Veredeling aardappel verloopt traag

Boerderij maakte in 2019 en 2020 bedrijfsportretten van 17 aardappelveredelingsbedrijven. De veredeling staat voor grote uitdagingen. Daar spelen ze op in, maar de regelgeving in de EU werkt ze tegen.De aardappelsector staat voor grote uitdagingen. Het areaal landbouwgrond neemt wereldwijd af. Om de productie op peil te houden zijn hogere hectareopbrengsten nodig. Het weer wordt grilliger, waardoor de groeiomstandigheden minder stabiel worden dan telers gewend zijn. De beschikbaarheid van chemische gewasbeschermingsmiddelen neemt af. Het gebruik van meststoffen staat onder druk. Daardoor worden steeds hogere eisen gesteld aan de aardappel. De veredelingsbedrijven spelen in op deze uitdagingen. Dat blijkt uit de serie bedrijfsportretten die Boerderij in 2019 en 2020 heeft gemaakt van 17 aardappelveredelingsbedrijven in Nederland. Eenvoudig is hun werk bepaald niet. Heel veel nieuwe rassen verdwijnen geruisloos in de vergetelheid. Dat komt omdat in de aardappelveredeling een klein beetje beter niet goed genoeg is. Dan kiezen afnemers liever voor de zekerheid van bestaande rassen. Bovendien moet een nieuw ras aantrekkelijk zijn voor pootgoedteler, consumptieteler, verwerker of verpakker en uiteindelijk ook voor de retail en de consument. Voor al die schakels in de keten moet een ras een voordeel opleveren ten opzichte van bestaande rassen, anders is de marktintroductie kansloos. _{Lees verder onder de foto‘s.} Met een elektrische tandenborstel wordt stuifmeel uit een meeldraad getrild. Daarna wordt het stuifmeel aangebracht op de stamper van een andere aardappelplant. - Foto: Ruud PloegHybride veredelingDe aardappelveredelingsbedrijven spelen op hun eigen manier in op deze uitdagingen. De veredelingsbedrijven Aardevo en Solynta kiezen uitsluitend voor de hybride veredeling van diploïde aardappelen. Bij hybride veredeling worden homozygote ouderlijnen ontwikkeld. Dat wil zeggen dat de vader- en moederlijnen een geringe genetische variatie hebben. Door die te kruisen ontstaan nakomelingen die veel beter presteren dan de ouderlijnen. Hybride veredeling wordt volop toegepast bij andere gewassen, zoals mais suikerbieten en koolzaad.Bij aardappelen is dat veel lastiger omdat aardappelen van nature tetraploïd zijn met vier exemplaren van ieder chromosoom. Bij hybride veredeling moet je gebruik maken van diploïde aardappelen (met twee exemplaren van ieder chromosoom) om de ouderlijnen voldoende homozygoot te kunnen maken. Diploïde aardappelen hebben echter als nadeel dat ze zwakker zijn dan tetraploïde aardappelen. Daarom is veel veredelingswerk nodig om ouderlijnen te ontwikkelen met de gewenste eigenschappen. Hybride veredeling van diploïde aardappelen heeft echter als grote voordeel dat de kweker meer controle heeft over wat er uit het veredelingsprogramma komt.Aardevo verwacht over vijf tot tien jaar het eerste hybride aardappelras op de markt te kunnen brengen. Ook veredelingsbedrijf HZPC werkt met hybride veredeling. HZPC verwacht in 2023 met de eerste hybride aardappel op de markt te komen. Dat doet HZPC het eerst in Afrika. Het zal nog wel een aantal jaren duren voor de hybride aardappelen in West-Europa op de markt komen, verwacht het bedrijf.Deze aardappelen zijn eind juni met de hand gerooid. Zo ontstaat een beeld van de maatverdeling van diverse rassen. Veredelaars streven naar uniformiteit in hun rassen. - Foto: Lex SalverdaAardappelen uit zaadSolynta gaat in de hybride veredeling van diploïde aardappelen een stap verder en wil op termijn aardappelzaad gaan leveren in plaats van pootaardappelen. Dat heeft veel voordelen. Zaad is veel minder ziektegevoelig dan knollen, is beter te bewaren en is gemakkelijker te transporteren. Ook gaat de vermeerdering veel sneller. Na een half jaar heb je 5.000 zaden uit één plant. Na een jaar heb je 25 miljoen zaden uit één plant. Bij vermeerdering uit knollen heb je na één groeiseizoen tien knollen uit één knol.Andere veredelingsbedrijven zijn veel sceptischer over aardappelen uit zaad. In de gematigde klimaatgebieden, zoals Europa, moet je eerst in de kas plantjes kweken uit zaad en die vervolgens uitplanten. Dat kost arbeid. Bovendien zijn plantjes uit zaad kwetsbaarder dan planten uit knollen. De laatsten hebben immers meer reserves tot hun beschikking. Bovendien zijn de knollen die voortkomen uit zaad te pluriform voor veel afzetmarkten. Dat is nauwelijks een probleem voor tropische afzetmarkten, waar voedingswaarde belangrijker is dan homogeniteit. Maar voor aardappelverwerkers en pakstations is dat zeer onwenselijk. Daarom blijft vermeerdering uit knollen noodzakelijk om uniforme knollen te leveren, stellen veel veredelingsbedrijven.Veredelingsbedrijven leggen demonstratievelden aan om hun rassen te tonen aan afnemers. Op dit veld van Royal ZAP stonden in 2019 14 rassen tafelaardappelen, 11 rassen zetmeelrassen en 3 fritesrassen. - Foto: Lex SalverdaCrispr-CasWaar de meeste veredelingsbedrijven het wel over eens zijn, is de kritiek op het beleid in de EU over nieuwe veredelingstechnieken, zoals Crispr-Cas. Daarbij wordt heel gericht een miniem stukje van het genoom van een plant bewerkt, waardoor gewenste eigenschappen ontstaan of ongewenste eigenschappen worden onderdrukt. Er worden geen genen van buiten ingebracht, ook geen soorteigen. Nieuwe gentechnieken als Crispr-Cas kunnen de veredeling versnellen. Maar het Europese Hof van Justitie besliste in 2018 dat deze technieken blijven vallen onder de strenge EU-regels voor genetische modificatie (GMO). Dat maakt een toelating erg kostbaar voor een ras dat met Crispr-Cas is voortgebracht.Gevaar is dat de Europese veredelingssector achter gaat lopen ten opzichte van de rest van de wereldDit is HZPC een doorn in het oog. Het bedrijf wil verder met moderne veredelingstechnieken. Die aardappelen wil HZPC testen in veldproeven in de open lucht, maar dat kan niet in de EU. Daarom gaat het bedrijf dat doen in Canada.Veel veredelingsbedrijven verwachten dat de EU deze nieuwe technieken een keer zal moeten accepteren. De rest van de wereld is hier volop mee bezig en doet er zijn voordeel mee. Als veredelaars in de VS en Canada aardappelen kweken die volledig resistent zijn tegen phytophthora, dan zullen zij de pootgoedmarkten in Afrika en Azië langzaam van Europa overnemen. Bovendien is een aardappel die voortkomt uit een gene-editing techniek niet te onderscheiden van een aardappel die is gekweekt via klassieke veredeling. De bedrijven merken dat bij hun afnemers de weerstand tegen de oude transgenetische GMO-technieken veel groter is dan tegen moderne technieken als Crispr-Cas. Het gevaar is dat de Europese veredelingssector achter gaat lopen ten opzichte van de rest van de wereld. Bovendien worden moderne veredelingstechnieken al gebruikt bij de ontwikkeling van medicijnen en bij de productie van gisten en smaakstoffen. Bedrijven begrijpen niet dat de EU het dan onmogelijk maakt om dat toe te passen in de plantenveredeling.De veredelingsbedrijven houden ieder jaar een show om hun aardappelrassen te tonen. Die shows gingen in 2020 niet door vanwege corona. De foto is gemaakt op de rassenshow van Meijer Potato in november 2019. - Foto: Ruud PloegResistentiesModerne technieken kunnen veredelaars helpen aardappelen beter bestand te maken tegen ziekten. Veredelaars zijn al langer bezig de weerbaarheid tegen phytophthora te vergroten. De laatste jaren komen daar resistenties bij tegen de Meloidogyne-aaltjes, nieuwe varianten van aardappelmoeheid (AM) en het Y-virus. Nieuwe resistenties tegen AM zijn gewenst omdat een paar jaar geleden nieuwe typen aaltjes opdoken in het zetmeelteeltgebied die zich konden vermeerderen op resistente rassen. Kweekbedrijf Averis zegt goede vorderingen te maken in het inkruisen van resistentie tegen de nieuwe aaltjes. Kweekbedrijf Agrico verwacht dat het nog zo’n tien jaar gaat duren voor een ras is gekweekt met zo’n resistentie.Ook een resistentie tegen de Meloidogyne-aaltjes is actueel geworden. Die aaltjes waren nooit een probleem, dus gaven de veredelaars er weinig aandacht aan. Maar het aantal besmettingen met de quarantaine-aaltjes groeit. Agrico verwacht binnen vijf jaar het eerste M.chitwoodi-resistente aardappelras op de markt te kunnen brengen. Meijer Potato verwacht dat over vier jaar. Averis houdt het op dit decennium.Ook het inkruisen van resistenties tegen het Y-virus wordt steeds belangrijker in de veredeling. Vroeger hadden pootgoedtelers veel gewasbeschermingsmiddelen om de luizendruk laag te houden, zodat het overbrengen van virusziekten werd voorkomen. Dan is het inkruisen van een ongevoeligheid voor het Y-virus commercieel niet interessant voor een veredelaar. De laatste jaren zijn steeds meer insecticiden weggevallen en de alternatieven werken minder goed tegen luizen. Dat verhoogt de luizendruk en dus de kans op virusoverdracht. Daarom zoeken veredelaars naar een betere weerbaarheid tegen virus.Stuifmeel van een aardappelplant wordt op de duim geschud en daarna voorzichtig overgebracht op de stamper van een andere plant. Zo worden nieuwe kruisingen gemaakt. - Foto: Ruud PloegRuimte beperkt in NederlandEen ander punt waar veel veredelingsbedrijven hetzelfde over denken, is de intensiteit van de aardappelteelt in Nederland. De bedrijven willen groeien, maar zien daar geen ruimte voor in Nederland. De agrarische sector raakt landbouwgrond kwijt aan natuur, wegenbouw en woningen. Ook zijn er veel buitenlandse pootgoedhandelshuizen actief in Nederland, die hier pootgoed laten telen. Zoals Europlant, Norika, Danespo, IPM en Germicopa. Terwijl de pootgoedteelt in Nederland met een 1 op 3 vruchtwisseling al erg intensief is. Dat geeft meer kwaliteitsproblemen met erwinia en aaltjes. Veel bedrijven breiden hun pootgoedareaal uit in het buitenland. In Frankrijk wordt 1 op 7 pootaardappelen geteeld. Dat is een beter uitgangspunt voor gezond pootgoed dan de intensieve teelt in Nederland, zo denken veel veredelingsbedrijven.Na de bestuiving ontstaan bessen met zaad. De netten voorkomen dat de bessen op de grond vallen. De markeringen geven aan welke kruising het betreft. - Foto: Ruud Ploeg