Rechter nog lang niet klaar met de boeren

Binnen de agrarische sector zijn verschillende partijen logischerwijs met elkaar verbonden. Denk aan boeren met hun leveranciers, afnemers en verschillende overheden. Een partij die niet automatisch een relatie met boeren heeft, blijkt door de jaren heen een belangrijk stempel op de bedrijfsvoering te drukken; de rechterlijke macht.Rechters bepalen regelmatig wat een individueel agrarisch bedrijf of een hele sector wel of niet mag doen. Dat gaat traditioneel om conflicten tussen individuele boeren en individuele burgers, meestal omwonenden. Tegenwoordig komen boeren echter steeds vaker te staan tegenover burgers die zich verenigd hebben in (milieu)organisaties. Het bekendste voorbeeld is wel de Coöperatie Mobilisation for the Environment (MOB) van Nijmegenaar Johan Vollenbroek die het tot zijn persoonlijke missie heeft gemaakt de stikstofuitstoot rond natuurgebieden te verminderen. De MOB stond ook aan de basis van de buitenwerkingstelling van het Programma Aanpak Stikstof (PAS) door de Raad van State (RvS) in mei jl. met alle gevolgen van dien. Behalve bij conflicten tussen boeren en burgers, moet de rechter ook vaak een oplossing bieden bij conflicten tussen boeren en overheden (gemeente, provincie en Rijk).Prominente rol RvS en CBbOpvallend is dat de RvS en het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBb) zeer prominent in beeld zijn als het om juridische conflicten gaat waar boeren bij betrokken zijn. Bij deze beide rechterlijke organisaties gaat het altijd om aangevochten overheidsmaatregelen. De RvS is de hoogste algemene bestuursrechter. Zij spreekt recht over besluiten van de overheid waartegen boeren, burgers of bedrijven beroep hebben ingesteld. Het CBb is de hoogste rechter op het gebied van het economisch bestuursrecht en moet juridische conflicten tussen markt en overheid beslechten.Dierenactivisten bezetten een varkensstal in Boxtel. 67 bezetters zijn veroordeeld tot een geldboet. Als de varkenshouder zijn schade op het bedrijf wil verhalen zal hij een civiele procedure moeten starten. - Foto: Bert JansenRammelende wetgevingEen reden voor het toegenomen belang van deze beide rechterlijk colleges is dat de wetgever bijna juridische procedures lijkt uit te lokken. De invoering van het PAS is een voorbeeld van regelgeving waarbij op voorhand al duidelijk was dat deze aangevochten zou worden. En dat gebeurde dus ook. De polderachtige gedachte van gewoon doorontwikkelen en op een later moment stikstof terugwinnen door nieuwe technieken en maatregelen, klinkt sympathiek, maar bleek juridisch niet houdbaar.Waarschuwingen genegeerdAl ten tijde van het wetsvoorstel is door juristen gewaarschuwd voor de juridische gevolgen, maar het PAS werd toch ingevoerd. Zelfs toen de RvS in mei 2017 vragen aan het Europese Hof ging stellen, werd er niet gewerkt aan een alternatief plan. Ook de uitspraak van het Hof in november 2018 leidde niet tot het nadenken door de wetgever over alternatieven voor het onhoudbare PAS-model. Toen in mei 2019 de RvS het PAS – zoals te verwachten was – ‘afschoot’, drong langzaam de realiteit door dat er een probleem was. En dat is er nog steeds, want er is nooit nagedacht over een alternatief.Een bedrijfsuitbreiding is vaak alleen te realiseren nadat de rechter protesten tegen de vergunningen heeft afgewezen. - Foto: Hans PrinsenInvoering van fosfaatrechtenEen ander recent voorbeeld is de invoering van de fosfaatrechten. Na afschaffen van het melkquotum in 2015 was de gedachte dat grondgebondenheid en mestverwerking het mogelijk zou maken te blijven groeien in de melkveesector. Pas in 2018 werd een rem op ongebreidelde groei bedacht, de fosfaatrechten. Deze regelgeving lijkt een haastklus, want bevatte gelijk al veel onduidelijkheden, zoals de vraag voor welke diercategorieën de fosfaatrechtengelden en wat te doen met zoogkoeien en vleesvee? Het gebruik van een enkele dag in 2015 als peildatum – 2 juli – was vanaf het begin een garantie voor heel veel rechtszaken. Die verwachting is uitgekomen.Voorzitter pluimveehouderij bij LTO Nederland, Erik Hubers komt aan bij de rechtbank waar de zaak dient tegen Chickfriends vanwege het gebruik van verboden bloedluisbestrijdings middel fipronil. - Foto: ANPToekomst voorspelt niet veel goedsDe rechterlijke invloed op de agrarische sector zal waarschijnlijk ook in de komende tijd niet afnemen. De maatregelen die genomen worden om een oplossing te vinden voor het opzij schuiven van het PAS door de RvS, lijken op voorhand veel boeren te dwingen naar de rechter te gaan. Om stikstofruimte terug te winnen, heeft minister Schouten het plan om bij het salderen het verschil tussen de verleende vergunning en de gerealiseerde capaciteit – de latente ruimte – te laten vervallen. Daar bovenop zou nog eens 30% van het totaal aan productierechten afgeroomd moeten worden bij extern salderen. In zijn ijver heeft het IPO de in te nemen latente ruimte nog verder vergroot; ook niet gebruikte capaciteit zou moeten komen te vervallen bij extern salderen.Medio oktober trokken boeren naar verschillende provinciehuizen om te demonstreren tegen het strenge provinciale stikstofbeleid. - Foto: Ton Kastermans FotografieMassaal naar de rechterOngetwijfeld zullen boeren massaal naar de rechter stappen om hun eigendomsrechten te verdedigen. Artikel 1 van Protocol bij het Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden zegt dat iedere natuurlijke of rechtspersoon het recht heeft op het ongestoord genot van zijn eigendom. Aan niemand zal zijn eigendom worden ontnomen behalve in het algemeen belang en onder de voorwaarden voorzien in de wet en in de algemene beginselen van internationaal recht.Ontnemen van eigendomAnders dan bij de toekenning van fosfaatrechten, gaat het bij afnemende latente ruimte en afroming om het ontnemen van (een deel van) een vergunning die rechtens verleend is. Waar het beroep op artikel 1 EP bij fosfaatrechtzaken bij het CBb zelden slaagde, lijkt het hier om een ander dimensie te gaan, namelijk het ontnemen van eigendom. Voorzitter Aalt Dijkhuizen van het Landbouw Collectief liet tijdens de presentatie van zijn stikstofplannen al weten naar de rechter te stappen als daadwerkelijk (delen van) vergunningen worden ontnomen of als er wordt afgeroomd.‘Rechtszaak gevoelige’ wet- en regelgevingHet Programma Aanpak Stikstof. Omdat deze overheidsregeling volgens de RVS niet deugt, ligt sinds eind mei iedere vergunningverlening waarbij sprake kan zijn van stikstofemissie stil. Een half jaar na de uitspraak is er nog steeds geen echte oplossing.Fosfaatrechten. Na het wegvallen van het melkquotum in 2015 werden in 2018 de fosfaatrechten ingevoerd. Met name de keuze van een peildatum, de momentopname van 2 juli 2015, leverde vele honderden procedures op die het CBb nog jaren bezig zullen houden.
Fosfaatreductieplan 2017. Dat was bedoeld om de fosfaatproductie terugbrengen naar het niveau dat is toegestaan voor het behoud van derogatie. Melkproducerende rundveehouderijbedrijven moesten hun dieraantallen terugbrengen. In 2020 begint het CBb in samenwerking met de RvS aan het ‘wegwerken’ van achthonderd juridische procedures. Eind 2020 moet er in alle zaken uitspraak zijn.Omgevingsvergunning en natuurvergunning. Bij de verdere ontwikkeling van een bedrijf leiden deze noodzakelijke vergunningen regelmatig tot rechtszaken als er protesten uit de omgeving zijn. Vaak gedreven door een aversie tegen iedere vorm van uitbreiding van een agrarische bedrijf.Meststoffenwet. Vanuit deze wet wordt de meststoffenboekhouding van agrarische bedrijven geïnspecteerd en worden mesttransport- en mesthandelsbedrijven gecontroleerd. Regelmatig leidt dit tot rechtszaken over vermeende fouten en overtredingen die boeren begaan zouden hebben.