Meer leven in de brouwerij gewenst

Er zijn zo veel zorgen over de biodiversiteit dat een heus deltaplan is gelanceerd om die te herstellen. Belonen is daarin het toverwoord. Dat werkt beter dan dwingen. Maar het winnende recept is er nog niet.Bijdrage aan het herstel van de biodiversiteit in Nederland moet beloond worden. Dat vindt een brede maatschappelijke beweging van landbouworganisaties, boeren, bedrijfsleven, natuur- en milieuorganisaties en wetenschappers. Kort voor de jaarwisseling lanceerden zij een Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Volgens dat plan moet er een aantrekkelijk verdienmodel komen, dat boeren stimuleert om te investeren in herstel van biodiversiteit ofwel soortenrijkdom.Het gaat niet alleen om de grutto en andere aaibare diersoorten, bij biodiversiteit gaat het ook over insecten en allerlei kleine levensvormen in de bodem – vaak onmisbare schakels in de keten van opbouw en afbraak van leven in de bodem.Lees onderaan het verhaal van akkerbouwer Arco Klok: ‘Geen insecticiden meer nodig’.KwartiermakersNiemand ontkent het belang ervan, maar maatregelen die de biodiversiteit bevorderen, kosten vaak geld, zeker op de korte termijn. “Als het niet rondrekent, is er geen verleiding en zonder verleiding geen beweging”, constateert Bas Ruter van Rabobank. Ruter is een van de 19 zogeheten kwartiermakers, mensen die namens bedrijven of maatschappelijke instellingen aan het plan moeten werken (zie kader hieronder).PolderwerkVeel organisaties zijn betrokken bij het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Dat leidt tot wollig taalgebruik en vergezichten, maar betekent wel kans op een breed draagvlak. Natuurorganisaties doen mee, maar ook wetenschapsinstellingen en grote bedrijven als Unilever, de supermarkten (CBL), Rabobank en Agrifirm. En daarnaast clubs uit de sector zoals BoerenNatuur, Duurzame Zuivelketen, LTO Nederland en Federatie Particulier Grondbezit. 19 partijen hebben ‘kwartiermakers’ aangesteld, mensen die de kar gaan trekken.Netherlands Ecological Research NetworkHet plan is een initiatief van ecologennetwerk ‘Netherlands Ecological Research Network’ (NERN). Doel is om de afname in biodiversiteit om te buigen. Ondanks vele jaren van natuurbeleid, agrarisch natuurbeheer en aanscherpingen in het beleid voor gewasbescherming en bemesting is het gewenste resultaat nog niet bereikt.De biodiversiteit verandert niet alleen op boerenland. De teloorgang van boerenland door bebouwing en wegenaanleg is zelf mede oorzaak van de achteruitgang in biodiversiteit. Op een industrieterrein broeden geen kieviten. Maar toch gelden veranderingen binnen het agrarisch gebied ook als belangrijke oorzaken. De continue intensivering van grondgebruik is een factor – meer rooivruchten, intensiever graslandbeheer.Club is geen waterhoofd waar al het geld heen gaatInsectenVooral zorgen over de insectenstand hebben het onderwerp biodiversiteit extra onder de aandacht gebracht. Het gaat niet alleen om de bekende zaken als gewasbescherming en intensivering, blijkt uit nieuw onderzoek van het CLM. Ook het gebruik van ontwormingsmiddelen voor vee verlaagt het aantal mest etende insecten in de wei.De urgentie van het probleem heeft ertoe geleid dat er nu een ‘deltaplan’ ligt. “Het deltaplan moet kabinet-proof en politici-onafhankelijk zijn: ook bij de val van het kabinet wordt het plan voortgezet”, aldus NERN-voorzitter Louise Vet. “We zetten ons actief in: onze club is geen waterhoofd waar al het geld heen gaat.”Aandacht voor biodiversiteitDe snelle afname van biodiversiteit staat sinds kort hoog op de publieke agenda. Aanleiding voor die belangstelling is een wetenschappelijk onderzoek waaruit blijkt dat sinds 1991 in Duitsland ruim 75% van de biomassa aan insecten is verdwenen onder vergelijkbare omstandigheden als in Nederland. Mens en landbouw spelen hierin een grote rol. Insecten hebben een cruciale positie in de voedselketen. Zo dienen zij als belangrijke voedselbron, bestuivers en actief bodemleven. Om het tij te keren, werd in november 2017 door verschillende maatschappelijke partijen in de Verklaring van Driebergen de noodzaak besproken om samen te werken aan herstel.Opties voor verdienmodel gepresenteerdVerschillende opties voor een verdienmodel zijn gepresenteerd. Rabobank wil bijvoorbeeld rentekorting op leningen verstrekken, terwijl waterschappen een verlaging in lasten kunnen aanbieden. Ook supermarkten en andere afnemers werken mee, onder meer via certificering en keurmerken, zegt Marc Jansen, directeur van Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL). Ook ligt een deel van de verantwoordelijkheid bij de consument: zij hebben een bepalende rol. Toch ligt er ook veel potentie buiten Nederland. “Van onze landbouwproductie blijft 20 tot 30% in Nederland. Voor die andere 70 tot 80% in het buitenland moet ook verantwoording gehaald worden”, aldus Jansen.Heel concreet is het plan nog niet. Soortenrijkdom en bodemleven zijn gebiedspecifiek. “We kunnen niet in heel Nederland focussen op herstel van gruttopopulaties. We hanteren specifieke kerngebieden. Maar landelijk gezien zijn doelsoorten voor elk potentieel herstelgebied verschillend, zoals in het Oosten met patrijzen”, zegt Bernd de Bruijn, medewerker van Vogelbescherming Nederland._{Lees verder onder de foto.}Bloeiende akkerranden ter verbetering van de biodiversiteit. Insecten en natuurlijke predatoren, zoals de sluipwesp, vinden er dekking en voedsel. - Foto: Hans PrinsenZeven proefprojecten van startDit jaar gaan 7 proefprojecten (pilots) van start met Europese subsidies. Agrarische natuurverenigingen en LTO Nederland willen hierin onderzoeken hoe de inkomenssteun uit het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) kan dienen om biodiversiteitsherstel te stimuleren. Het nieuwe GLB dat in de maak is, wil meer nadruk op groene maatregelen en biodiversiteit staat daarbij hoog in het vaandel.Verder heeft Rabobank aangekondigd rentekorting te willen geven op leningen voor agrarische bedrijven die zich inspannen voor het herstel van biodiversiteit op hun grond. Binnen 2 jaar moet daarvoor een biodiversiteitsmonitor ontwikkeld zijn, ook voor de akkerbouw.In 2020 willen de betrokken partijen ondersteunende wet- en regelgeving voor boeren die bijdragen aan biodiversiteitsherstel. Tegenstrijdige wet- en regelgeving moet uiterlijk 2022 uitgebannen zijn.PachtgrondVerpachters zitten ook niet stil. Steeds vaker stellen zij eisen op het gebied van biodiversiteit. Natuurmonumenten wil vanaf 2021 de pachtregels aanpassen zodat bevordering van biodiversiteit centraal staat in alle nieuw af te sluiten pachtcontracten.De afname van biodiversiteit is niet van de ene op de andere dag omgekeerd. Maar er zijn nu zoveel organisaties mee bezig dat je er bijna niet meer omheen kunt. Veel boeren zullen zich ergeren aan weer nieuwe bemoeienis en discussie. Maar niemand lijkt eraan te ontkomen. Zeker nu ook de markt duidelijk om biodiversiteit begint te vragen, zoals Wouter van der Weijden van het CLM constateert. “Eerst alleen nichemarkten zoals Weideweelde en Weerribben Zuivel, nu ook grotere zuivelaars en een verrassende coalitie van Albert Heijn, Natuurmonumenten en 2 aardappelverwerkers. Mogelijk wordt dat net zo interessant als weidemelk”, schrijft hij in een column.Het regent plannen voor biodiversiteit, milieu en klimaatHet regent plannen op het gebied van biodiversiteit, milieu en klimaat. Kennelijk staan deze onderwerpen hoog op de maatschappelijke agenda. Maar de samenhang lijkt soms wel wat zoek.
Naast het Deltaplan Biodiversiteitsherstel kwamen voor de jaarwisseling ook de klimaattafels met hun visies op het klimaatbeleid. Hier heeft de landelijke overheid via het ministerie van Economische Zaken een grotere vinger in de pap dan bij het biodiversiteitsplan.
Klimaatbeleid en biodiversiteitsherstel hebben raakvlakken, bijvoorbeeld in het veenweidegebied. Het beleid daarvoor ligt bij de provincies. Die gaan daar verschillend mee om. Natuurbeleid, faunabeheer en het stikstofbeleid (PAS) liggen ook grotendeels bij de provincies.

Maar door rechtszaken is er veel onduidelijkheid. Daarnaast zijn er nog plannen vanuit de sector voor vermindering van middelengebruik en grondgebondenheid en is er natuurlijk het eigen ministerie dat vorig jaar een toekomstvisie lanceerde.‘Geen insecticiden meer nodig’Akkerbouwer Arco Klok heeft sinds het voorjaar van 2017 meerjarige akkerranden ingezaaid. De akkerranden bestaan uit meerjarige bloem-kruidenmengsels om biologische predatoren, zoals de sluipwesp, aan te trekken voor bladluizenbestrijding. Ook experimenteerde hij met strokenteelten. “De term natuurinclusieve landbouw is er bij mij vanzelf ingeslopen. Mijn intentie was om bodemleven en opbrengsten gezond te houden, nadat uit een grondmonster bleek dat mijn grond onder meer een kopertekort had. Het experimenteren met akkerranden en strokenteelt was een bijkomend gevolg.”_{Lees verder onder de foto.}Akkerbouwer Arco Klok (40) uit Middenmeer (N.-H.) werkt aan natuurinclusieve landbouw in de vorm van meerjarig akkerrandenbeheer. Hij heeft een gangbaar akkerbouwbedrijf met 56 hectare eigen grond en teelt onder meer aardappelen en bieten. - Foto: Lex SalverdaOpbrengst lijdt niet onder akkerrandenKlok heeft baat bij de meerjarige akkerranden. “Ik hoef geen insecticiden meer aan te kopen en mijn bietenopbrengst lijdt niet onder de aanwezigheid van de akkerranden.” Ook krijgt Klok subsidie voor de meerjarige akkerranden. “Toch houd ik per saldo niks over aan de investeringen in het akkerrandenbeheer. Ik hoef geen insecticiden meer aan te kopen en ik ontvang subsidie, maar ben wel productiegrond kwijt en moet veel tijd en arbeid steken in onderhoud van akkerranden.” Klok benadrukt dat het voor boeren aantrekkelijker moet zijn om akkerranden te zaaien en biodiversiteit te verbeteren.Subsidie akkerrandenVolgens Klok is subsidie voor veel boeren de motivatie om akkerranden te zaaien. “Dit zijn vaak 1-jarige akkerranden. Deze worden rond 15 april ingezaaid en bloeien rond half juli: te laat voor vestiging van predatoren. De luizen zitten dan al in het gewas”, aldus Klok. Vervolgens wordt het gewas rond half september weer omgeploegd. “Op die manier hebben de randen geen nut, behalve het onttrekken van subsidie.”StrokenteeltOok experimenteerde Klok met strokenteelt om de bodemgezondheid te verbeteren. “De opbrengst van mijn bieten was dusdanig gedaald, dat ik ermee gestopt ben.” Op het moment dat Kloks bieten moesten groeien, stond de tarwe ernaast nog af te bouwen. Wel resulteerde permanent begroeide stroken in minder plasvorming op het land: dit kwam de mogelijkheid tot zaaien ten goede. “Ik laat mijn groenbemester in de winter staan in plaats het om te ploegen. Het scheelt arbeid en het bevordert de bodemgezondheid”, besluit Klok.Afbeelding: BoerderijMedeauteur: Stefan Essink