Goed functionerend familiebedrijf is ijzersterk

Familiebedrijven komen in de varkenshouderij veel voor, in allerlei varianten. Als het goed functioneert, ontstaat een vliegwiel voor ontwikkeling.In de varkenshouderij is het familiebedrijf een bekend fenomeen. Het familiebedrijf is een structuur waar broers en zussen aan het bedrijf verbonden blijven en gezamenlijk, eventueel met de oudere generatie, een of meerdere locaties beheren. In de varkenshouderij zijn al tientallen jaren van deze familiebedrijven actief. Succesvolle en bekende familiebedrijven in de varkenshouderij zijn bijvoorbeeld Van Genugten, Van Sleuwen, Görtz, Vossen en Van Asten.In de meeste gevallen bestaan familiebedrijven uit twee of meer broers of zussen zijn die samen het bedrijf exploiteren. Soms zitten de ouders nog in het bedrijf, maar het kan ook zijn dat de volgende generatie al in beeld is. - Foto: Ronald HissinkVerschillende keuzesBinnen familiebedrijven leiden de verscheidenheid aan kwaliteiten en ambities tot verschillende keuzes. Een deel is nog primair in de varkenshouderij bezig, waarbij soms wel in gerelateerde activiteiten als mestverwerking en energieproductie. Bij ondernemingen als Van Genugten en Vossen ligt de focus ook op andere takken. Ondernemerschap en kapitaal worden dan ingezet bij iets dat beter past en/of ten goede komt aan de totale onderneming. Denk aan voerproductie, transport, mesthandel of een andere landbouwtak.Ambitieuze jonge ondernemersOok in de tijd zijn er verschillen; een aantal varkensfamilies is vanaf de sterke groei van de varkenshouderij sinds de jaren zestig actief; bij anderen exploiteert de jongste generatie het bedrijf gezamenlijk, met of zonder de ouders nog in het bedrijf. Denk aan de familie Van Dijck in Oirlo, Van der Velden in Asten-Heusden en In ’t Hout in Veendam. En zo zijn er nog honderden voorbeelden van ambitieuze jonge ondernemers.VarkensfamilieNiet elke varkensfamilie is een familiebedrijf. Zo zijn leden van de familie Schuttert uit het oosten van het land op meerdere fronten actief in de varkenshouderij. Daar is vooral de verscheidenheid aan bedrijven waarin ze werkzaam zijn bijzonder. In het Zuiden hebben de leden van de bekende varkensfamilie Van Gennip altijd zelfstandig geopereerd. In totaal zijn er over twee generaties nog zeven Van Gennip-bedrijven met varkens en één met rundvee. Antoon van Gennip, de woordvoerder namens de familie: “Onze vader zag destijds al dat het beter was als iedereen zijn eigen bedrijf doet. Dat heeft te maken met karakters en aanhang die erbij komt. Ook onze Harrie heeft het zo gedaan.” Het is een keuze waar Antoon nog volledig achterstaat. “Dit werkte voor onze familie het beste.” Ze werken nog wel samen bij de afzet van de varkens.Het is geven en nemen. En zelfs iets meer geven dan je kunt nemen, wat zich uiteindelijk uitbetaald in een gezamenlijk voordeel^{Marko van Asten}Logische keuzeHet tegenovergestelde is te zien bij de familie Van Asten; vader Henry van Asten was dankzij zijn vrouw Nelly gelieerd aan de familie Van Gennip maar functioneerde zelfstandig. Het bedrijf wordt sinds enkele jaren gerund door de broers Roland en Marko en zus Monique. “Het was voor ons een logische keuze om samen het bedrijf voort te zetten en niet op te splitsen”, vertelt Marko. “Heel simpel: Dan hadden we nooit de stappen kunnen zetten die we nu wel hebben gedaan, zoals ontwikkeling van een nieuwe locatie in Sterksel.”Van Asten gelooft in de kracht van samenwerking, maar is er zich ook bewust van dat het geen vanzelfsprekendheid is. “Het is geven en nemen. En zelfs iets meer geven dan je kunt nemen, wat zich uiteindelijk uitbetaald in een gezamenlijk voordeel.”‘In de genen’Dat juist in de varkenshouderij dit soort families kan bloeien, komt door gedreven ondernemers die kansen ruiken en mogelijkheden hebben deze te verwezenlijken. Bekwame gezinsleden zorgen voor een katalysator. “Het lijkt wel of ze het in de genen hebben”, illustreert Gé Backus, directeur van Connecting AgriFood. Hij heeft als voormalig onderzoeker van Wageningen Economic Research onderzoek gedaan naar bedrijfsstructuren in de landbouw. “Deze ondernemers kunnen de complexe bedrijfsopzet managen, de span of control (aantal medewerkers waar leiding aan wordt gegeven, red.) bepaalt de omvang die zulke bedrijven uiteindelijk kunnen krijgen.”Er is een nieuwe generatie ondernemers waarbij broers en/of zussen samen het bedrijf exploiteren. Een voorbeeld: Marijke en Wiebe in ’t Hout in Veendam (Gr.). Samen houden ze op meerdere locaties varkens, pluimvee en akkerbouw. - Foto: Hans BanusWerkelijkheid minder spannendAlhoewel het familiebedrijf tot de verbeelding spreekt, is de werkelijkheid vaak een stuk minder spannend. De meeste familiebedrijven in de varkenshouderij hebben namelijk een traditionele structuur; familieleden zijn gezamenlijk eigenaar en verdelen de arbeid en zeggenschap. Zo zijn er legio bedrijven met twee broers of zussen die samen het bedrijf exploiteren. Rob Hoefmans, accountmanager en sectorspecialist varkenshouderij voor Rabobank voor het specialistenteam in Oost-Brabant, geeft aan dat het merendeel van zijn klanten zo werkt. “Die bedrijven doen het doorgaans heel goed. Ze benutten schaalvoordelen en kunnen de arbeidsvraag goed managen. Ze halen op meerdere plaatsen efficiëntievoordeel.” Het oude gezegde “één en één is drie” is hier zeker van toepassing. Hoefmans ziet dat de situatie kan blijven bestaan tot er sprake is van opvolging, waarbij één of meer kinderen verder gaan in het bedrijf. “Vaak is dat het moment om het bedrijf op te splitsen, maar dat hoeft niet.” Het is in het algemeen een kritische periode voor het familiebedrijf.Familiebedrijf meestal een bvBij het eenmansbedrijf is de eigenaar met privévermogen verantwoordelijk en levert de meeste of alle arbeid. Meestal is er één locatie. Bij het gezinsbedrijf kan er één eigenaar zijn, maar ook een maatschap of vof. De grotere gezinsbedrijven hebben een bv. Arbeid wordt vooral geleverd door de ondernemer en gezinsleden en er is meestal één locatie. Vanwege de omvang heeft het familiebedrijf bijna altijd een bv-vorm. Broers/zussen zijn eigenaar en eventueel hun kinderen. Eigendom, zeggenschap en arbeid kunnen los van elkaar staan. Vaker zijn er meerdere locaties, ook in het buitenland.Andere structuurEen familiebedrijf kan een opstap zijn naar een andere structuur. De glastuinbouw loopt wat dat betreft voor op de varkenshouderij. Die sector kent al jarenlang structuren waarin familieleden gezamenlijk een bedrijf exploiteren, eventueel aangevuld met andere inbrengers van kapitaal. Zeggenschap en arbeid zijn daarbij in meer of mindere mate losgekoppeld van eigendom. De grotere familiebedrijven in de varkenshouderij zitten wat tussen deze twee modellen in.BlauwdrukPaul Bens, directeur van DLV Advies, ziet hierin een blauwdruk voor toekomstige bedrijfsstructuren in de varkenshouderij. “Nu zijn het nog vijf bedrijven met 1.000 zeugen, maar waarom niet één bedrijf met 5.000 zeugen waarvan iedere deelnemer een minderheidsbelang van 20% heeft? Ik zie voordelen, maar voor veel bedrijven is die stap nog te groot. Familiebedrijven kunnen dat wel eerder zo invullen.”Een minder grote stap zijn samenwerkingsverbanden; ook dat gebeurt bij familiebedrijven met aparte locaties en eigendom. Bens: “Samen inkopen en verkopen geeft voordelen. Maar de grootste winst is te boeken als één iemand over de bedrijven heen de beslissingen neemt. In het MKB gebeurt dat al veel vaker.”Een aantal familiebedrijven gebruikt het aanwezige ondernemerschap en de financiële mogelijkheden voor het exploiteren van andere bedrijfstakken, zoals mesthandel of productie van voer. Andere familiebedrijven kiezen juist bewust voor de focus op primair de varkenshouderij. - Foto: Peter RoekNieuwe generatieHet familiebedrijf kan bij de juiste aansturing leiden tot een zeer succesvolle onderneming. Maar er zijn ook risico’s. Want hoe uitgebreider de structuur, hoe moeilijker het is om de boel bij elkaar te houden, geeft Backus aan. Problemen kunnen zich voortdoen als zich een nieuwe generatie aandient. “Als dat niet goed wordt geregeld kan de hele onderneming uit elkaar groeien.” Communicatie is daarbij het sleutelwoord maar ook maken van goede afspraken. Deze kunnen worden vastgelegd in een zogenoemd familiestatuut (zie kader).Ook Hoefmans van Rabobank ziet beperkingen en bedreigingen. “Grotere bedrijven zijn kwetsbaar door afhankelijkheid van vreemde arbeid. Ook kunnen ondernemers te ver van het werk in de stal af komen staan.” Toch is ook hij overtuigd van de voordelen van het familiebedrijf, mits goed georganiseerd en gemanaged. “Ik verwacht dat het model de komende jaren verder toeneemt, ook het scheiden van eigendom en zeggenschap. Als er één sector is waar dat moet kunnen, is dat in de varkenshouderij.”Harde en zachte afspraken vastleggen in een familiestatuutSamenwerken betekent afspraken maken en dat is zeker nodig in een familiebedrijf. Dat kan in een familiestatuut. Dat is méér dan de keuze voor een passende bedrijfsvorm, aldus Wim van Uum. Hij is als procesbegeleider gespecialiseerd om het ‘onbespreekbare bespreekbaar te maken’ en het vastleggen van afspraken tussen familieleden in een zogenoemd familiestatuut. Zowel bij grote bedrijven met meerdere mensen en families, maar ook bij bedrijfsovernames in gezinsverband. “Een samenwerking of bedrijfsovername waarbij alleen over harde feiten als de bedrijfsvorm, fiscale aspecten of de cijfers voor de bank wordt gesproken, is onvolledig en mist de menselijke kant.”

Van Uum omschrijft ondernemers in familiebedrijven als de ‘rentmeesters’ van het familiekapitaal. Harmonie in de familie en langetermijncontinuïteit van het bedrijf zijn voor hen belangrijker dan alleen de euro’s. Volgens van Uum is het belangrijkste elkaars waarden, zorgen, verlangens en belangen te begrijpen. “Durf dit met elkaar te bespreken.”

Met families die alle harde en zachte afspraken willen vastleggen in een familiestatuut gaat hij een proces in van vragen stellen aan en luisteren naar elkaar. “Het kan snel geregeld zijn, maar er zijn ook situaties waar we anderhalf jaar om de twee weken bij elkaar hebben gezeten. Soms moeten er nog dilemma’s of zelfs trauma’s uit het verleden worden verwerkt voordat er weer stappen kunnen worden gezet om samen door te gaan.”

Het meest cruciale moment in een familiebedrijf is volgens Van Uum zodra er partners, neven, nichten en derden in het bedrijf komen. “Broers en zussen komen uit hetzelfde nest, hetzelfde ‘familiesysteem’, die verstaan elkaar vaak wel. Met andere invloeden erbij komt er een heel andere dynamiek.”

In het statuut wordt alles vastgelegd; van familiewaarden, eigendomsverdeling en juridische afspraken tot taakverdeling en overlegmomenten. Ook de intreding en uittreding tot het familiebedrijf is geregeld. Bij een aantal families blijft Van Uum betrokken bij zogenoemde stak (aandeelhouders)- of directievergaderingen om het proces te monitoren en te borgen. Soms ook als coach of om familiegesprekken gaande te houden. “Communicatie is het sleutelwoord voor succes.”