‘Vanuit feiten kunnen we de wereld beter maken’

Professor Klaas van Egmond vindt dat het marktdenken in de landbouw moet worden getemd of consequent moet worden toegepast. De vervuiler moet betalen. Van Egmond vreest dat een gebrek aan waardering voor wetenschap en feiten uiteindelijk discussies in de landbouw gaat overheersen.Klaas van Egmond (70) werkt als hoogleraar in de Geowetenschappen aan de Universiteit van Utrecht. De oud-directeur van het RIVM en PBL verzet zich tegen de heersende overtuiging dat het marktmechanisme altijd de beste wijze is om middelen te verdelen. Van Egmond gaat op 21 februari in de Rode Hoed in Amsterdam in debat over de materie.U doet veel onderzoek naar de rol van cultuur en morele waarden in hoe we kijken naar milieu- en landbouwvraagstukken. Waar staan we, qua moraliteit?“In het vroege Christendom ging het op beleving; iedereen had z’n eigen waarheid. Op zoek naar structuur kwamen we uit bij de katholieke kerk die ons precies voorschreef wat de waarheid was. Vandaar kwamen we terecht in het gevecht tussen de kerk en Galileo. Galileo won in de verlenging. Het vertrouwen in de wetenschap was te absoluut en dat riep weerstand op. Nu leven we in een postmodernistische samenleving waarin we de waarheid als een kind met het badwater dreigen weg te spoelen.”Wat bedoelt u daarmee?“We dreigen af te glijden naar een Trumpistische samenleving waarin een wetenschappelijke benadering van problemen wordt weggewuifd. Strookt wat je zegt niet met de feiten? Dan zijn het ‘alternatieve feiten’. Een dergelijke samenleving kan snel ontsporen. Het doet denken aan het verhaal van Sneeuwwitje. De boze koningin kijkt in de spiegel en vraagt wie het mooiste in het land is. Geeft de spiegel het verkeerde antwoord, dan gaan we naar de volgende spiegel of slaan we hem stuk.”“We dreigen af te glijden naar een Trumpistische samenleving waarin een wetenschappelijke benadering van problemen wordt weggewuifd”Hoe wordt de landbouw door een gebrek aan respect voor feiten geraakt?“Of het nu gaat om genetisch gemodificeerde gewassen of de wijze waarop dieren worden gehouden: je moet werken vanuit de feiten. Vanuit het vaststellen van feiten kunnen we de wereld beter maken. Ik begrijp wel dat menselijk gedrag of een onderwerp als dierenwelzijn zich vaak minder goed leent voor experimenteel onderzoek dat je kunt herhalen. Maar dat neemt niet weg dat we ernaar moeten streven hier zo dicht mogelijk bij te komen.”U was een leven lang actief op het milieudossier. Vindt u dat op dat terrein de feiten overheersen?“De feiten zijn denk ik wel bekend en geaccepteerd, maar of het nu gaat om klimaat, mest, de ontwikkeling van natuurgebieden of iets anders: we maken geen vooruitgang van betekenis meer. Omdat we inconsequent zijn. Het marktdenken heeft zich sinds de val van het communisme uitgebreid, ook naar plaatsen die van oudsher beschut waren tegen de grillen van de markt, zoals de landbouw. Maar zodra het niet uitkomt, zetten we die eerst heilig verklaarde markt weer buitenspel.”Hoe dan bijvoorbeeld?“Het kernprobleem in zowel discussies over milieu als landbouw is dat in onze economie en maatschappij de werkelijk gemaakte kosten niet worden toebedeeld. Dus een chemiebedrijf kan voor € 4 een ton CO2-rechten kopen, terwijl dat eigenlijk het tienvoudige moet zijn. Die prijs is niet toevallig zo laag, het is omdat politici toch wel bezorgd zijn dat zo’n fabriek het niet meer redt en werkgelegenheid verloren gaat. In de landbouw wordt van alles bij de kostprijs geteld, maar bijvoorbeeld de methaanuitstoot van koeien blijft buiten schot. Je kunt dit soort problemen vanaf de politieke linkerflank met wetten en regels aanpakken maar oké, het rechtse marktdenken heeft gewonnen. Prima, maar laat die markt dan ook zijn werk doen en zorg dat de vervuiler betaalt.”En als dat betekent dat een flink deel van de landbouw verdwijnt?“Als de werkelijke kosten van productie te hoog zijn voor een deel van de boeren, dan is die productie uiteindelijk niet duurzaam. De grootschalige landbouw in Nederland is ontstaan onder randvoorwaarden die niet deugen. Een landbouw die vertrouwt op de import van veevoergrondstoffen uit Zuid-Amerika waarvoor het Amazonewoud gekapt wordt. Wellicht is Nederland geschikter voor een ander type landbouw met een kleinere omvang. Teleurgesteld over de ontwikkelingen tot nu toe ontstaat er in de maatschappij behoefte aan kleinschaligheid, waarin individuele en idealistische waarden weer gaan weer tellen.”Stel dat we daarop inzetten. Dan verdwijnt toch uiteindelijk de gehele Nederlandse landbouw? Die kleinere bedrijven moeten het dan opnemen tegen import uit Brazilië, Rusland of dichter bij huis Duitsland, die lak aan die waarden hebben?“Daarom moet de discussie ook Europees gevoerd worden en daarom is de vraag of we niet toe moeten naar meer voedselsoevereiniteit zo belangrijk. De vraag of wereldwijd vrije handelsstromen wel altijd goed uitpakken voor de zender en ontvanger is één van die fundamentele vragen die we ons vaker moeten stellen. Nu past het Westen bepaalde morele standaarden toe voor zichzelf, en bepaalde andere morele standaarden voor de rest. Dus kleding mag bijvoorbeeld in Myanmar gemaakt worden onder condities die hier onacceptabel worden gevonden. Datzelfde zien we bij voedsel.”Handel kan ontwikkelingslanden wel de kans geven zich te ontwikkelen. Een land als Brazilië heeft nu eenmaal veel cultuurgrond en goedkope arbeid.“Als ze volgens de spelregels die hier gelden kunnen produceren en de ‘echte’ kosten meerekenen, dan moeten we dat accepteren. En nee, je kunt onze standaarden niet altijd en in alle gevallen een-op-een kopiëren naar het buitenland. Maar bij voedsel moeten we daar wel heel ver in gaan. Landbouw raakt de natuur, het raakt de leefbaarheid van het platteland, het raakt onze gezondheid en voedselproductie raakt uiteindelijk ook onze veiligheid.”Dat zien we ook terug in het Midden-Oosten. Eerder schreef u dat de migratiestroom deels terug te voeren is naar het voedselvraagstuk.“Neem Syrië. Door klimaatverandering is in deze regio een enorme droogte geweest. Dat was geen verrassing: al in 2004 voorspelden klimaatmodellen dat het gebied rond de Middellandse zee heter en droger zou worden. De droogte zet de productie van voedsel en daarmee de ontwikkeling van de hele plattelandseconomie in de hele regio onder druk. Daar kwam nog bij dat president Assad in subsidies voor boeren, bijvoorbeeld op brandstof, sneed. Het effect was dat veel plattelanders naar de stad kwamen. In Syrië woonden vooral conservatieve soenni-moslims op het platteland en meer verlichte shia-moslims in de grote stad. Een aanzet tot de burgeroorlog.”“Klimaatverandering behoort tot de belangrijke bedreigingen, samen met privatisering en machtsconcentratie binnen de sector”Is klimaatverandering de grootste bedreiging voor de landbouw wereldwijd?“Klimaatverandering behoort tot de belangrijke bedreigingen, samen met privatisering en machtsconcentratie binnen de sector. Het is zowel voor consumenten als voor boeren zorgwekkend dat 70% van de agrarische grondstoffen door de handen gaat van ADM, Bunge, Cargill en Dreyfus – een viertal handelshuizen. En daarmee houdt het niet op, want we zien ook aan de kant van financiering, bedrijven die zaden leveren of pesticiden en natuurlijk de verwerkers van het voedsel, dat steeds minder bedrijven de macht hebben. De consument en boer staan daar machteloos tegenover; met een gezonde markt heeft het weinig te maken. De overheid moet zich hier niet langer terugtrekken, maar haar verantwoordelijkheid nemen.”Maar de terugtrekkende overheid is een tendens, toch?“Niet zo lang geleden hebben Nederlandse grootgrondbezitters bij het Europees Gerecht de gelijkberechtigingsrichtlijn afgedwongen. De Nederlandse overheid heeft in de afgelopen decennia honderden miljoenen uitgegeven om landbouwgrond op te kopen voor de Ecologische Hoofdstructuur en die overgedragen aan terreinbeherende stichtingen. De grootgrondbezitters steken hier een stokje voor: het is volgens de rechters ongeoorloofde staatssteun, omdat terreinbeherende organisaties ook een soort bedrijven zijn. Private belangen ontnemen de samenleving de mogelijkheid om er publieke goederen op na te houden. Het illustreert hoe nog steeds alles tot verhandelbare grondstoffen wordt teruggebracht.”Klaas van Egmond spreekt volgende week dinsdagavond 21 februari op de eerste van een serie debatten in de Rode Hoed in Amsterdam onder de titel ‘It’s the food, my friend! – De transitie van ons voedselsysteem: vernieuwers aan het woord’. De eerste aflevering gaat over de rol van geld in het voedselsysteem. Informatie en kaarten op: www.rodehoed.nl/foodfriend