Zoönoses liggen altijd op de loer

Een aantal ziekteverwekkers dat in de varkenshouderij rondgaat, is ook gevaarlijk voor mensen.Als gevolg van het coronavirus staan zoönoses meer dan ooit in de wereldwijde belangstelling. Alhoewel de huidige coronaproblemen niets met varkens te maken hebben, is het wel een eyeopener dat er altijd risico’s zijn rondom het werken met dieren. Bekend is dat er tientallen bacteriën, virussen en parasieten bij varkens zijn die ook bij mensen kunnen toeslaan.Zoönoses komen bij alle dieren voor, ook bij varkens. Varkenshouders en stalmedewerkers lopen wel extra risico maar problemen vallen doorgaans mee - foto: Fotostudio Atelier 68.Deze ziekteverwekkers komen in meer of mindere mate in de Nederlandse varkensstapel voor. Bijvoorbeeld MRSA; uit studies naar deze resistente stafylokok van enkele jaren geleden werd MRSA gevonden op 68% van de varkensbedrijven en 29% van de varkenshouders bleek drager te zijn.Dat geldt voor slechts 2% procent van de gezinsleden die geen contact hadden met de varkens. Een directe overdracht van mens naar mens gebeurt dus wel, maar is beperkt.Overigens komt MRSA door de verlaging van het antibioticagebruik nu veel minder voor. Enerzijds door minder vorming van resistentie, maar ook doordat andere bacteriën weer wat meer kansen krijgen en zo MRSA wegdrukken.Het gebeurt niet vaak dat problemen worden gemeld vanuit varkensbedrijvenOver het algemeen worden de risico’s van zoönoses als beroepsziekte onderschat, vindt Manon Houben, hoofd varkensgezondheidzorg bij de Gezondheidsdienst voor Dieren.“Ik snap het ook wel. Je kijkt anders aan naar de omgeving waarin je altijd werkt en mee vertrouwd bent. Bovendien gebeurt het niet heel vaak dat er problemen worden gemeld vanuit varkensbedrijven.”Dat neemt niet weg dat varkenshouders zich volgens haar altijd bewust moeten zijn van de risico’s. Basisregels rondom hygiëne, ongediertebestrijding en persoonlijke verzorging zijn belangrijk om risico’s te verkleinen. “Maar het is ook een beetje geluk hebben; waarom wordt de ene persoon ziek en de andere niet?”Verklein kans overdracht zoönoseWas na elke behandeling van een groep varkens de handen en ontsmet eventueel. Gebruik eventueel handschoenen. Een goede hygiëne voorkomt dat infecties worden overdragen van de ene groep varkens naar de andere, of dat de varkenshouder zelf wordt besmet.Trek elke dag schone kleding aan, of zodra die duidelijk bevuild/besmet is. Kleding in de stal kan besmettelijke kiemen bevatten. Ziektekiemen zijn namelijk veelal aanwezig in de mest en in het neusslijm. Werk te allen tijde hygiënisch. Maak gebruik van een hygiënesluis en plaats laarzenborstels met desinfectiemiddel bij iedere ingang van aparte stallen van het bedrijf.Was altijd uw handen voor het eten, drinken en roken. Eet, drink en rook niet in de stal.Ontsmet wondjes zo snel mogelijk en plak een pleister op de wond.Draag wegwerphandschoenen bij het hanteren van dode varkens, geaborteerde vruchten of nageboorten.Bestrijd muizen en ratten structureel, besteed het eventueel uit aan een commercieel bedrijf. Plaats vallen en/of dozen met niet-vergiftigd lokaas om te monitoren hoeveel ongedierte er is. Voorkom dat een gunstig leefklimaat voor de ongewenste gasten ontstaat. Houd de ruimte rond de stallen opgeruimd en bestrijd onkruid en lang gras.Laat geen huisdieren en zeker geen katten in de stallen.Overweeg een jaarlijkse griepvaccinatie voor uzelf en uw medewerkers. Varkenshouders en dierenartsen hebben vaker antistoffen tegen varkensgriepvirussen in het bloed dan mensen die niet bij varkens komen.Risico in de stalZoönoses komen bij alle dieren voor. Zo is salmonella berucht bij pluimvee. Bij legpluimvee gaat het met name over salmonella enteritidis. Dat is een andere salmonella dan bij varkens (typhimurium en andere serotypen).Leptospira hardjo geeft op melkveebedrijven het risico op melkerskoorts bij veehouders via de urine. In de VS is het type Bratislava bekend als oorzaak van reproductieproblemen bij varkens.Bij zoönoses is het belangrijk onderscheid te maken tussen ziekteverwekkers waar iedereen last van kan hebben en pathogenen die risico’s vormen voor mensen in de stal.Onder de eerste categorie vallen bijvoorbeeld hepatitis E en influenza; ziekten en verwekkers die in de stal worden opgelopen zijn onder andere streptokokken, MRSA en vlekziekte. Houben: “Vooral wondjes tijdens het werken met dieren zijn een risico om iets op te lopen. Het is belangrijk een wondje direct te verzorgen.”Gemiddeld zijn risico’s op problemen met zoönoses op bio-bedrijven wat groterEen potentieel gevaarlijke zoönose is influenza, vooral als varianten van kippen, varkens en mensen gecombineerde nieuwe varianten vormen. Dat dit virus niet tot corona-achtige situaties leidt, komt omdat alle mensen in meer of mindere mate afweer tegen influenza hebben.Dat zegt Wim van der Poel, onderzoeker bij Wageningen Bioveterinary Research. Hij houdt zich al jarenlang bezig met zoönoses. “Ook al zijn het door mutatie van het virus andere types, het lichaam biedt nog wel wat bescherming waardoor de schade door het virus vaak beperkt blijft.”Over het algemeen zijn risico’s op problemen met zoönoses op biologische bedrijven wat groter, zeker als varkens buiten lopen en gemakkelijker in contact komen met ongedierte. Ook kan het zijn dat een vlekziekte-vaccinatie door een lagere worpindex nét te weinig bescherming geeft.Met een aantal maatregelen kunnen varkenshouders de risico’s van zoönoses beperken, zoals hygiënisch werken en een goede ongediertebestrijding - foto: Ruud Ploeg.Onderzoek op bedrijvenVoor wat betreft algemene zoönoses monitort het RIVM het voorkomen van infectieziekten en bedreigingen. Verder wordt in samenwerking met de NVWA onderzoek gedaan naar ziekteverwekkers bij landbouwhuisdieren en veehouders.Dit jaar stond dat voor de varkens op de planning, maar is het vanwege corona vertraagd. Beide onderzoeken zijn vooral gericht op ziekmakende bacteriën voor consumenten via vlees (-producten).Uit het laatste onderzoek uit 2013 blijken pathogenen als salmonella, campylobacter en clostridium veelvuldig op varkensbedrijven voor te komen.Volgens onderzoekster Joke van der Giessen zorgt maar een klein deel van de gevonden campylobacter voor problemen bij mensen. “Over het algemeen zijn de risico’s bij pluimvee groter dan bij varkens. Dat heeft ook met het slachtproces te maken.”Van de tientallen potentiële zoönoses die voorkomen, is een beperkt aantal relevant in NederlandVan der Giessen schetst een relatief veilig beeld; van de tientallen potentiele zoönoses vanuit de varkenshouderij die wereldwijd voor kunnen komen, is een beperkt aantal in Nederland relevant.Zo komt brucellose niet meer in de populatie voor en vindt verplichte monitoring plaats via KI-beren. De parasiet trichinella (een rondworm) wordt verplicht in de slachterijen gemonitord.Toxoplasma gondii komt wel voor bij varkens, maar door het hygiëneniveau is het beperkt. Vooral katten en ongedierte zijn een risico voor varkens. “Ze kunnen het krijgen als ze een muis eten of in contact komen met besmette katten.”Een aantal zoönotische parasieten kan op varkensbedrijven voorkomen zoals varkensspoelwormen, die zogenoemde white spots kunnen geven in de lever. Bij mensen ontwikkelt deze parasiet zich alleen tot larf met klachten als koorts en hoesten. “Daar wordt maar sporadisch melding van gemaakt.”Varkens en gevaarlijke virussenCovid-19 staat momenteel volop in de belangstelling. De varkensziekten TGE en PED behoren tot dezelfde coronafamilie. Deze virussen besmetten alleen varkens, waar ze vooral tot darmproblemen leiden en vormen geen gevaar voor de mens.

Zo’n tien jaar geleden is in China een nieuw coronavirus bij varkens geïdentificeerd; het porcine-deltacoronavirus. Het virus is ook in de VS en andere landen incidenteel vastgesteld, in Europa nog niet. Er zijn geen aanwijzingen dat het naar mensen kan overslaan.

Influenza en varkensgriep
Ook influenza is een bekende veroorzaker van griep bij varkens en mensen. De Mexicaanse of varkensgriep (H1N1) dankt weliswaar de naam aan varkens, maar overdracht van dier op mens is niet aangetoond, wel andersom overigens. Het is een gemuteerd vogelgriepvirus dat zich in varkens nestelt.

Meer recent is er sprake van een variant op dit virus dat in de Chinese varkenspopulatie rondgaat. Dat virus draagt de naam G4 EA H1N1. Het kan op mensen overspringen en is besmettelijk. Er is nog niet aangetoond dat het van mens naar mens overgaat.Situatie lijkt stabielOp dit moment lijkt de situatie rondom zoönoses stabiel en is er geen reden tot paniek. Oplettendheid is en blijft belangrijk, benadrukken alle deskundigen. Varkenshouders kunnen zelf het nodige doen om problemen te voorkomen.In het algemeen is de introductie van bacteriën en virussen in een bedrijf moeilijk in beeld te brengen en vrij worden al helemaal. Dat geldt ook voor zoönoses. Van der Poel van Wageningen UR zegt dat streptokokken, hepatitus E en influenza voor de varkenshouderij momenteel het meest in beeld zijn.Er zullen nieuwe ziekteverwekkers blijven komen “Er zullen niettemin nieuwe ziekteverwekkers blijven komen. Elke paar jaar wordt er wel ergens melding gemaakt van een nieuw gevaar.” Dat kan klein en lokaal zijn, maar het kan in theorie ook een wereldwijde pandemie veroorzaken.Bij onderwerpen rond gezondheid en pathogenen is niet alles verklaarbaar, en dat geldt hier ook. Tussen bedrijven ziet Van der Poel soms verschillen in voorkomen van zoönoses, die niet direct verband houden met de manier van werken. “Een goede hygiëne en secuur werken kunnen de kans op besmettingen aanzienlijk verkleinen.”