Grondgebonden worden of alle mest verwerken

De voornemens van minister Schouten voor het nieuwe mestbeleid worden kritisch ontvangen.Alle melkvee- en vleesveebedrijven volledig grondgebonden. Intensieve veehouderijbedrijven moeten álle mest gaan afvoeren en verwerken, of ook grondgebonden worden met behulp van samenwerkingscontracten. In gebieden waar milieunormen zoals nitraatgehalte van grond- en oppervlakte water nog niet worden gehaald, komt een gebiedsgerichte aanpak. Dat zijn de kernpunten in de voorstellen voor nieuw mestbeleid van minister Schouten van LNV.Bemesten van bouwland met drijfsmest. In de voornemens van minister Schouten alleen nog mogelijk als er een samenwerking is met een veehouder - foto: Hans Banus.
Het gaat nog om contouren voor een nieuw beleid volgens Schouten. Dit is het resultaat van twee jaar van bijeenkomsten en overleg met allerlei partijen. Het mestbeleid moet effectiever worden in het halen van milieudoelen en eenvoudiger in de uitvoering.De voorstellen oogsten veel kritiek uit de agrarische sectorHet gaat om voornemens waarvan de invoering nog veel tijd gaat vergen. De details moeten nu worden uitgewerkt en dat wordt niet makkelijk want de voorstellen oogsten veel kritiek uit de agrarische sector. Het belangrijkste verwijt is dat er weinig is geluisterd naar de agrarische inbreng en dat er te weinig rekening is gehouden met de praktijk.Uitwerking mestbeleid verschilt sterk per sectorIn de voorstellen van minister Schouten verschilt de aanpak sterk per sector. Een kort overzicht van de voornemens.

Melkvee- en vleesveehouderij:alle bedrijven moeten grondgebonden wordendat betekent niet meer mest produceren dan past op eigen grond inclusief de plaatsingsruimte via samenwerkingsverbanden met akkerbouwersvoorwaarden en eisen voor deze contracten zijn nog niet bekendplaatsingsruimte volgens gebruiksnormen, of via bedrijfsspecifieke normenfosfaatrechten blijven voorlopigVarkens-, pluimvee- en vleeskalverhouderij:kiezen tussen volledige grondgebondenheid, eventueel met grond in een samenwerkingsovereenkomst ófverplichte afvoer en verwerking van alle mest, dan geen eigen mest op eigen grondeigen grond bemesten met aangevoerde mest van collega’s uit de regio of met bewerkte mestproductenvarkens- en pluimveerechten blijven om de veestapel te begrenzenGemengde bedrijven:bedrijven met zowel melkvee als varkens of pluimvee hebben vaak niet genoeg grond om grondgebonden te wordenmogelijk gaan deze bedrijven zich opsplitsen zodat de melkveetak grondgebonden wordt en de varkens- of pluimveetak kiest voor afvoer en verwerking van mestAkkerbouw:het stelsel van gebruiksnormen blijftgebruik van onbewerkte dierlijke mest alleen nog via vaste samenwerkingscontracten met veehouders uit de regioafstand voor regio nog niet bepaaldgebruiksvoorschriften voor mest vereenvoudigen is mogelijk indien dat kan zonder negatieve gevolgen voor de waterkwaliteitmeer ruimte voor innovaties zoals precisiebemestingvoor akkerbouwers op uitspoelingsgevoelige zandgronden (met name in Brabant en Limburg) start een traject om boeren inzicht te geven in het effect van bemesting op de waterkwaliteiter komen extra voorwaarden voor de teelt van uitspoelingsgevoelige gewassen zoals aardappelen en mais, genoemd worden aanpassingen van de gewasrotatie of de gebruiksnormen of gebruiksvoorschriftenLoonwerk en mestdistributie:vrije handel van mest niet meer mogelijkonbewerkte mest alleen via vaste samenwerkingscontracten naar afnemersregels voor wegen en bemonsteren worden eenvoudigermestverwerking moet uitbreidenRegionale samenwerkingsverbandenMelkveebedrijven die nu niet grondgebonden zijn, zullen op termijn hun bedrijfsvoering moeten aanpassen. Dat kan betekenen: minder dieren of meer grond onder het bedrijf krijgen via koop, pacht of regionale samenwerkingsverbanden.Hoe dat er concreet uit gaat zien voor bedrijven en welke overgangstermijn er komt, moet nog blijken. Dat geldt voor de bepaling van de plaatsingsruimte en de mestproductie op een bedrijf, maar ook voor de eisen waaraan een samenwerkingsverband moet voldoen. Dit wordt een stevige discussie.Melkveehouders moeten in het nieuwe mestbeleid alle mest op eigen grond kunnen plaatsen. De huidige regels voor grondgebonden groei worden uitgebreid naar grondgebonden bedrijven - foto Henk Riswick.
Rabobank en NAJK pleiten voor een ruime definitie van regio, omdat ze vrezen dat akkerbouwers in vee-arme regio’s anders geen onbewerkte dierlijke mest meer kunnen krijgen. Schouten, maar bijvoorbeeld ook Netwerk Grondig, wil de samenwerkingscontracten tussen bedrijven alleen op beperkte afstand. Het ministerie wil veehouders ruimte bieden om via bedrijfsspecifieke verantwoording en innovaties grondgebondenheid te realiseren.

“Bedrijfsspecifieke verantwoording vergt samenwerking met de sector om tot een werkwijze te komen die betrouwbaar en controleerbaar is. Zo’n sluitende werkwijze is er nu nog niet”, benadrukt Schouten, waarmee ze de huidige systemen het stempel ‘niet goed genoeg’ geeft. Verplichte mestverwerkingIntensieve veehouderijbedrijven moeten kiezen tussen het afvoeren en verwerken van alle mest of grondgebonden worden. Eventueel met samenwerkingsovereenkomsten met bedrijven in de regio.

Het verplicht afvoeren en verwerken van mest van intensieve veehouderijbedrijven moet helpen de mestverwerking verder te professionaliseren. Scheiden van mest geldt niet als voldoen aan de verwerkingsplicht.Schouten gaat ervan uit dat als er betere producten komen er ook meer vraag naar komtNu komen innovatieve mestverwerkingsprojecten vaak moeizaam van de grond vanwege grote financiële risico’s en onzekerheden bij de aanvoer en afzet van mest. Ook de afzet van het verwerkte product verloopt moeizaam. Schouten gaat ervan uit dat als er betere producten komen er ook meer vraag naar komt.Sectorpartijen zijn hier kritisch over, omdat de vraag naar de mestverwerkingsproducten die er nu zijn ook beperkt zijn. Goedkeuring van mineralenconcentraat als kunstmestvervanger is essentieel voor de afzet van mestverwerkingsproducten. Dat traject loopt nog.Een mestdistributeur haalt drijfmest op bij een varkensbedrijf. In het nieuwe mestbeleid worden intensieve veehouderijbedrijven die niet grondgebonden zijn verplicht om alle mest af te voeren om het hoogwaardig te laten verwerken - foto: van Assendelft Fotografie.Eenvoudigere borgingSchouten verwacht dat er door de verplichte afvoer van alle mest een eenvoudigere borging van de afvoer mogelijk is. Met minder administratieve lasten en waarbij wegen- en bemonsteringskosten voorkomen kunnen worden.Voor intensieve veehouderijbedrijven met grond betekent dit wel dat ze de eigen mest niet meer op eigen grond mogen plaatsen. De grond kan dan alleen bemest worden met aangevoerde bewerkte mest of met mest via een samenwerkingsovereenkomst.Met deze plannen wordt de functie van intermediairs om zeep geholpenVoor de mestdistributiesector hebben de voorstellen grote gevolgen. “Met deze plannen wordt de functie van intermediairs die al decennia vraag en aanbod bij elkaar brengen om zeep geholpen.”“De passende mest naar de juiste teelt brengen zou juist heel goed passen in de kringloopgedachte”, zegt Hans Verkerk van Cumela. De organisatie overweegt om de huidige aanpak van de certificering van mest stop te zetten.70 mestafzetovereenkomsten eerder geen succesMestruimte regelen via overeenkomsten tussen veehouder en akkerbouwer zijn een belangrijke pijler in de voorstellen van Schouten. Het lijkt er nu op dat het zelfs de enige manier kan worden voor akkerbouwers om nog onbewerkte dierlijke mest te kunnen gebruiken.

Dat levert meteen al kritiek op. Vooraf bindende afspraken maken over plaatsingsruimte blijkt lastig in de praktijk. Dat bleek al bij eerdere pogingen. De laatste poging om verplichte mestplaatsingsovereenkomsten in te voeren, strandde al voor de invoering.

Deel overschot verwerken
In het huidige mestbeleid met verplichte mestverwerking (sinds 1 januari 2014) stonden ook mestplaatsingsovereenkomsten (MPO’s) gepland. Veehouders met een mestoverschot moeten een deel van hun overschot verwerken.

Voor het resterende overschot zouden ze MPO’s moeten afsluiten voor 15 mei in een bepaald jaar. Dat stuitte toen op tal van praktische bezwaren, bijvoorbeeld over de lastige inschatting van de mestproductie in de eerste helft van het jaar.

Toenmalig staatssecretaris Henk Bleker haalde in zijn laatste dagen in functie begin november 2012 een streep door de MPO’s. Een overweging was dat de MPO’s naast de bestaande regels veel extra lasten veroorzaakt, terwijl de extra sturende werking beperkt zou zijn.

Stelsel van mestafzetovereenkomsten
Begin 2004 heeft toenmalig minister Veerman van LNV besloten om per 1 januari 2005 te stoppen met het stelsel van mestafzetovereenkomsten (MAO’s). Dat gebeurde in de aanloop naar het stelsel van gebruiksnormen dat in 2006 is ingevoerd.

Veehouders met een mestoverschot moesten vanaf 2002 MAO’s afsluiten. Dat kon met akkerbouwers, maar ook met andere veehouders zonder overschot. Een andere optie was het afsluiten van een MAO met een mestverwerker die vervolgens de mest exporteerde.

MAO’s konden gedurende het jaar afgesloten worden. Dierrechten werden gezien als beter middel dan MAO’s om de mestproductie te beperken. De administratieve lasten van het stelsel waren groot, zowel voor boeren als voor het ministerie van LNV.Ingrijpen in bouwplan op zandOp akkerbouwbedrijven op zandgrond waar de norm van 50 mg/l nitraat in het grondwater wordt overschreden, zal het bouwplan moeten veranderen. Eerst wordt ingezet op bewustwording en kennisontwikkeling, bijvoorbeeld door het effect van bemesten zelf te kunnen meten in het water.Vrijwilligheid is waarschijnlijk niet genoegSchouten waarschuwt al dat vrijwiligheid waarschijnlijk niet genoeg is. Er komen dan mogelijk extra regels voor de teelt van uitspoelingsgevoelige gewassen als aardappelen, mais en prei.Dat zou kunnen door meer teelt van niet-uitspoelingsgevoelige gewassen in de gewasrotatie, het stellen van beperkingen aan bouwplannen en het aanpassen van gebruiksnormen of gebruiksvoorschriften. De minister wil in gesprek met boeren over de te nemen maatregelen.Herziening gaat jaren durenDe verandering van het mestbeleid gaat jaren duren. Dit najaar gaat de verdere uitwerking van de plannen met stakeholders beginnen. De gebiedsgerichte aanpak zal deels in het zevende actieprogramma nitraatrichtlijn, (2022-‘25) worden opgenomen.

De invoering van grondgebondenheid en verplichte mestverwerking gaat langer duren. Schouten rekent op ongeveer tien jaar. Of het hele plan uitgevoerd gaat worden, is erg afhankelijk van de politiek. In maart 2021 zijn er verkiezingen.

Het is de vraag of er voor die tijd nog concrete besluiten worden genomen. Wetten aanpassen zal op zijn vroegst in de volgende kabinetsperiode gebeuren.Minder op de rand werkenDe minister wil met de herziening tot een eenvoudiger mestbeleid komen, met oog voor de verschillende typen bedrijven. Voor bedrijven waar de milieurisico’s beperkt zijn, moet het mestbeleid zo eenvoudig mogelijk zijn.Een intensievere bedrijfsvoering kan, maar dan gelden wel aanvullende eisen. Dierrechten en fosfaatrechten blijven voorlopig nodig. Schouten zegt niet vast te zitten aan dierrechten, maar vindt begrenzing nodig:Ik hoop dat we een keer van de rand afkomen waarbij we iedere keer discussie hebben of we boven sectorplafonds zitten of niet“Ik hoop wel dat we een keer van de rand af te komen, waarbij we iedere keer de discussie hebben of we boven sectorplafonds zitten of niet.” Ze wil in ieder geval af van het opstapelen van regels om binnen de grenzen te blijven.Veel kritiek op voornemensSectorpartijen reageren zeer kritisch op de voornemens van Schouten. Alle boerenorganisaties vinden dat het ministerie te weinig naar de sector heeft geluisterd.LTO en NAJK wilden liever de bodem centraal stellen en boeren de ruimte geven om op hun eigen manier milieudoelen te halen. NAJK is ook bezorgd over het effect op de grondmarkt. De beschikbaarheid van onbewerkte dierlijke mest in akkerbouwgebieden is voor diverse organisaties een punt van zorg. Netwerk Grondig is positief over de keuze voor kringlooplandbouw.D66 en linkse oppositiepartijen zijn positief dat er voor grondgebonden veehouderij wordt gekozen De politiek reageert verdeeld op de plannen van Schouten. CDA is bezorgd over de uitwerking van de plannen, terwijl VVD juist kansen ziet voor een goede uitwerking.D66 en linkse oppositiepartijen zijn teleurgesteld dat het plan nog weinig concreet is, al zijn ze positief dat er voor grondgebonden veehouderij wordt gekozen. De SGP vindt dat Schouten veel te veel op de stoel van de boer gaat zitten.Minister Carola Schouten van LNV tijdens een werkbezoek aan een akkerbouwbedrijf in Drenthe - foto: Hans Banus.‘Pluimveemestverwerking is voorbeeld voor anderen’Landbouwminister Carola Schouten wil met de de contouren voor het nieuwe mestbeleid een duidelijke richting geven.

Alle rundveebedrijven moeten grondgebonden worden. Wat verstaat u onder grondgebonden?
“Wij hanteren de definitie dat een bedrijf voldoende plaatsingsruimte moet hebben voor de mest die geproduceerd wordt. De plaatsingsruimte is voor het ene bedrijf groter dan voor het andere bedrijf, dat is nu ook al het geval. Je kunt nu bijvoorbeeld kiezen of je gebruik wil maken van derogatie of niet. Er zijn meerdere definities van grondgebondenheid. Ik verwacht dat dit wel onderwerp van het debat zal worden.”

Hoe gaan samenwerkingsverbanden voor gebruik van grond er uitzien en welke afstand gaat gelden?
“De exacte uitwerking moet nog komen. Maar als je heel intensief bent en in heel Nederland grond gaat huren, is dat niet zo collegiaal naar de andere boeren. Het is echt de bedoeling dat je het zoveel mogelijk in de buurt regelt. Het hebben van een huiskavel is wel van belang. We gaan per regio bekijken wat het betekent en wat de mogelijkheden zijn in de verschillende gebieden. Het zal voor sommige bedrijven echt betekenen dat er keuzes gemaakt moeten worden. Maar je krijgt er wel een helder en overzichtelijk stelsel voor terug.”

Wat verstaat u onder mestverwerking?
“Mestverwerking is een op hoogwaardige manier bewerken van mest, waarbij we er ook regie op kunnen voeren en die ook rendabel is. Nu zie je dat veel mestverwerkingsinitiatieven niet rendabel zijn waardoor ze moeilijk van de grond komen. Je ziet ook dat ze verspreid liggen over verschillende locaties waardoor de vergunningverlening ingewikkelder wordt. De pluimveehouderij heeft in Moerdijk een grote mestverwerkingsinstallatie. Dat is een voorbeeld voor andere sectoren.”

Mestverwerkingsinitiatieven stranden nu omdat ze geen vergunning krijgen. Wat gaat u daaraan doen?
“Je ziet bij de problemen met vergunningverlening dat het vaak gaat om lokale initiatieven waardoor het vaak ook lastiger is om door dat hele traject heen te komen. Je zult op termijn op verschillende plekken wat grootschaligere mestverwerking gaan krijgen, maar dat zal dan meer op een industrieterrein komen. Met lokale overheden ga ik kijken wat mogelijk is, in plaats van wat niet mogelijk is. Ik geloof dat juist door de professionalisering van de mestverwerking er meer opties zijn voor vergunningverlening.”

Is het niet heel duur om alle mest te gaan verwerken?
“Het is nu duur omdat mestverwerking nog niet in zo’n mate van de grond komt dat je er ook nog geld aan verdient bij de afzet. Er komt straks een product uit dat als hoogwaardige meststof misschien wel meer oplevert dan de afzet van onbewerkte mest bij de akkerbouwer. Hoogwaardige meststoffen hebben meer toepassingsmogelijkheden waardoor je er meer aan kunt verdienen. Grond hebben kost ook geld. Iemand die niet grondgebonden is, spaart de kosten aan die kant uit.”

Akkerbouwers kunnen nu relatief goedkoop dierlijke mest ontvangen. Wordt het gebruik van mest duurder?
“Dat ligt eraan. Er zullen zeker veehouders op zoek gaan naar akkerbouwers waar ze de mest kunnen plaatsen. Het wil niet zeggen dat akkerbouwers alleen nog maar verwerkte mest zullen ontvangen. Sommigen misschien wel, omdat je met verwerkte mest makkelijker kunt sturen op de hoeveelheid nutriënten die je nodig hebt.”