Zo werk je aan een klimaatbestendiger akkerbouwbedrijf

De waterhuishouding is het belangrijkste instrument om de bodem klimaatbestendig te maken. De grond moet kunnen omgaan met zowel een overschot als een tekort aan water.Investeren in een klimaatbestendige bodem en een klimaatbestendig bedrijf is nu al noodzakelijk om extremer wordende weersomstandigheden het hoofd te kunnen bieden. Dat was in het kort de boodschap op het door adviesorganisatie Delphy georganiseerde symposium Naar een klimaatbestendige akkerbouw 2025. Een ‘normaal’ jaar wordt zeldzaam. 2018 was vooral droog en heet, maar de akkerbouwer heeft in de regel meer last van te nat dan van te droog. Vooral extreme neerslag, veel millimeters per dag, neemt toe. Ook de kans op plaatselijke extremen neemt toe. _{Tekst gaat verder onder de foto.} Kilveren van een perceel. Een klimaatbestendig perceel heeft geen laagtes waarin water kan blijven staan. - Foto: Koos GroenewoldReken het bouwplan eens door; een ruimere rotatie kost vaak minder saldo dan verwachtAan de andere kant is de financiële schade van een droog jaar met een hoog prijsniveau vaak veel groter dan in een nat jaar met een veelal een lager prijsniveau. Slimmer bouwplan vermindert klimaatrisico‘sDelphy-adviseur Anton van der Velde berekende dat een ruimer bouwplan € 100 per hectare aan saldo kost, maar dat zo’n bouwplan bij extreme weersomstandigheden veel minder risico loopt.
Uitgangspunt van de berekening is een bedrijf van 90 hectare dat overstapt van 1 op 4 aardappelen naar 1 op 6 aardappelen. Het vrijgekomen areaal wordt ingevuld met tarwe. Uitgebreid vruchtwisselingsonderzoek uit de vorige eeuw toont aan dat de aardappelopbrengst in een ruimer bouwplan met 9% stijgt, daarmee wordt al een deel van het saldoverlies opgevangen.
Minder werkbare dagen: in het geschetste bouwplan zijn minder werkbare dagen nodig om de werkzaamheden rond te zetten. Daarbij verbetert door het hogere percentage granen de bewerkbaarheid van de grond en verbetert het waterdoorlatend vermogen van de grond. In zo’n bouwplan kan ook eenvoudiger met gewassen geschoven worden. Wordt de grond dan bij de oogst kapotgereden, dan kan daar in plaats van een gevoelig gewas als uien of bieten graan gezet worden om de grond te laten herstellen.
Spreiding van rassen: met spreiding van rassen en dan vooral van aardappelen kan een bedrijf klimaatbestendiger gemaakt worden. Het saldo van een vroeg gewas is in de regel wat lager, maar daar staat tegenover dat het oogstrisico afneemt door de grotere spreiding in oogstmoment.
Investeren in materieel: ook investeren in grotere slagvaardigheid met zaai- en oogstmachines met hoge capaciteit is een verzekering bij een veranderend klimaat. Een grotere capaciteit verkleint de weersafhankelijkheid doordat op geschikte momenten veel werk verzet kan worden. Ook een goede bewaring met voldoende ventilatie en koelcapaciteit draagt bij aan het inperken van de risico’s.
Keuze gewas en ras: als laatste kan ook met de gewassen en rassenkeuze een bedrijf klimaatbestendiger gemaakt worden. Een ui bijvoorbeeld is gevoeliger voor droogte dan een aardappel en Agria’s zijn onder slechte groeiomstandigheden kwetsbaarder dan Markies. Van de wortelgewassen is peen gevoeliger voor nattigheid dan cichorei.Speel in op een veranderend klimaatVolgens Jan Verhagen, onderzoeker van Wageningen UR, vlakt de klimaatverandering nog niet af. NASA-cijfers laten zien dat de CO₂-concentratie in de lucht 400.000 jaar vrij stabiel was, maar dat deze sinds 1950 een stijgende lijn laat zien die nog niet afvlakt. Ook de gemiddelde mondiale temperatuur laat sinds 1976 een stijgende trend zien die nog niet afvlakt. Verhagen trekt daaruit de conclusie dat telers rekening moeten blijven houden met weersextremen en een toename van de ziekte- en plagendruk. Dat vraagt om sterke, weerbare planten. Die weerbaarheid is voor het grootste deel gerelateerd aan de bodem. _{Tekst gaat verder onder de foto‘s.}
Een natte zomer vergroot de kans op legering van graan en het ontstaan van schot. - Foto: Koos GroenewoldZaaien van wintertarwe. Een ruimer bouwplan met meer granen of graszaad beperkt de klimaatrisico’s voor een teler. - Foto: Peter RoekWater op een aardappelperceel in de oogstperiode. Een klimaatbestendig bedrijf heeft een bewaring met grote ventilatiecapaciteit. - Foto: Mark PasveerDruppelirrigatie in uien. Vochtvoorzienig door druppelirrigatie is veel efficiënter dan traditioneel beregenen met een kanon of beregeningsboom. Efficiënt met water omgaan is vooral van belang in gebieden waar weinig zoet water beschikbaar is of bij een dreigend beregengsverbod. - Foto: Jan Willem van VlietTarwe niet bestand tegen extreem weerDe meeste tarwe in Europa is niet bestand tegen extreem weer. Vooral hevige neerslag is voor veel tarwerassen een brug te ver. Dan gaat de tarwe legeren, schimmelen of er ontstaat schot. Graantelers moeten in hun rassenkeuze meer rekening houden met de klimaatverandering. Ook veredelaars moeten zich meer richten op die weergevoeligheid. De huidige veredelingsprogramma’s zijn onvoldoende gericht op klimatologische onzekerheid. Dat schrijft een groep van 19 Europese wetenschappers in een artikel in het wetenschappelijk tijdschrift PNAS.
De onderzoekers hebben gegevens van 15 jaar naast elkaar gelegd van een groot aantal veel geteelde tarwerassen in negen lidstaten van de EU. Ze vergeleken hoe de diverse rassen reageerden op het weer. Regen, droogte, hitte of een koudegolf, met name tijdens het groeiseizoen, kunnen tarwe aanzienlijke schade toebrengen. Vooral erg natte omstandigheden en overvloedige neerslag blijken een probleem. Opvallend is dat hitte lastiger is te dragen voor veel tarwe dan droogte, schrijven de onderzoekers.4 aandachtspunten voor een klimaatbestendiger bedrijfEen perceel of bedrijf klimaatbestendiger maken is niet met 1 maatregel te realiseren. Daarvoor is een breed scala aan maatregelen nodig. Delphy-adviseur Jeroen Willemse maakte een afvinklijstje met onderdelen waaraan gewerkt kan worden om een perceel klimaatbestendiger te maken. Het uitgangspunt is dat de zwakste schakel het resultaat bepaalt.Werk aan een goede waterafvoerEen goed functionerende ontwatering is een van de belangrijkste klimaatbestendige maatregelen. Een perceel moet vlak liggen of iets bol, het belangrijkste is dat er geen ingesloten laagten in een perceel voorkomen. Zo’n plek komt in een negatieve spiraal terecht. Water stroomt daar naartoe, blijft staan waardoor de structuur verslechtert. In het voorjaar en bij de oogst worden deze plekken vaak onder net iets te natte omstandigheden bewerkt waardoor er sneller verdichting optreedt en de plek steeds slechter wordt. Ieder boer zou volgens Willemse een kilverbak moeten hebben om schaarse, droge momenten na de oogst optimaal te kunnen benutten om het perceel vlak te kunnen leggen en vlak te houden.Een klimaatbestendige grond vraagt ook een nauwere drainage. De nieuwe standaard gaat volgens Willemse naar een drainafstand van 4 tot 6 meter, dat is nodig om water van stortbuien snel genoeg af te kunnen voeren. Telers moeten er ook rekening mee houden dat drainage geen 30 jaar meer mee gaat. Uitgaande van een maximale leeftijd van 15 jaar komt Willemse op jaarkosten van € 170 per hectare. “Een verstandige verzekeringspremie.”Als derde maatregel kunnen op risicoplekken preventief, na zaaien of poten greppels of sleuven gemaakt worden om extreme hoeveelheden water snel bovengronds te kunnen afvoeren.Voorkom bodemverdichtingVoorkomen van verdichting van de bodem is een tweede belangrijk punt om een bedrijf klimaatbestendiger te maken. In een niet verdichte grond kan onder natte omstandigheden water sneller wegzakken zodat minder snel plasvorming optreedt. In drogere perioden kan niet verdichte grond door een groter poriënvolume meer water vasthouden en kunnen de planten dieper en intensiever wortelen waardoor ze meer water kunnen bereiken. Intensievere bouwplannen met minder granen of graszaad en zwaardere machines waarmee ook nog onder nattere omstandigheden doorgewerkt kan worden, vergroten de kans op bodemverdichting. Investeringen in lichtere oogstmachines, overlaadwagens, betere banden, drukwisselsystemen, bovenover-ploegen of investeren in een teeltsysteem met vaste rijpaden helpen allemaal om bodemverdichting te beperken. Stimuleer het bodemlevenEen klimaatbestendige bodem heeft een actief bodemleven. Daarvoor is voldoende aanvoer van organische stof nodig, dit is voedsel voor het bodemleven. Echter, in de praktijk blijkt het lastig om de organischestofbalans in evenwicht te houden, laat staan deze te verbeteren. Maximaal inzaaien van groenbemesters, hakselen van stro in plaats van het af te voeren, gebruik van dierlijke mest en compost kunnen daaraan een bijdrage leveren. De wettelijke fosfaatgebruiksnormen maximeren echter het gebruik van deze bodemverbeteraars. Het bodemleven is ook gebaat bij het bedekt houden van de grond in de winter en bij het minder bewerken van de grond. Dat is ook goed voor het behoud van organische stof. Bij elkaar levert dat een betere bodemstructuur op waarin meer voedingsstoffen beschikbaar komen voor het gewas. Een systeem van niet-kerende grondbewerking of ondiep ploegen past daar goed bij. Zo’n systeem zorgt op den duur ook nog voor een betere draagkracht van de bodem en minder verdichting van de ondergrond.Lees meer artikelen over bodemgezondheidHoud regenwater langer vastNaast de waterafvoer is ook de watervoorziening belangrijk om een bedrijf klimaatbestendig te maken. Zeker voor fijnzadige gewassen is beregening in het voorjaar steeds vaker nodig om het gewas egaal boven te krijgen. Ook op goed vochthoudende gronden blijkt het steeds vaker nodig om gewassen van extra water te voorzien. Naast beregening kan dat ook met druppelirrigatie of een peilgestuurde drainage waarmee regenwater langer in de bodem vastgehouden kan worden.