HZPC: hybride aardappelveredeling bijna praktijkrijp

Veredelingsbedrijf HZPC verwacht in 2023 de eerste hybride aardappel op de markt te kunnen brengen. Dat gebeurt eerst in Afrika, zegt directeur Gerard Backx. “Daar zijn we de eerste hybriden aan het testen.”Aardappelveredelingsbedrijf HZPC heeft een mijlpaal bereikt. Volgens directeur Gerard Backx zijn alle technische barrières geslecht voor de hybride veredeling van aardappelen. Dat maakt het gemakkelijker om gewenste eigenschappen in te kruisen. Bij gewassen als suikerbieten, koolzaad en mais wordt hybride veredeling al langer toegepast. Bij aardappelen is dat veel lastiger door de complexe genetische structuur.HZPCAreaal: 24.000 ha pootaardappelen (cijfers van boekjaar 2018/2019).
Waar: 15.000 in Nederland, waarvan 2.500 ha van Stet; rest buiten Nederland.
Omzet: 800.000 ton pootaardappelen, waarvan 600.000 ton eigen teelt en 200.000 ton in licentie geteeld.Het veredelingsbedrijf van HZPC is gevestigd in Metslawier in het noorden van Friesland. “HZPC heeft zich van een selectiebedrijf ontwikkeld naar een researchbedrijf”, zegt directeur Gerard Backx. - Foto's: Ruud PloegHybride veredelingHybride veredeling houdt in dat homozygote vader- en moederlijnen worden gekweekt met een beperkte genetische variatie. Door die te kruisen ontstaat een sterk heterosis-effect, waardoor de nakomelingen veel beter presteren dan de ouderlijnen. Backx verwacht dat HZPC in 2023 de eerste hybride aardappel op de markt gaat brengen. “Dat doen we eerst in Afrika. Daar zijn we de eerste hybriden aan het testen. Het zal nog wel een aantal jaren duren voor de hybride aardappelen in West-Europa op de markt komen.”Directeur Gerard Backx van aardappelveredelingsbedrijf HZPC in een kweekkas in Metslawier. HZPC besteedt 16% van de brutomarge aan onderzoek en ontwikkeling, ongeveer €10 miljoen per jaar. Dat was 15 jaar geleden €2 miljoen. “Dat moest omhoog.”Diploïde aardappelenBij de hybride veredeling werkt HZPC ook met diploïde aardappelen. Dat zijn planten met twee paar chromosomen. Terwijl de gewone aardappel tetraploïd is, met vier paar chromosomen. Veredelen met diploïde aardappelen heeft voordelen, zegt Backx. “Bij deze techniek kun je gemakkelijker gewenste eigenschappen inkruisen. De hybride veredeling hoeft niet met diploïde aardappelen, maar dat maakt de veredeling wel efficiënter. Diploïde aardappelen presteren gewoonlijk minder dan tetraploïde aardappelen, maar door veredeling is dat verschil te overbruggen.”Aardappelzaad producerenOp termijn wil HZPC aardappelzaad kunnen produceren. Backx: “Landen als Rwanda en Oeganda liggen ver van de kust. Het is veel gemakkelijker om daar aardappelzaad heen te brengen dan pootaardappelen. Voor de markten die nu met pootgoed worden beleverd, verwacht ik niet dat pootaardappelen zomaar door zaad worden vervangen.”In een kweekkas hangen blauwe platen tussen de aardappelplanten. Dat zijn plakvallen voor insecten om te zien welke insecten de kas binnen zijn gekomen.Efficiënter en snellerTechnische ontwikkelingen maken de aardappelveredeling efficiënter en sneller. Zoals de gene-editing techniek Crispr-Cas, of andere mutagenese technieken. Dat zijn technieken om het genoom van planten te veranderen zonder vreemd DNA in te brengen. Zo kunnen gericht genen worden uitgezet om bepaalde eigenschappen te versterken of juist te verzwakken. Dat werkt veel nauwkeuriger en sneller dan klassieke veredeling of de oudere gene-editing technieken. Testen in CanadaDaarom is het Backx een doorn in het oog dat in de EU nieuwe mutatietechnieken blijven vallen onder de regelgeving voor genetisch gemodificeerde organismen. “HZPC brengt geen aardappelen op de markt die door de wetgever als genetisch gemodificeerd (GMO) worden beschouwd. In de EU wordt een aardappel die door mutagenese bepaalde eigenschappen heeft gekregen, gezien als een GMO-gewas. Maar wij willen wel verder met moderne veredelingstechnieken. Die zijn goed bruikbaar om gewenste eigenschappen te realiseren in aardappelen, zoals meervoudige resistentie tegen phytophthora. Die aardappelen willen wij testen in veldproeven in de open lucht, maar dat kan niet in de EU. Daarom gaan wij in 2021 deze aardappelen testen in Canada. We hebben al een kantoor, een laboratorium en faciliteiten voor de productie van miniknollen op Prince Edward Island in Canada.”Verouderde regelsHZPC komt alleen terug op dit voornemen als de EU de regels voor genetische modificatie zo aanpast dat een gene-editingtechniek als Crispr-Cas niet langer onder de verouderde GMO-regels valt. Backx heeft hoop dat Brussel de koers wijzigt. “Finland heeft eind 2019 dit als voorzitter van de EU op de agenda gezet van de nieuwe Europese Commissie. De EU zal een keer deze technieken moeten accepteren. De rest van de wereld is hier volop mee bezig en doet er zijn voordeel mee. Als veredelaars in de VS en Canada aardappelen kweken die volledig resistent zijn tegen phytophthora, dan zullen zij de pootgoedmarkten in Afrika en Azië langzaam van Europa overnemen. Bovendien is een aardappel die voortkomt uit een gene-editing techniek niet te onderscheiden van een aardappel die is gekweekt via klassieke veredeling.”Weinig genetische vooruitgangIn de aardappelsector worden nog steeds veel rassen gebruikt die al lang bestaan. Dat komt omdat in de veredeling weinig genetische vooruitgang wordt geboekt in vergelijking met andere gewassen. Backx: “Met nieuwe gentechnieken kunnen we de veredeling versnellen en meer nieuwe rassen op de markt brengen die beter zijn dan de bestaande.”MetslawierHet verplaatsen van veldproeven met aardappelen betekent niet dat HZPC de veredeling ook verhuist naar Canada. Volgens Backx blijft HZPC het veredelingswerk doen in Metslawier. HZPC besteedt ongeveer 16% van de brutomarge aan onderzoek en ontwikkeling, ongeveer € 10 miljoen per jaar. Dat was 15 jaar geleden slechts € 2 miljoen. Dat moest omhoog, zegt Backx. “We hebben alleen al € 2 miljoen nodig puur voor het selecteren van nieuwe rassen. Dan blijft er te weinig over voor onderzoek. HZPC heeft zich van een selectiebedrijf ontwikkeld naar een researchbedrijf.”InternationalerDaarnaast is HZPC internationaler geworden in de 20 jaar van zijn bestaan. Het bedrijf is in 1999 ontstaan uit een fusie van het particuliere aardappelbedrijf Hettema & Zonen en de Friese coöperatie ZPC. Toen Backx aantrad in 2001 was het bedrijf vooral een Nederlandse exporteur. “We zijn daarna in andere lidstaten in de EU pootaardappelen gaan telen. We willen verder groeien om een mondiale speler te worden. We willen over de hele wereld aanwezig zijn. Daarom zijn we ook bezig om de productie van aardappelzaad onder de knie te krijgen. Dan kunnen we ons genetisch materiaal exporteren naar gebieden in de wereld waar je geen pootgoed heen kunt brengen.”In belang van Nederlandse pootgoedtelersDat is ook in het belang van de pootgoedtelers in Nederland, vindt Backx. “HZPC moet de omzet op peil houden om voldoende te kunnen investeren in onderzoek en ontwikkeling. Dat is belangrijk voor zowel de gebruikers van het pootgoed als voor de pootgoedtelers. Daar heb je een stevig budget voor nodig. Veredeling vergt investeringen. Dat is de beste garantie voor een goede toekomst voor HZPC.”