Pachter mag zich nog niet rijk rekenen

Van wie zijn de fosfaatrechten, alleen van de pachter of ook van de verpachter? Dat is de hamvraag bij een proefproces waarvan de voorbereidingen nu klaar zijn. Een voorbeschouwing.De fosfaatrechten zijn ingevoerd maar een belangrijke kwestie staat nog open. Van wie zijn die rechten eigenlijk als het gaat om pachtbedrijven? De regelgever (overheid) heeft het zelf niet aangedurfd om hier duidelijk over te zijn. Volgens pachtersbond BLHB leidt dit in de praktijk nu al tot problemen. Pachters die ‘hun’ rechten verkopen zonder toestemming van de verpachter, krijgen de waarschuwing dat ze in gebreke gesteld worden.Dus is de rechter aan de beurt. Na lang gesteggel zijn pachters en verpachters het eens geworden over een proefproces. Een veehouder op een volledig pachtbedrijf, inclusief gebouwen, ergens uit Nederland, staat daarin centraal.Lees ook: Proefproces fosfaatrecht en pacht kan beginnenDeze pachter heeft steun van de BLHB, die een advocaat inzet. Aan de andere kant staat een grote grondeigenaar waarvan de naam nog niet bekendgemaakt is, bijgestaan door advocaat Els Harbers van advocatenkantoor Van Goud advocaten in Arnhem.Bedoeling is dat het proces na de zomer dient bij de pachtkamer van het gerechtshof in Arnhem. Daarmee is gekozen voor de ‘snelle’ route. Met name de pachters wilden eerst een meer uitgebreide route via de (lagere) rechtbank. Zo wilden ze zoveel mogelijk details in een keer meenemen. Maar dat zou wel een of meer jaren extra vragen. Mogelijk is er nu voor het eind van het jaar duidelijkheid, al is daarna nog wel cassatie mogelijk bij de Hoge Raad en dat duurt ook minimaal een jaar.Tegenstelling glashelderDe tegenstelling is glashelder; pachters vinden dat de fosfaatrechten helemaal toebehoren aan de pachter. Ze zijn immers gebaseerd op de omvang van de veestapel, en niet op het areaal grond of op de stalomvang. Dat maakt deze kwestie anders dan bij het melkquotum, is hun redenering. Dat de rechten zijn toegekend aan de pachter, zien ze als bevestiging van hun gelijk.De verpachters vinden juist wel dat de fosfaatrechten wél vergelijkbaar zijn met melkquotum en andere productierechten. Zij vinden dat ze als verschaffer van grond en gebouwen recht hebben op de helft van de waarde. Een argument is dat een bedrijf zonder rechten niet levensvatbaar is. De rechten horen dus bij het bedrijf.Naast deze hoofdvraag spelen nog andere, kleinere kwesties. Stel de rechten zijn van de pachter, moet hij dan niettemin toestemming vragen om ze te verkopen? En hoe zit het bij bedrijven met gedeeltelijke pacht, en bij bedrijven waar alleen de grond gepacht wordt terwijl de pachter zelf eigenaar is van de gebouwen?Eenvoud of rechtsgevoel?Naast de inhoudelijke afweging staat de rechter voor nog een keus. Gaat hij voor het gemak en de duidelijkheid? Dan kan hij kiezen voor een vaste verdeling: 50/50, of een ander mooi rond percentage, net als bij het melkquotum.‘Als de rechter de makkelijke weg kiest, wordt het 50/50’Maar doet zo’n verdeling wel recht aan de werkelijkheid? Zijn de individuele situaties niet té verschillend? Dan is maatwerk nodig. Of misschien zijn er tussenwegen mogelijk, waarbij de intensiteit van het bedrijf mede bepaalt welk deel voor de pachter of de verpachter is. Het grote nadeel daarvan is evenwel dat helderheid voor anderen dan ontbreekt en dat extra procedures geld- en tijdrovend zijn.OnvoorspelbaarHet oordeel van de rechter is niet te voorspellen, blijkt uit voorbeschouwingen van juristen. Een paar overwegingen spelen een rol:Zijn de fosfaatrechten te zien als voortzetting van het melkquotum? Volgens de letter van de wet niet, maar in de praktijk is de veestapel op de peildatum wel afgestemd op het quotum dat tot een paar maanden daarvoor gold. Daar tegen pleit weer, aldus juristen Verbakel, Van Bommel en Snijders in het Tijdschrift voor Agrarisch Recht, dat het fosfaatrecht niet voor exact dezelfde veehouders geldt als het quotum. Is een fosfaatrecht te zien als een productierecht net als melkquotum en dierrechten? Enerzijds niet, want het fosfaatrecht is gebaseerd op de mestwetgeving en de melkquotering op Europese marktordening. Maar fosfaat- en varkensrechten hangen wel allebei in de mestwetgeving. Het zijn productierechten op basis van milieugebruiksruimte. De uitkomst is niet te voorspellen, maar de kans lijkt klein dat de rechter de verpachter met lege handen achter zal laten. Hoe het zal uitpakken, blijft koffiedik kijken tot in ieder geval einde dit jaar. Tot die tijd kan de pachter zich nog niet rijk rekenen. En beide partijen moeten zich tot de uitspraak behelpen met disclaimers onder verkoopovereenkomsten, zodat ze nu wel verder kunnen maar achteraf alsnog het oordeel van de rechter kunnen uitvoeren.Belangrijkste vragen:Heeft de verpachter recht op (een deel van) de waarde van de fosfaatrechten?Moet de pachter toestemming vragen voor verkoop van de rechten?Kan de verpachter de pachter in gebreke stellen als die zonder toestemming verkoopt?(Niet in dit proefproces, maar voor latere beoordeling): hoe liggen de verhoudingen bij gedeeltelijke pachtbedrijven?Hoe zit dat bij andere rechten?Ook bij andere productierechten zijn discussies geweest over de vraag wie eigenaar is. Het antwoord van de rechter was niet altijd gelijk.MelkquotumBij het melkquotum gold een 50/50 verdeling. Ook hier was het oordeel van een rechter nodig om duidelijkheid te krijgen na de invoering van de superheffing in 1984. Het pachthof oordeelde in 1988 dat het quotum toebehoorde aan de verpachter, maar dat de pachter wel recht had op de helft van de waarde – mits die al pachter was in de referentiejaren. De officiële koppeling van het quotum aan grond was hierbij een belangrijke factor.Lees ook: 'Niet dezelfde fouten maken als bij melkquotum'Dierrechten pluimvee/varkensVoor de dierrechten intensieve veehouderij geldt dezelfde lijn als voor het melkquoutum. Ze komen de verpachter toe, maar de pachter heeft wel recht op een deel (in de praktijk de helft) van de opbrengst. Een rechtszaak over verkochte varkensrechten in 2003 bracht hierin helderheid.BietenquotumHet suikerquotum is door de rechter in 2005 net zo beoordeeld als het melkquotum: de verpachter (grondeigenaar) is de eigenaar, maar bij verkoop deelt de pachter in de opbrengst. Tot die tijd gold de regel dat de verpachter eigenaar was.ToeslagrechtenIn 2010 kwam er uitspraak in een jarenlang durend proefproces over de toeslagrechten – niet over de betalingen zelf maar over de verhandelbare rechten op de betaling. Het werd een overwinning voor de pachters, mede dankzij het Europese Hof van Jusitite. Verpachters konden zelfs geen deel van de waarde opeisen. Ook na veranderingen in het toeslagensysteem in 2015, bleef deze verdeling van kracht.