“Mestfabrieken’ en kringlooplandbouw gaan niet samen’

Mestverwerkers, zoals die van Groot Zevert in Beltrum deze week geopend door Koningin Máxima, hebben weinig met kringlooplandbouw te maken, vindt Jaap Schröder.Vanzelfsprekend kun je de nutriënten in dierlijke mest, al dan niet bewerkt, beter hergebruiken dan dumpen. Vanuit de behoefte van gewassen bezien, bevat dierlijke mest meestal te weinig stikstof per kilogram fosfaat. Ieder landbouwsysteem heeft daarom vroeg of laat op zijn minst behoefte aan een aanvulling met stikstof. Een kunstmestloze, duurzame landbouw bestaat daarom niet, tenzij je regelmatig stikstofbindende vlinderbloemigen verbouwt.Luzerne kan als stikstofbindend vlinderbloemig gewas regelmatig worden ingezet in het streven naar een kunstmestvrije productie. - Foto: Henk RiswickMest scheiden kost energie, maar bespaart dat indirect ookIn Nederland geven de meeste boeren de aanvulling van stikstof in de vorm van kunstmest. Veel regio’s in ons land produceren meer dierlijke mest dan ze verantwoord op eigen land kwijt kunnen, vandaar de export van een deel van die mest. Op steeds meer plekken wordt dat teveel aan dierlijke mest bewerkt door het, al dan niet in combinatie met vergisting, fabrieksmatig te scheiden in een stikstofrijke dunne fractie (of concentraat) en een stikstofarme(re) dikke fractie. De stikstofrijke fractie blijft vervolgens in de regio als kunstmestvervanger en alleen de dikke fractie behoeft nog vervoer over grotere afstand.Weliswaar kost de scheiding van mest energie, maar daar tegenover staat de bespaarde energie voor productie van kunstmest, het vervoer van volumineuze onbewerkte mest en de eventuele productie van biogas. Of het netto-resultaat van die plussen en minnen positief is, hangt sterk af van de uitgangspunten en configuratie. Maar zelfs als dat het geval is, is mestverwerking dan een bijdrage aan kringlooplandbouw?Tegenover een kunstmestvrije regio staat kunstmestgebruik eldersHet woord ‘kringloop’ staat voor systemen waarin sectoren elkaars (bij)producten gebruiken en waarbij uit de cirkelgang slechts minimale verliezen optreden. En daar wringt hem de schoen. Mestverwerking bestaat bij de gratie van het feit dat we in Nederland een teveel aan mest hebben. Dat teveel is er op zijn beurt vanwege omvangrijke importen van veevoedergewassen die elders in de wereld even zo goed geteeld worden op basis van: ... kunstmest. Bovendien krijgen de afnemers van de genoemde dikke fractie per definitie minder stikstof per kilogram fosfaat dan wanneer zij, zoals voordien, onbewerkte mest afnemen. Op zijn minst een deel van hen moet dus meer kunstmeststikstof gaan gebruiken dan bij gebruik van onbewerkte mest, nog los van het feit dat de toediening van de dikke fractie met relatief grotere stikstofverliezen gepaard gaat dan de toediening van onbewerkte mest.Kortom, de veelal geprezen ‘kunstmestloosheid’ van de ene regio gaat hand in hand met een verzwegen gebruik van (meer) kunstmest elders. Mooier moet je het niet willen maken. Een ieder die ook verliesaspecten serieus wil nemen bij invulling van het begrip ‘kringloop’, ontkomt evenmin aan het beantwoorden van de vraag welke intensiteit nog verantwoord is. Intensiteit heeft onder meer betrekking op de hoogte van mestgiften.Productie van dierlijke mest verdient aandachtVanwege de Wet van de Afnemende Meeropbrengst (‘de kromming van responscurves’) gaat van de stikstof in de laatst gegeven kubieke meters mest relatief veel naar water en lucht verloren. Dit is zowel per hectare als per kilogram gewas het geval. Dat pleit niet voor een type landbouw waarin het produceren van zoveel dierlijke mest onbesproken blijft. Er is in Wageningen dan ook geen gedeelde visie op wat kringlooplandbouw wel of niet is, laat staan in Nederland als geheel. Het klimaatprobleem, de uitputting van fossiele bronnen en het verlies van biodiversiteit verdienen beter.