Voedselbos heeft de wind mee

Het is helemaal ‘hip’: een voedselbos. Als vorm van natuurinclusieve landbouw krijgt deze nieuwe manier van landbouw ruimte van beleidsmakers. Met de media-aandacht zit het ook wel goed. Maar wat is het eigenlijk?Een voedselbos is een plek waar tenminste 4 plantenlagen boven elkaar groeien en waar praktisch geen bewerking plaatsvindt. In Nederland zijn er nu zo’n 100, waarvan de meeste erg klein, bijvoorbeeld een halve hectare. Ze zijn van pioniers of hobbyisten. Hoewel de pioniers zelf soms best bescheiden zijn over de perspectieven, krijgen voedselbossen in de media veel aandacht als mogelijk toekomstig landbouwsysteem.Aanleg van een voedselbos in Vlaardingen, begin 2016. - Foto: Voedselbos VlaardingenIn een voedselbos groeien bodembedekkers, kruiden, struiken, klimplanten en lage en hoge bomen. Ze zouden elkaar zodanig versterken, dat geen mest of gewasbeschermingsmiddel nodig is. Volgens de pioniers levert het opgeteld per hectare zelfs meer opbrengst dan traditionele eenjarige gewassen. Een voedselbos levert meerdere producten, variërend van noten en vruchten tot paddenstoelen, kruiden en wortels.De teelt in de eerste Nederlandse voedselbossen is arbeidsextensief, er komt geen mest of middel aan te pas en ploegen of spitten gebeurt niet. Sommige voedselbosbouwers snoeien, anderen niet. De aanleg is echter kapitaal- en arbeidsintensief en ook de oogst is arbeidsintensief: alles moet met de hand. De eerste echte opbrengsten zijn er pas na een paar jaar.Wat is een voedselbos?Diverse overheidspartijen, NGO’s en ondernemers hebben samen een Green Deal Voedselbossen gemaakt, waarin een ieder verplichtingen aangaat ter bevordering van dit alternatieve landbouwsysteem. Zij hanteren samen de volgende definitie:Een door mensen ontworpen productief ecosysteem naar het voorbeeld van een natuurlijk bos, met een hoge diversiteit aan meerjarige en/of houtige soorten, waarvan delen (vruchten, zaden, bladeren, stengels e.d.) voor de mens als voedsel dienen; Een kruinlaag van hogere bomen; Minimaal 3 van de andere niches of vegetatielagen van lagere bomen, struiken, kruiden, bodembedekkers, ondergrondse gewassen en klimplanten; Een rijk bosbodemleven; Een ‘robuuste omvang’, ofwel minimaal 0,5 hectare in een ecologisch rijke omgeving; in een ernstig verarmde omgeving is een minimale oppervlakte van soms wel 20 hectare vereist.Verder zijn er verschillende invullingen van het idee. Meestal gaat een voedselbos een stap verder dan ‘agroforestry’, waarbij tussen rijen bomen akkerbouwgewassen verbouwd worden. Soms is er een combinatie met dierhouderij, zoals bij varkensbedrijf Nijmeijer in Heino.Het voedselbos als ecosysteemEen voedselbos is een ecosysteem op zichzelf. Doordat relatief weinig organisch materiaal geoogst wordt en bomen wel CO₂ vastleggen, is er netto veel vastlegging van broeikasgas – al zal er op den duur een evenwicht ontstaan tussen vastlegging en uitstoot. Streven van de pioniers is om de bodem rijk te laten zijn aan bodemdieren en schimmels. Insecten, vlinders, vogels en kleine zoogdieren eten ook mee van de oogst. Door een evenwicht in soorten worden volgens pionier Wouter van Eck plagen voorkomen.Het voedselbos Ketelbroek in De Horst onder Nijmegen, van Wouter van Eck is een van de bekendste in Nederland. Onder andere NOS en Volkskrant besteedden aandacht aan dit fenomeen. Het negenjarige bos is het verst gevorderde voedselbos in Nederland, maar met 2,5 hectare nog wel een experiment.In het Brabantse Schijndel verrijst dit najaar het grootste voedselbos van Europa: het Groen Ontwikkelfonds Brabant stelt 20 hectare ter beschikking.Mary Fiers, directeur van Groen Ontwikkelfonds Brabant, is overtuigd van de meerwaarde van een grootschalig, agrarisch voedselbos. Zij zegt op de website van Stichting Voedselbosbouw Nederland: “De voedselbossen zijn de hobby voorbij. Een voedselbos van de omvang zoals die in Schijndel wordt gerealiseerd moet op termijn winstgevend worden. Dit initiatief is wat ons betreft een mooi voorbeeld van ondernemende natuur. Met winst voor de biodiversiteit van het gebied en uiteindelijk ook winst voor de agrariër die het gaat exploiteren.” Of dat gaat lukken, moet over 10 jaar blijken.Natuur en landbouw niet meer scheidenHet opheffen van de scheiding tussen landbouw en natuur is een thema dat beleidsmakers en onderzoekers bezighoudt. Natuurinclusieve landbouw is het toverwoord. Het voedselbos is daar een vorm van, net als agroforestry, waar fruit- of notenbomen gecombineerd worden met eenjarige teelt en soms ook veehouderij.Inderdaad blijkt de soortenrijkdom in een voedselbos groot. In Ketelbroek zelfs groter dan in het naastgelegen Natura 2000-gebied De Bruuk, ontdekten student-onderzoekers van Van Hall Larenstein.Voorvechters willen dat de gelden voor natuurontwikkeling ook ten goede komen aan deze vorm van landbouw. Zij vinden weerklank bij enkele provincies. Limburg en Zeeland ondertekenden de Green Deal Voedselbossen en stellen dat zij hun provinciaal natuurnetwerk mede gaan invullen met de aanleg van voedselbossen. Ze hebben in de Green Deal afgesproken om provinciale subsidiegelden voor innovatie, plattelandsontwikkeling en duurzaamheid ook beschikbaar te stellen voor de aanleg, het vermarkten en de kennisontwikkeling rond voedselbossen, evenals voor beloningen voor ecosysteemdiensten en monitoring. Dit lijkt dus kansrijk.Voedselbos in Hoogerheide. - Foto: Theforestfarmers.nlTegelijk zijn er vanuit de rijksoverheid stappen gezet in de richting van meer voedselbos. In 2019 is er zelf een gewascode voor opgenomen in de Gecombineerde opgave, waarmee toeslagrechten zeker worden gesteld. Maar let op: op lokaal niveau laat een agrarische bestemming niet altijd toe dat er bomen worden geplant, bijvoorbeeld vanwege een gewenst open landschap. Ook moet de ondernemer in kwestie bij de provincie ontheffing vragen van herplantplicht.
Of bestaand natuurgebied ook omgevormd zal worden tot voedselbos, is nog zeer de vraag. Volgens Karssen is dat nu voor de meeste overheden nog geen thema.Voedselbos heeft in 2019 eigen gewascodeAgrariërs met een voedselbos kunnen in de Gecombineerde opgave van 2019 gewascode 1940 gebruiken voor percelen met een voedselbos. Dat is een van de resultaten van de Green Deal Voedselbossen, waarin de overheid zich verplicht heeft wettelijke barrières voor de inrichting van voedselbossen te slechten.
Zonder de code moeten agrarisch ondernemers voor iedere gewassoort een apart perceel intekenen. Ook behoudt de agrarische onderneming met de gewascode de toeslagrechten op dit perceel, wat bij het aanleggen van een gewoon bosperceel niet zo is. Bij provincies kan ontheffing gevraagd worden voor de herplantplicht. Als in een voedselbos na een paar jaar bomen worden geveld, is dit met zo’n ontheffing toegestaan zonder te herplanten. Ook blijft de bestemming na ontheffing agrarisch, en niet natuur, wat een waardedaling tot gevolg zou hebben.Opbrengsten van voedselbossen berekendOverheden bieden dus ruimte aan voedselbossen en idealisten doen pionierswerk. Maar wat levert het op? Dat is moeilijk te zeggen met slechts 1 jongvolwassen voedselbos in Nederland en 2 kleine proeflocaties waar oogstberekeningen voor zijn gedaan: Roggebotstaete in de Flevopolder en Mijn Stadstuin in Amsterdam.Toch deden 2 organisaties een poging om voorspellende cijfers voor Nederlandse voedselbossen te genereren: Rich Forests, onderdeel van milieu- en mensenrechtenorganisatie Both Ends, en Stichting Voedselbosbouw Nederland samen met netwerkorganisatie The Plant van groenondernemer Marieke Karssen. De eerste heeft in de tropen veel ervaring met het monitoren van deze vorm van landbouw. De tweede werkt met pionier Van Eck en tropisch bosbouwkundige Fransjan de Waard.Rich Forests komt op een resultaat (na verrekening van alle kosten inclusief financiering en arbeid) van € 300 per hectare voor een voedselbos op Nederlandse bodem met walnoten, hazelnoten, erwtenstruik (vlinderbloemig gewas), kastanjes, amandel, appels en jostabes. Pas na 9 jaar wordt het resultaat positief, uitgaande van alleen vruchtopbrengst.In andere landen, zoals Sri Lanka, kan het veel lucratiever door het andere klimaat en bijzondere nicheproducten als vanille, kardemom, gember, thee en kaneel. Daar komt Rich Forests op € 20.000 winst per hectare per jaar. Maar dat laat zich lastig vergelijken met een Nederlands voedselbos.De prognose is dat de netto-opbrengsten na een forse investering in de beginfase, hoog kunnen wordenStichting Voedselbosbouw Nederland rekende voor landgoed Welna in Epe (Gld.) aan 4 verdienmodellen: op basis van biodiversiteit, beleving/vrije tijd, gastronomie en productie. De laatste 2 leveren economische het meest op. De eerste 2 zijn nog net kostendekkend te maken.De 4 modellen zijn vervolgens door The Plant omgewerkt tot een online tool, waar iedereen voor zijn eigen land mee aan de slag kan. De prognose is dat de netto-opbrengsten na een forse investering in de beginfase, hoog kunnen worden, er klinken zelfs bedragen tot € 20.000 per hectare. Maar ook hier geldt dat dit lastig te verifiëren is.Wageningen UR: meeropbrenst bij mengteeltenWageningen UR heeft nog geen onderzoek gedaan naar voedselbossen. Wel naar mengteelten in agroforestry, landbouwmethoden die veel dichter bij de huidige gangbare landbouw staan. Wijnand Sukkel, onderzoeker aan de universiteit, bevestigt dat mengteelten gemiddeld meer hectareopbrengst kunnen geven dan monoculturen. “Je hebt een kwart minder ruimte nodig voor 2 gewassen door elkaar, in vergelijking met 2 gescheiden gewassen.”Tegelijk evenaart de eetbare opbrengst droge stof van een hectare voedselbos volgens hem nooit de eetbare droge stof opbrengst van een hectare eenjarige gewassen. “Alleen al omdat appels veel minder droge stof bevatten dan bijvoorbeeld tarwe.” Volgens hem kun je wel een goede droge stof opbrengst krijgen door tarwe of andere granen te combineren met bomen (agroforestry dus). “Dan moet er wel 20 meter tussen de bomenrijen zitten.” In Lelystad experimenteert de WUR hier mee.Malika Cieremans gaat zelf aan de slagMalika Cieremans is al jaren ontwerper van voedselbossen en onder andere betrokken bij Stichting Den Food Bosch. In Sint Michielsgestel, op 10 kilometer afstand van de stad, is vorig jaar een kleine hectare ingericht door studenten en afgestudeerden van de HAS. “Het is vooral bedoeld als showcase hoe je samen met de natuur voedsel kunt produceren.”
Malika Cieremans is betrokken bij Den Food Bosch en begint zelf een voedselbosje in de buurt van Wageningen. - Foto: Henk RiswickVoedselbos Den Food Bosch vanuit de lucht. - Foto: Den Food BoschDe initiatiefnemers gaan hier vooral voor fruitbomen en struiken, meerjarige groenten, kruiden en klimmers planten. “Voor noten is het hier te nat.” Ze plantten twee derde in met bekende soorten en een derde met minder bekende soorten, die bestand zijn tegen een klimaat met grote temperatuur- en neerslagverschillen. Ze legden het voedselbos aan op een maisperceel, om te laten zien dat het een alternatief kan zijn voor akkerbouw. “Dat is nodig, want voor de productie van 1 calorie aardappel heb je nu 3 calorieën olie nodig. We denken dat weer terug te kunnen brengen naar een verhouding van 10:1, door de natuur het werk te laten doen.”Malika gaat ook aan de slag met een eigen voedselbos in haar woonplaats Wageningen. Ze vertrouwt erop dat de investering op den duur rendeert. “Ik heb cijfers gezien van de opbrengst van producten van pionier Mark Shepard in de Verenigde Staten, voor hij lezingen begon te geven. Het was echt een bedrijf met voldoende opbrengst. Die opbrengsten hangen erg af van welk soort je kiest. Klein fruit levert meer op, maar kost veel arbeid. Je kunt de soorten afstemmen op de tijd die je hebt.”