevestigt dat de Duitse consument bij het kopen van voedingsmiddelen over het algemeen meer rekening houdt met thema’s als duurzaamheid en milieu.Vraag voor zuivelondernemingen: blijven afzetten, of kansen omarmen?Maar ook in Nederland zal de consumptie van zuivelvervangers naar verwachting toenemen. De vraag voor zuivelondernemingen is wat te doen. Zich blijven afzetten tegen deze categorie producten of nieuwe kansen omarmen?Duidelijk is dat een particuliere zuivelverwerker als Danone hier gemakkelijker instapt dan een coöperatieve zuivelonderneming als FrieslandCampina. Deze coöperatie heeft immers het tot waarde brengen van melk als hoofddoel. Desondanks brengt ook werkmaatschappij Kievit, onderdeel van FrieslandCampina, nu al creamers op de markt op basis van plantaardige grondstoffen. En onlangs maakte de Finse zuivelcoöperatie Valio bekend met eigen zuivelvervangers, gemaakt van haver, op de markt te komen. Tegelijk geeft de onderneming aan het verwerken van melk, net als FrieslandCampina, als zijn belangrijkste taak te zien. Wel valt te concluderen dat het een het ander niet volledig hoeft uit te sluiten.Geen kaas maar Kees
Naam: Marc van Wanroij (44)
Plaats: Leiden
Bedrijf: startte samen met Gijs Jansen (45) in
2010 Keesmakers BV
- Foto: KeesmakersDe ondernemers Marc van Wanroij en Gijs Jansen startten in 2010 met een bolderkar vol Kees. Ze gingen langs marktkramen en kaaswinkels om hun zuivelvervanger aan de man te brengen. Ze zijn bekend met het wantrouwen vanuit de zuivel ten aanzien van zuivelalternatieven.“Ook wij troffen een boze boer aan op de markt”, zo vertelt Van Wanroij. Het geheim van Kees is volgens hem echter dat het net als ‘echte’ kaas gewoon is gemaakt van rauwe melk. Het procedé is vergelijkbaar met dat van het maken van Goudse kaas. Alleen zijn bij Kees de zuivelvetten vervangen door plantaardige oliën die rijk zijn aan onverzadigde vetzuren. Daarmee mikt de onderneming met name op consumenten die vanwege hun gezondheid moeten letten op de inname van verzadigde vetten.VerwarringKees is dus eigenlijk geen echte zuivelvervanger, maar bevindt zich tussen de categorieën zuivel en plantaardige zuivelalternatieven in. Toch mogen ze vanwege de Warenwet geen kaas op Kees zetten, ook al beschikt het voor een groot deel over dezelfde eigenschappen. Dat ook de controlerende instanties hierdoor wat in verwarring waren, bleek uit het feit dat Van Wanroij en Jansen ‘van het kastje naar de muur werden gestuurd’. Uiteindelijk besloten ze zelf maar de regels van toezichthouder voor de zuivel COKZ te volgen.Omzet van meer dan € 5 miljoen in 2016Opvallend is dat in 2014 DOC Kaas een aandeel van 5% nam in Keesmakers. Toenmalig directeur Jannes Oosterveld sprak van grote potentie. Reden om melk van DOC-leden voor de productie van Kees te gebruiken. De productie vindt nog steeds in Hoogeveen plaats bij de inmiddels door DMK overgenomen zuivelonderneming. In 2013 vertienvoudigde de omzet van Kees naar meer dan € 1 miljoen. De ondernemers mikten vervolgens op een omzet van meer dan € 5 miljoen in 2016. Dit bedrag is niet gehaald, maar er is volgens Van Wanroij nog steeds sprake van groei, al wil hij de huidige omzet niet noemen.Inmiddels ligt Kees in de meeste Nederlandse supermarkten en kaasspeciaalzaken. Ook in België is Kees te koop.