Zeeuwse zaaiuienteelt op losse schroeven

“Moeten we nog wel uien telen in Zeeland?”, vraagt Kees Hanse zich hardop af. De plaag trips sloeg dit jaar nog harder toe dan vorig jaar. Bestrijdingsmiddelen zijn er amper.Slechts 2 meter hoog liggen de rode plantuien van Kees Hanse medio november 2018 in de bewaarschuur. Een vrachtwagen wordt geladen, een proefvracht met bestemming Polen. De Zeeuw is benieuwd naar de kilo’s die eruit rollen, bruto wordt – bij welbevinden van de afnemer – netto uitbetaald. Voor € 4 per kilo, dat wel. Bij beursnoteringen die oplopen richting € 50 per kilo.
Kees Hanse (49) heeft met zijn broer Erik een akkerbouwbedrijf van 140 hectare in Zierikzee (Zld.). - Foto's: Peter RoekBedrijfspand akkerbouwbedrijf Hanse in Zierikzee.Hitte- en droogtestressDe partij van 3 hectare bleek na inschuren, wat hij deed omdat de geboden prijs hem niet aanstond, niet in orde. Aan de buitenkant zien de uien er piekfijn uit, maar als je een beetje pelt, blijkt er rot onder de buitenste rokken te zitten. Daaronder zijn ze echter weer prima. Dat pellen ze er in Polen wel af. Waar de aantasting vandaan komt is Hanse, en alle kenners die hij erbij haalde, een raadsel. “Ik hou het maar op hitte- en droogtestress, in combinatie met het huurperceel met wellicht minder geschikte grond.”
Hanse toont een rotte rode ui. De oorzaak kent hij niet.Niet de hele partij rode uien is slecht; mooie exemplaren als deze zitten er zeker ook tussen.Te lage opbrengstenMet deze onaangename verrassing gaat het laatste sprankje hoop op een verdienste aan de uienteelt verloren. Zijn 6 hectare zaaiuien werkte hij namelijk onder wegens te lage opbrengsten. “Een dag na het zaaien viel er 65 millimeter neerslag op de uien. Veel te veel. De warmte en droogte die daarop volgde, maakte van de ingeklonken bovenlaag een betonplaat.” Overzaaien had geen zin meer, het was inmiddels al mei.De laatste rode uien wachten op transport. Ze zijn voor 4 cent per kilo verkocht en gaan, als de proefvracht positief is ontvangen, naar Polen.Collega’s probeerden de korst met de eg te breken, maar dat durfde Hanse niet. De akkerbouwer is een gepassioneerd plantenteler en benadert de teelt vanuit de plant. “We waren bang die kiemplantjes te onthoofden met de eg. En rollen had geen zin, daarvoor was de korst te hard en te dik.”We hebben echt alles uit de kast gehaald om trips te bestrijden. Die beestjes zijn onze grootste vijandEen slechte start van een beroerd seizoen. Eenmaal boven liepen de uienplanten vol trips. Zonder beregening is er geen houden aan. De plant groeit onvoldoende om de beperkt beschikbare middelen, die slechts nevenwerking beloven, hun werk te laten doen. “We hebben echt alles uit de kast gehaald om trips te bestrijden. Die beestjes zijn onze grootste vijand.”Links de gemiddelde uien-opbrengst van dit jaar. Rechts de uien zoals ze zouden moeten zijn.Uien ondergewerktRooien was de moeite niet meer. “Dan moest ik nog meer investeren, terwijl de financiële tegemoetkoming veel te laag was”, spreekt de ondernemer in Hanse, want het is natuurlijk geen hobby. Dus ging hij er met de cultivator door, drukte het gewas met een rol plat om verteren te stimuleren, werkte het onder en zaaide er wintertarwe op. “Volgend jaar zie je er niks meer van met het ploegen.”Gemiddeld rooiden we 10 ton per hectare, waar 50 tot 70 ton normaal isZoals het Hanse verging, verging het veel uientelers in de regio. “Op heel Schouwen-Duiveland is geen goede partij gerooid. Gemiddeld rooiden we 10 ton per hectare, waar 50 tot 70 ton normaal is.”Op het perceel waar de uien zijn ondergewerkt ,groeit nu wintertarwe. De mislukte uienoogst is deels nog wel zichtbaar. Volgend seizoen niet meer.Percelen infiltreren met zoet waterHet debacle van 2018 zet hem zeker aan het denken. Zonder beschikking over zoetwater is de uienteelt in droge jaren geen doen. “Zo zonde, want onze lichte klei is perfect voor de uienteelt.”Hanse heeft een mooie oplossing in gedachten, maar die is niet zomaar gerealiseerd: zoetwateraanvoer vanuit het Volkerak-Zoommeer via pijpleidingen. “Als je daarmee de sloten volzet kunnen we percelen infiltreren met zoet water. Dus niet met beregening, want daarmee ben je al driekwart van het water kwijt voor het is waar het moet zijn: bij de plantenwortels.”In de tang van de industrieHanse is het type dat opstaat als hij verandering nodig vindt. Daarom is hij ook actief in het waterschap en in de lokale politiek. Vorig jaar schreef hij een brief over de uiensector, die door diverse media en de politiek werd opgepakt. In de brief uit hij zijn zorgen over de marktwerking in de uiensector.Het publiceren van opbrengstprognoses door het Centraal Bureau voor de Statistiek, vlak na de oogst in oktober, is hem een doorn in het oog. “Die cijfers zijn onvoldoende representatief, maar beïnvloeden wel de markt. Dat is altijd ten nadele van de teler, want de prijs gaat makkelijker omlaag dan omhoog.”Lees ook: Kamer wil uitleg over oogstraming uien van CBSInkomen dankzij windmolensGelukkig hoeft Hanse niet alleen van de uien te leven. “Wij hebben een heel divers bouwplan en bovendien een windmolentak waar we een inkomen uithalen.”De windmolens van het windmolenpark staan bij de boerderij. Dit zorgt voor een extra inkomen voor de gebroeders Hanse.Die windmolens kwamen er nadat Provincie Zeeland midden jaren 80 adviseerde om er een ‘vierde gewas’ bij te zoeken. “We zijn ons breed gaan oriënteren. Velen kozen voor recreatie in de vorm van campings, of inderdaad een vierde gewas. Wij werden enthousiast van het plan om windmolens te plaatsen voor groene energie.”Niet zo’n vreemde gedachte gezien de ligging van het bedrijf op het Zeeuwse Schouwen-Duiveland, met uitzicht op de iconische Zeelandbrug naar Noord-Beveland: hier waait het altijd.De komst van het windmolenpark had heel wat voeten in de aarde en pas in 2014 kwamen de molens er; 3 stuks met 3 aandeelhouders. Hanse is er blij mee. “Stroom wordt alleen maar duurder, alleen al vanwege het elektrisch rijden dat in opmars is.” Lachend: “Ze zeggen weleens tegen ons dat we leven van de wind.”Strategie: weerbaar tegen droogteNeemt niet weg dat het akkerbouwbedrijf ook toekomstbestendig moet zijn. Hier heeft hij zeker een strategie voor. Een strategie met plantenkundige basis. “In een goede grond is de plant weerbaar tegen droogte”, is zijn overtuiging. Dat streeft hij na met de deze richtlijnen:granen in het bouwplan houden;veel groenbemesters telen;vaste mest aanvoeren, waar mogelijk;stro niet verkopen, maar de grond inwerken;gewicht van mechanisatie beperken tegen bodemverdichting; mycorrhizaschimmels inzetten om bodemleven te stimuleren;niet ploegen of ploegen zonder voorscharen om bodemleven bovenin de grond te houden.Twijfels over 2019Of hij in 2019 uien zaait, betwijfelt Hanse gezien de omstandigheden. “Mijn opa zei altijd dat je gewoon moet blijven doen wat je doet. Dat geldt voor de uienteelt echter niet, want terwijl het weer extremer wordt en de tripsdruk toeneemt, vallen gewasbeschermingsmiddelen weg en ontbreken alternatieven. Ik vraag me af of we hier nog zaaiuien moeten telen. 2018 laat zien dat het zo niet goed gaat.”Een heel strenge winter zou echt een uitkomst zijn, maar die is niet te voorspellenDaarom heeft hij al eerstejaars plantuien ingekocht voor het volgende teeltseizoen. Tripsen kwamen voorgaande jaren op het moment dat plantuien al een eind volgroeid waren en dat beperkt het risico. “En we hebben een stuk grond beschikbaar waar we in februari al kunnen ploegen. Hopelijk kunnen we de uitjes dan vroeg in redelijk vochtige grond poten. Zo zoeken we allemaal naar een oplossing. Een heel strenge winter zou echt een uitkomst zijn, maar die is niet te voorspellen. Daarom plan ik 5,5 hectare nog niet in. Kunnen we altijd nog op het laatste moment uien zaaien.”‘Verwerkers bepalen prijsniveau uien’Wat vindt u van de conclusie van minister Eric Wiebes, dat de publicatie van de voorlopige CBS-oogstraming in oktober blijft plaatsvinden?“Na het aankaarten van de problematiek erkende de Tweede Kamer dat vroege cijfers effect kunnen hebben op de prijsvorming en dat latere publicatie beter zou zijn. En nu zegt Wiebes dat dat allemaal niet waar is en de cijfers prima al in oktober kunnen worden gepubliceerd. Dat zijn dingen waar ik moeilijk mee kan leven.”Wiebes geeft aan dat het logistiek lastig is om uienopbrengstcijfers apart van de andere gewassen te inventariseren.“Allemaal flauwekul. Je wordt voor allerlei gewassen apart bevraagd. Ik weet dus niet wat hier achter zit. Wat ik wel weet, is dat mijn collega’s achter me staan: als je 100 boeren vraagt, zullen er 99 zeggen dat die gegevens invloed hebben op de prijs. Ik ben er ontzettend vaak op aangesproken. Wiebes neemt dat signaal niet serieus.”Hoe nu verder?“Ik kan helemaal niks als boer zijnde. Je moet de politiek meekrijgen. CDA-Kamerleden Jaco Geurts en Joba van den Berg hebben vragen voor mij gesteld, maar vervolgens trekt de politiek zich er blijkbaar niks meer van aan. Wat wij missen is een goede standsorganisatie, die voor ons in de bres springt.”LTO doet niet voldoende?“Zij gaan teveel met de politiek mee. Ze moeten er soms juist tegenin gaan, zoals in dit geval. De handel en retail spelen ons tot op het bot uit. De handel heeft de hele keten in handen. De uiensector gaat de kant op van de fritesindustrie.”Wij missen stevige belangenbehartiging, waarmee we een blok kunnen vormen richting de industrie“De verwerkers steken de koppen bij elkaar en daar rolt een prijsniveau uit. Alles moet op hun voorwaarden. Wij missen stevige belangenbehartiging, waarmee we een blok kunnen vormen richting de industrie. De marges zijn nu veel te dun voor een gezonde aardappel- en uienteelt. Dat maakt ons kapot. LTO moet in actie komen voor een eerlijke boerenprijs. Met bijvoorbeeld een bodem in de aardappelprijs en marktwerking in de uiensector. Want oogstcijfers in oktober zijn niet betrouwbaar. En als de cijfers niet juist zijn, moet je ze niet publiceren.”