Vraagtekens bij 48 uur varkensvrij

Een varkensvrije periode vóór het betreden van een stal is nauwelijks onderbouwd. Andere maatregelen om kiemen te weren zijn effectiever.Steeds vaker eisen varkenshouders dat erfbetreders 24 of 48 uur varkensvrij zijn voor ze in de stallen mogen. Het zijn vooral bedrijven die werken met SPF (Specific Pathogen Free, ofwel vrij van specifieke ziektekiemen) of werken aan een hogere gezondheid van de varkensstapel. Met deze maatregel willen ze voorkomen dat ziektekiemen van varkens van het ene bedrijf via mensen naar hun eigen varkens overgaan. Van alle routes waarlangs kiemen een bedrijf kunnen binnendringen is de mens er immers ook één. Kiemen kunnen via kleding en het lichaam (haren, huid, onder nagels of in de organen) buiten de stal geraken, overleven en bij een volgend bezoek de varkens besmetten.Bekijk de tips over effectieve hygiënemaatregelen onderaan dit artikel.Sector loopt niet vooropDe maatregel maakt gestaag opgang in de Nederlandse varkenshouderij, maar de sector loopt niet voorop. Integendeel; de eis van een dergelijke periode is in een aantal landen al meer ingeburgerd dan in Nederland, zoals in Denemarken en het Oosten van Duitsland. Dierenartsen en andere adviseurs die in de stal moeten zijn, houden zo goed en zo kwaad als het kan rekening met de voorwaarde. Deze bedrijven worden op maandagochtend of als eerste op een dag bezocht.‘Geen bewijs te vinden’Over het werkelijke nut van de varkensvrije maatregel is weinig bekend. Arie van Nes, hoofddocent aan de Universiteit Utrecht en gespecialiseerd in varkensgezondheid en epidemiologie, is er stellig in: er is geen duidelijke wetenschappelijke onderbouwing voor een varkensvrije periode. “Wel blijkt uit meerdere onderzoeken dat omkleden en handen wassen het beste helpt om overdracht van kiemen via mensen te voorkomen.” Dat is onder andere bij overdracht van PRRS en Mycoplasma het geval. Voor Influenza is dat onvoldoende maar het is de vraag of een varkensvrije periode helpt.
Artikel gaat verder onder de foto.Steeds meer varkenshouders eisen dat de dierenarts of adviseur hun bedrijf als eerste van de dag of na het weekend bezoekt. - Foto: Ronald HissinkMKZ-bestrijding als voorbeeldDe eis is deels te herleiden naar de tijd van de MKZ-bestrijding; bij mensen die bij besmette varkens waren geweest werd na 28 uur nog wat virus in de neus aangetroffen. Na 48 uur was er niks meer te vinden van het virus. Dat is mogelijk een deel van de onderbouwing waarop het principe van een varkensvrije periode is gebaseerd. De eis heeft de afgelopen jaren opgang gemaakt in hygiëneprotocollen wereldwijd en kreeg de status van adequate maatregel om ziektevrij te blijven.Twijfels ook buiten EuropaVraagtekens bij de noodzaak van een varkensvrije periode worden overigens niet alleen bij Europese veterinair deskundigen gezet; de Australische overheid heeft bij gebrek aan wetenschappelijke onderbouwing een advies rondom een varkensvrije periode uit de gezondheidsaanbeveling voor varkensbedrijven geschrapt. De betreffende overheidsdienst concludeert dat alleen voor MKZ er mogelijk voordelen zijn van een varkensvrije periode. Omdat Australië daarvan gevrijwaard is, heeft een aantal varkensvrije uren geen nut.Totaalafweging makenOok Nederlandse dierenartsen en deskundigen geven aan dat de varkensvrije periode inderdaad weinig onderbouwing kent (zie kader hieronder). Manon Houben, hoofd sector varkens bij de Gezondheidsdienst voor Dieren, benadrukt dat maatregelen die varkenshouders nemen om insleep van kiemen tegen te gaan, moeten passen binnen een totale aanpak. “Ze kunnen daarbij een totaalafweging maken van risico’s op insleep.” Dat is via de dieren, afvoer destructiemateriaal, aanvoer sperma, lucht én via mensen die het bedrijf bezoeken. “Voor elk risico dat een varkenshouder heeft, moet er een plan liggen om dat maximaal te beperken.”‘Voor gemiddeld bedrijf heeft het geen meerwaarde’John van der Wielen, dierenarts De Varkenspraktijk, snapt dat bedrijven met de allerhoogste gezondheidsstatus 24 of 48 uur varkensvrij eisen, ook al is de onderbouwing mager. “Maar voor alle andere bedrijven geldt: eisen dat erfbetreders varkensvrij zijn is onzinnig als de rest niet voor elkaar is. Begin bij het begin. De grootste risico’s op ziektes binnen halen, ligt bij de dieren en dierlijk materiaal. Daar is nog veel te verbeteren.” Iedereen varkensvrij is volgens hem onwerkbaar. “Het is belangrijker om goede afspraken met elkaar te maken. We kunnen bijvoorbeeld top-down werken, waarbij we eerst de bedrijven met de hoogste gezondheidsstatus bezoeken.”Toin Buijtels, productmanager varkens bij ForFarmers, ziet dat in het Oosten van Duitsland op grote bedrijven 24 tot 48 uur varkensvrij gemeengoed is. “Als iedereen dat in Nederland gaat eisen heeft dat zeker consequenties voor de planning van de advisering. We moeten dan nadenken over hoe dat dan het beste kan.” Toch wil Buijtels zich niet te veel in de discussie roeren; klanten bepalen zelf hun regels en hij vindt het gevaarlijk om te praten over het laten vieren van de teugels. Zeker omdat er op veel bedrijven nog veel te verbeteren is op het gebied van biosecurity.Nico Wertenbroek, varkensdierenarts bij Boehringer Ingelheim, geeft aan dat het strikt naleven van de hygiëne-eisen belangrijker is dan een varkensvrije periode voor bezoekers. Wel begrijpt hij de acties van ondernemers die veel hebben geïnvesteerd in hoge gezondheid. “Ook al is het niet wetenschappelijk onderbouwd, deze bedrijven doen er alles aan om elk risico uit te sluiten. Ze selecteren daarom al aan de poort. Maar voor een gemiddeld Nederlands bedrijf heeft het geen meerwaarde, daarvoor zijn er grotere zwakke schakels.”Goede hygiënesluisVoor het onderdeel ‘mensen’ behoort een bedrijf een goede hygiënesluis en protocol rondom de toegang tot het bedrijf te hebben. Houben verwacht daarmee al de spreekwoordelijke 99,9% van de risico’s op insleep van een ziektekiem te kunnen beperken. “Maar helemaal uitsluiten gaat niet. Ik begrijp wel dat varkenshouders voor dat laatste beetje zekerheid eisen dat mensen een periode niet bij varkens zijn geweest.”Daarbij komt dat er een groot verschil is in mate van hygiënisch werken, ofwel biosecurity, tussen bedrijven. Houben stelt dat een deel van varkenshouders én adviseurs het nog onvoldoende in het systeem heeft zitten. “Als alle bedrijven hun hygiëne goed voor elkaar hebben en iedereen in de sector bewust is van de risico’s, voegt een varkensvrije periode weinig extra meer toe. Helaas is het zover nog niet.”Het zou niet goed zijn als een varkensvrije periode uitgroeit tot een statussymboolGevolgen erfbetredersIn beginsel is er niks mis met een dergelijke eis, immers: baat het niet, dan schaadt het niet. Er is echter wel een keerzijde: als op termijn 24 of 48 uur varkensvrij de norm gaat worden, kan dat gevolgen hebben voor het werk van erfbetreders zoals de dierenarts, voeradviseur of andere deskundigen die bij de varkens moeten zijn. Het leidt tot hogere kosten of tot minder bezoeken aan varkens in de stal. Bovendien kan het afleiden van de onderdelen binnen het bedrijf waar de werkelijke insleeprisico’s liggen. Sowieso is het belangrijk dat varkenshouders keuzes maken op basis van feiten en niet meegaan met een hype. Het zou niet goed zijn als een varkensvrije periode uitgroeit tot een statussymbool.
Artikel gaat verder onder de foto.Een hygiënesluis met douche is een adequate investering in biosecurity maar ontbreekt nog vaak. - Foto: Peter RoekAlle risico’s uitsluitenGeraadpleegde deskundigen zijn het erover eens dat bedrijven hoog in de fokkerijpiramide of met hoge gezondheid /SPF terecht een varkensvrije periode blijven vragen. Ook al weten ze dat het voordeel beperkt is, zeker in combinatie met alle andere strikte hygiënemaatregelen. Deze bedrijven hebben forse investeringen gedaan in gezondheid en willen zelf de vinger aan de pols houden. Alle risico’s, al zijn ze nog zo klein, willen ze uitsluiten.AdviesBij nut en noodzaak voor de rest van de sector worden wel grote vraagtekens gezet. Kort gezegd is het unanieme advies: zorg dat de rest van de biosecurity goed in orde is, dan voegt een maatregel als 24/48 uur varkensvrij weinig extra’s toe. Vooral een goede hygiënesluis met in- en uitdouchen zet zoden aan de dijk. Daarbij wel een kanttekening dat in tijden van

dierziekten een andere situatie ontstaat en alle varkenshouders zeer secuur moeten zijn op wie er in de stal komt, en onder welke voorwaarden. Hygiënemaatregelen effectieverMaak een scheiding tussen schoon (bedrijfseigen) en vuil gedeelte. Breng een duidelijke routing aan. Maak dat er één bedrijfsingang is waar bezoekers kunnen omkleden en douchen.Maak in elke stal een aparte toegang met de eis om kleding en schoeisel te wisselen. Installeer een voorziening om snel even handen met zeep te wassen en/of te ontsmetten. Dit kan in combinatie met een laarzenreiniger/ontsmettingsbak.Voer fokdieren aan via een quarantaine. De dieren moeten altijd komen van een bedrijf met een hogere of gelijke gezondheidsstatus.Koop geen of minimaal dieren aan. Overweeg eigen aanfok via drieweg of rotatiekruising.Werk zo veel mogelijk all-in/all-out op bedrijfsniveau. Voer alleen dieren aan die gegarandeerd vrij zijn van bepaalde ziektes.Werk met een afleverruimte aan de vuile weg van het bedrijf. De chauffeur mag het schone deel niet betreden.Gebruik voor transport van kadavers en -tonnen een apart karretje dat nooit in de stal komt. Reinig kar en tonnen zo snel mogelijk.Bestrijd ongedierte structureel. Besteed het eventueel uit aan een commercieel bedrijf.