Gerbrand van ’t Klooster (FPG): ‘Gebiedsaanpak Natura 2000 moet bottom-up’

Voor Gerbrand van ’t Klooster is de overstap van een landbouworganisatie naar een organisatie van grondbezitters niet zo’n heel grote. “De belangen van boeren en grondbezitters vertonen ten aanzien van ruimtelijke ordening, water, milieu, belastingen en stikstof veel gelijkenis. Wel verschilt de achterban en is er een groot verschil in dynamiek. Bij LTO sta je voortdurend in het brandpunt van de belangstelling van de politiek en de maatschappelijke organisaties. Dat brengt veel dynamiek en hectiek met zich mee. FPG zit meer in de luwte.”Hij wijst erop dat ook boeren lid zijn van de FPG, evenals grote en kleine verpachters, fondsen, kerkgenootschappen en heel veel landgoederen. “Dat zijn vaak gewoon ondernemingen. Als je ze vraagt wat hen drijft, is dat net als bij boeren de continuïteit en duurzaamheid van hun bezit. Ze willen ervan kunnen leven en het landgoed of bedrijf kunnen overdragen aan de volgende generatie. Veel landgoederen hebben moeite om een sluitende rekening te maken. Ze zoeken naar verbreding van activiteiten. Wat landgoederen bijzonder maakt is dat ze vaak een mix hebben van bos, landbouwgrond, natuur, landschap en cultuur historische gebouwen. Dat is hun core business. Samen met de doorgaans historische banden met het bezit voelen veel eigenaren een grote verantwoordelijkheid naar de samenleving en naar generaties na hen. Wat je dan ook ziet is dat veel eigenaren bezig zijn met duurzaamheid. Hoe kunnen ze hun bezit verbinden met maatschappelijke opgaven zoals de energietransitie, verbeteren van natuur en de kwaliteit van het landschap. Daar zitten kansen.”

Particulieren bij FPG hebben ruim 200.000 hectare in beheer, dat is meer dan Natuurmonumenten en de Landschappen samen. Die treden duidelijk meer op de voorgrond.“Zij hebben daar de budgetten voor. Dat zegt niets over de inzet en betekenis van particuliere eigenaren voor waarden waar niemand in ons land zonder kan: landbouw, natuur, landschap, recreatie enzovoorts. Dat wordt onderschat. Veel van onze leden stellen zich terughoudend op. In het maatschappelijk debat worden ze zo te weinig gezien. Daar moeten we mee aan de slag door actief onze positieve bijdrage te onderstrepen en de betekenis voor de streek. De Haagse politieke arena begrijpt dat niet altijd goed. Als je het hebt over de transitie in het landelijk gebied, wordt deze echt niet achter een bureau in Den Haag of provincie gerealiseerd. Transities komen van onderop, van boeren en grondeigenaren die met een enorme betrokkenheid investeren in verandering. Zij doen dat als de markt het mogelijk of nodig maakt en de overheid faciliteert en vertrouwen geeft.”Het regeerakkoord bepaalt de kalender voor de komende tijd. Welk succes heeft FPG geboekt en waar moet meer aan gebeuren?“Voor ons is de financiële behandeling van grond belangrijk. Het akkoord geeft aan dat het werkelijke rendement het uitgangspunt wordt in plaats van een fictief rendement. Dat voornemen is een goede zaak, al komt het wel aan op de uitwerking.Dan de € 25 miljard voor de oplossing van de stikstofproblematiek vooral via opkoop van bedrijven en versterking van natuur. Er is een gebiedsgerichte aanpak nodig voor de bufferzones die rond Natura 2000 moeten komen. Provincies zijn bezig om die zones aan te geven. Grond is een sleutelfactor. Dan kom je al gauw uit bij onze leden. Tegen provincies zeg ik: zorg dat je het gebied mede-eigenaar maakt van de oplossing. Traditioneel zag je dat bij dit soort grote projecten – denk aan de landinrichting of landbouwontwikkelingsgebieden – de plannen achter het bureau van de provincie worden gemaakt met vervolgens de vraag: hebben jullie als gebied nog opmerkingen. Zo creëer je weerstand. Men voelt zich niet betrokken. Het gebiedsproces moet bottom-up. De overheid schetst de kaders, het gebied maakt zelf het plan. Daarbij zijn voortrekkers nodig die boeren en eigenaren meenemen. In veel gebieden hebben onze leden een positie waarbij zij die rol kunnen pakken.”De kaders, die de overheid stelt zoals de grootte van de bufferzones, zullen toch ook nog stevige discussies opleveren?“Ga daar maar vanuit.”Welke vraagstukken verwacht je in zo’n gebiedsproces?“Grond en bedrijfsgebouwen zijn de sleutels. Wat ga je daarmee doen? Landbouwgrond opkopen en dan omvormen naar natuur? Boerderijen slopen of andere bestemmingen geven? Ondernemers komen uiteindelijk voor de vraag te staan: wat doe ik? Er zijn eigenaren en pachters die meer extensief gaan werken. Er zijn er ook die willen verplaatsen buiten het gebied en natuurlijk zullen er boeren stoppen. Herverkaveling is hier aan de orde. Ons uitgangspunt is dat de grond in een overgangsgebied agrarisch blijft. Die grond moet een economische factor blijven en onderdeel van een bedrijf, eventueel met beperkingen die vergoed worden. Er komt wel het vraagstuk van financiering bij. Hoe dan ook gaat het verdienvermogen in zo’n gebied omlaag. Voor zowel boeren als voor eigenaren die verpachten is daardoor sprake van waardedaling en inkomstendaling. Daar moet compensatie voor komen, anders werken ze niet mee.”Binnen het ministerie van LNV is geopperd om het wapen van onteigening in te zetten.“Dat trekt het vertrouwen bij betrokkenen in een goed verloop van een gebiedsproces weg en werkt zo averechts Als je met die boodschap bij een eigenaar van grond komt, is de eerste reactie: ik bel meteen een advocaat. Het is een recept voor veel tijdsverlies en narigheid.”Gaan we het stikstofprobleem oplossen?“De echte vraag is: wat willen we met ons land? Gaan we in het landelijk gebied het traditionele verbond tussen landbouw, landschap, natuur, recreatie en wonen herstellen en versterken? Of laten we het juridisch steekspel nog meer uit de hand lopen waarin extreme opvattingen het spel bepalen. Politiek en maatschappelijke organisaties zijn hier aan zet om tussenbeide te komen. Geld is belangrijk maar niet de enige oplossing. Als de overheid het geld verstandig inzet en vooral kiest voor innovatieve verbeteringen in de veehouderij, kan een forse reductie van de stikstofuitstoot worden bereikt voor minder geld en met behoud van de economische kracht van de sector en van het landelijk gebied.”Kan Brussel met het nieuwe Gemeenschappelijke Landbouwbeleid (GLB) hier nog een aandeel leveren?“Dat denk ik niet. Het is bedoeld voor alle boeren in heel Nederland. Voor hen allemaal geldt dat ze een afweging maken om naast de basispremie ook te kiezen voor één of meerdere eco-regelingen. De boer calculeert. Als die vergoeding de inspanningen voor biodiversiteit niet dekt, zegt hij: laat maar. Maak daarom de voorwaarden niet te zwaar.”_{Tekst gaat door onder kader}Snel om tafel voor nieuw pachtstelselNu oud-landbouwminister Schouten er niet in is geslaagd een nieuw pachtstelsel op te tuigen, vindt FPG-directeur Gerbrand van ’t Klooster dat alle partijen die bij de pacht betrokken zijn, snel om tafel moeten om er toch uit te komen. Het is volgens hem noodzakelijk, omdat de financierbaarheid van de grond in het geding is. Hij constateert dat banken meer terughoudend zijn om met geld over de brug te komen. Er zijn daarom andere partijen nodig met een lange termijn focus, denk aan pensioenfondsen, die bereid zijn om in grond te investeren. “Maar de opbrengsten zijn te laag. We moeten serieus nadenken hoe we dat aanpakken. Niet alleen door naar de pacht te kijken. Het moet breder, ook fiscaal. De financierbaarheid van grond is cruciaal om grote duurzame opgaven als klimaat en stikstof aan te kunnen pakken.”Vanuit Brussel is er het plan om veel meer bomen te planten. In Nederland loopt bos in areaal terug, terwijl de overheid en het klimaat juist meer bos willen: 30.000 hectare. Hoe is dat te plooien?“Als je het historisch beziet, is er nu veel meer bos dan pakweg 100 jaar geleden. De huidige boskap komt in veel gebieden door maatregelen in het kader van het gekozen natuurbeheer. Voor een landelijk aanvalsplan voor meer bos zal het voor de leden van de FPG vooral een kwestie zijn van een rekensom. Als die gunstig is, triggert dat. Grondeigenaren gaan hier zeker een rol spelen.”Er ontstaan nieuwe voorwaarden bij verpachten van grond. Denk aan verbod op glyfosaat, maaidata et cetera. Pachters zijn huiverig. Er zijn ook rechtszaken over. Hoever mag een verpachter gaan?"In zijn algemeenheid zou er ruimte moeten zijn voor de pachter en verpachter om onderlinge afspraken te maken. De oude pachtwet beperkt te veel de mogelijkheden. Aan meer onderling regelen, hangt wel een prijskaartje.”Ontbrandt er straks een strijd om de eigendom van stikstofrechten, al is de verhandelbaarheid daarvan nog lastig?“Ik heb het nog niet op tafel gezien. Ongetwijfeld speelt het in de hoofden van verpachter en pachter. Net als met de fosfaatrechten heeft de pachter ze nodig voor zijn verdienvermogen. De pachter zal zeggen dat hij door zijn ondernemerschap daarvoor heeft gezorgd. De eigenaar zal zeggen dat hij door de grond ter beschikking te stellen de pachter de mogelijkheden heeft gegeven en daarom recht heeft op ten minste een deel van de waarde van die rechten. Het beste is dat partijen er onderling uit komen en anders is het aan de rechter.”Ziet de FPG heil in een bodempaspoort (net zoiets als energielabel woningen) voor de grondmarkt?“Het heeft wel iets om een eenduidige en transparante waardering te maken voor de kwaliteit van de grond. Het geeft een uitgangssituatie aan. Dan kun je na verloop van tijd ook vergelijken of maatregelen die je hebt genomen om de bodemkwaliteit te verbeteren ook effect hebben. Kennisverspreiding is hier heel belangrijk. Zo’n paspoort zal op de grondmarkt bij aan- en verkoop een rol kunnen gaan spelen.”