Melk, de corrupte motor

Melk is goed voor elk, maar soms veel te goed voor een paar mensen! In Oeganda verrijken enkelen zich over de rug van veel boeren.De Wereldbank vroeg me om met een team van internationale en lokale deskundigen eens naar de melkketen in Oeganda te kijken. Ik vroeg me na wat googelen af of dat nog nodig was, want het aantal rapporten wat ik daar vond was al overdonderend. Als je die achter elkaar leest, zie je dat veel consultants de knip-en-plakbenadering volgen en vrij klakkeloos overnemen wat een voorganger ook al beweerde. Ons werd opgedragen om eens te gaan kijken wat nou de risico’s voor grote ‘shocks’ zijn, die te rangschikken naar mate van schade en oplossingen aan te dragen. Daar hadden de anderen zich nog niet in verdiept.Georkestreerde privatiseringZoals veel landen had Oeganda een staatsmonopolie op melk-inzameling en
-verwerking, de Dairy Corporation. Die was opgezet nadat bestaande coöperaties waren uitgehold door Idi Amin’s handlangers en hen daarna het leven zuur gemaakt was door de nieuwe regering, omdat ze slecht zouden zijn voor boeren.
Die Corporation bakte er niet veel van en in 1993 begon een proces van privatisering, met de belofte dat de boerencoöperaties de corporatie zouden mogen overnemen. Toen werden het 30 procent aandelen en uiteindelijk, tot grote verbazing van velen, was er een Indiase investeerder die voor 1 dollar en tien jaar belastingvrijstelling het zaakje mocht overnemen. En dan te bedenken dat het melkgeld van de boeren eind jaren negentig eens vier maanden ingehouden werd om een UHT-lijn te kunnen kopen. Die kreeg die Indiër dus voor niets erbij.Frustratie voornaamste drijfveer voor samenwerking?Een aantal boeren zinde dit van geen kanten. Maar wat te doen als zo’n privatisering op hoog niveau bekokstoofd is en de winst aan de top gedeeld wordt? Dus stak een groep van coöperaties de koppen bij elkaar en begon de bouw van een eigen fabriek, omdat ze het niet konden uitstaan dat ze nu als coöperatie hun melk aan deze Indiase investeerder moeten verkopen. Niemand anders kan namelijk de hoeveelheden die ze produceren, verwerken. Na 14 maanden 1 dag per maand melkgeld inhouden van alle leverende boeren, zijn ze nu aan het dak bezig. Ondertussen lopen de boeren die het allemaal niet geloven, over naar andere melkverwerkers die iets meer betalen en geen geld inhouden. Op mijn vraag of het niet beter zou zijn een lening te nemen, snel af te bouwen en de installatie erin te zetten, werd gedecideerd geantwoord: “We zijn nu 20 jaar gejonast en we gaan niet op de knieën voor een bank die ons gebouw als onderpand gaat houden. We bouwen met ledengeld en daarna nemen we een lening voor de installatie!”Veel wetten, maar geen handhavingDe hoeveelheid verordeningen en wetten hier in Oeganda is indrukwekkend. Zo mag alleen gepasteuriseerde of gekookte melk verkocht worden. Tja, als dat niet gehandhaafd wordt en tientallen zo niet honderden jongens dagelijks met een litertje of 60 tot 80 rauwe melk de stad binnenfietsen om uit te venten, wordt het moeilijk voor de verwerkers om daar tegen te concurreren. Het lijkt erop dat als iemand er persoonlijk gewin uit kan halen, je kunt praten met de handhavers en ze ‘stimuleren’ om iets te handhaven. Zo was er opeens een campagne om de plastic jerrycans uit het straatbeeld te krijgen en te vervangen door metalen melkbussen. Hiervoor was er maar één leverancier, dus dan weet je het wel.90 procent melk informeel en ongrijpbaar in OegandaToch is er naast het gebrek aan handhaving nog het probleem van de realiteitszin van al deze regels en wetten, als maar 10 procent van alle melk door de formele kanalen gaat en 90 procent door informele, bijna niet te controleren kanalen. Voordat een wet gehandhaafd gaat worden, zal eerst gekeken moeten worden of dat ook mogelijk is en… dat is het dus niet. De enige manier om dit op te lossen is samen met alle stakeholders een stappenplan te maken, met tijdslimieten en ‘milestones’, en met een onafhankelijke arbiter in het hele proces. Dat zou de Dairy Development Authority kunnen zijn, ware het niet dat de meeste boeren die organisatie ervan verdenken in de zak van de Indiase investeerder te zitten.
Er zal nog wel wat water de Nijl instromen vanuit het Victoriameer voordat de Oegandese melksector aan alle stakeholders een eerlijke kans geeft.Foto's: Anton van Engelen