Tandje erbij voor behalen klimaatdoel

Reductie van broeikasgassen uit de melkveehouderij gaat te traag. Als gevolg van minder koeien en focus op efficiëntie kan de uitstoot wel dalen.De melkveehouderij levert binnen de landbouw de grootste bijdrage aan de uitstoot van broeikasgassen, vooral methaan. Ook koolstofdioxide en lachgas zijn schadelijk voor het milieu en dragen bij aan opwarming van de aarde. Daarom ligt er een opgave om de uitstoot fors te verminderen.Groei melkveestapelDe uitstoot vanaf melkveebedrijven stijgt nog gestaag (zie grafiek hieronder). Per kilo melk is deze wel stabiel op 1,24 CO2-equivalenten in 2014 en 2015. Deze maat is een omrekening van de drie broeikasgassen naar één kengetal. Om de doelstelling te halen mag deze in 2020 maximaal 1,05 CO2-equivalenten zijn.De belangrijkste reden voor de toenemende emissie laat zich raden: de groei van de melkveestapel. Ondanks dat de sector zich heeft voorgenomen vanaf 2011 klimaatneutraal te groeien, komt dat niet terug in de resultaten. Overigens is in de rest van de zuivelketen wél vooruitgang geboekt, vooral door het verlagen van het energieverbruik.De totale uitstoot van broeikasgassen in de zuivelketen stijgt nog. Dat komt vooral door meer koeien.KringloopWijzerDe verwachting was dat de toegenomen sturing op efficiënte productie ook terug te zien zou zijn in de reductie van broeikasgassen. Dat zegt Harry Kager, programmaleider klimaatneutraal ontwikkelen binnen Duurzame Zuivelketen (DZK). “Het is bekend dat daar een sterke relatie tussen ligt.” Hij heeft er geen verklaring voor dat het effect nog niet zichtbaar is. De krimp van de veestapel in 2017 en de invoering van de KringloopWijzer zullen volgens hem wel effect hebben. “Maar reductie op het boerenbedrijf is altijd lastiger dan in de rest van de keten omdat emissies samenhangen met natuurlijke processen.”Combinatie van maatregelenOp verschillende niveaus wordt in binnen- en buitenland kennis en ervaring opgedaan met het verlagen van broeikasgassen. Dat gebeurt ook in de praktijk, onder andere via het project Vruchtbare Kringloop Achterhoek en Liemers (VKA). Daar werken 250 melkveehouders aan het verbeteren van de vruchtbaarheid van de bodem. Voerleverancier ForFarmers is participant in de werkgroep Melk en Klimaat. “Met maatregelen rondom voeding en management kunnen veehouders al veel verbeteren”, zegt Robert Meijer, manager marketing en communicatie herkauwers bij ForFarmers. Hij noemt onder andere het verhogen van de productie per koe, verlagen van vervangingspercentage en verbeteren van jongveeopfok en ruwvoerkwaliteit.Methaan uit mest en de koe heeft het grootste aandeel in uitstoot van broeikasgassen per kilo melk.Rekenmodule MelkEfficiëntUit een modelstudie blijkt door een combinatie van maatregelen een afname mogelijk van 13,4% van koolstofdioxide en 17,1% van methaan. Het zijn over het algemeen dezelfde maatregelen die meehelpen aan een hoge melkproductie per kilo fosfaat. Ze tikken ook door in het financieel rendement.ForFarmers is bezig de eigen rekenmodule MelkEfficiënt uit te breiden met een carbon footprint berekening om effecten op bedrijfsniveau door te rekenen. Het bedrijf wil eerst ervaring opdoen en later beschikbaar stellen voor bedrijfsadvies. Overigens ziet Meijer dat de efficiëntieslag op melkveebedrijven nu hard gaat; onder andere doordat slechte koeien het veld ruimen en veehouders minder jongvee aanhouden.Methaanuitstoot van maisEen manco in dit stadium is dat de effecten van maatregelen nog niet helemaal duidelijk zijn. Bekend is dat voer van ver, vanwege het transport, nadeliger is dan eigen geteeld ruwvoer. Maar ook daar zitten verschillen. Zo hangt de methaanuitstoot van mais onder andere af van het oogstmoment en de zetmeelbestendigheid. Verder is de totale carbon footprint nog niet van alle grondstoffen bekend.Broeikasgassen vastleggen in grondDaar komt bij dat het belangrijk is dat de benadering vanuit het totale bedrijfssysteem gebeurt en niet vanuit enkelvoudige processen. Grond speelt bijvoorbeeld een rol bij het produceren én vastleggen van broeikasgassen, weet Carel de Vries, innovatiemanager en betrokken bij het project Vruchtbare Kringloop. Hij geeft aan dat mais in het rantsoen helpt bij het verlagen van de methaanuitstoot, maar intensieve maisteelt voor meer methaan bijdraagt aan afbraak van organische stof. “De werking in de grond is een complex systeem dat nog veel onderzoek vraagt.” Ook over emissies uit stalsystemen is meer informatie nodig.Er is steeds meer bekend over de impact van voeding op de uitstoot van broeikasgassen. In veel gevallen is eigen geteeld voer gunstiger dan aangekochte producten. Foto: Koos GroenewoldRol voor KringloopWijzerNaast tools die commerciële bedrijven ontwikkelen speelt de KringloopWijzer een belangrijke rol om grip te krijgen op reductie. Ondanks dat het niet nog vervolmaakt is, hebben broeikasgassen een plaats in het systeem. Maatregelen als energiebesparing op bedrijfsniveau worden echter niet meegenomen.De Vries ziet de KringloopWijzer als prima basis. Maar niet iedereen is overtuigd van de mogelijkheden van de KringloopWijzer. “Die is wel bruikbaar om te monitoren, maar niet om te verantwoorden en mee te sturen”, aldus Frits van der Schans, adviseur van het Centrum voor Landbouw en Milieu (CLM). “Als de milieuwinst uit de KringloopWijzer wordt ingevuld met extra productieruimte zal de emissie van andere stoffen waarop niet wordt gestuurd, toenemen.” En om een compleet beeld te krijgen, moet de KringloopWijzer alle processen en stoffen meenemen, niet alleen op het melkveebedrijf maar ook elders in de keten. Hij vraagt zich af of de sector de KringloopWijzer bruikbaar wil maken als verantwoordingsinstrument voor alle bedrijven en voor alle stoffen. “Dat vraagt nog flinke inspanningen en de Kringloopwijzer heeft al veel tijd en geld gekost.”Dwingende maatregelenBlijft de vraag wat er moet gebeuren als de reductie niet snel genoeg gaat en het niveau van reductie in 2020 niet is gehaald. De overheid heeft geen directe mogelijkheden om maatregelen op te leggen. De zuivelsector kan zelf een verplichting opleggen, zoals nu gebeurt met het fosfaatreductieplan. Er zijn ook mogelijkheden met een bonussysteem als bij beweiding of een afnamevoorwaarde vanuit de zuivelfabrieken.Toch zijn partijen uit de Duurzame Zuivelketen terughoudend over dwingende maatregelen, zeker op dit moment nu de sector hard aan andere problemen werkt. Bovendien is er nog geen sluitend systeem om op bedrijfsniveau de complete impact van maatregelen in beeld te brengen. Het lastige is dat broeikasgassen nog nauwelijks leeft bij ondernemers. Termen als ‘bewustwording’ en ‘communicatie’ vallen daarom vaker dan ‘verplichten’ of ‘boete’.Zuivelketen werkt aan klimaatdoelDe zuivelketen werkt aan het verlagen van broeikasgassen. Methaan is een lastige.
Bij broeikasgassen gaat het vooral om methaan (CH4), kooldioxide (CO2) en lachgas (N2O). In de melkveehouderij is methaan een belangrijk gas; het ontstaat bij de vertering in de koe en komt vrij uit de mestopslag. Kooldioxide is een product dat vrijkomt bij het verbruik van energie. Lachgas komt vooral in het milieu via de bodem en bij bemesting.
Het verlagen van de broeikasgassen is een landelijke en Europese opgave die voortkomt uit de diverse mondiale klimaatakkoorden (zoals Parijs). Landelijk ligt er een opgave om de uitstoot van broeikasgassen in 2020 terug te brengen naar het niveau van 1990, minus 20%. Vorig jaar is in de EU afgesproken dat de uitstoot in 2030 zelfs met 40% moet zijn gedaald.
In de melkveehouderij is de reductie onderdeel van de Duurzame Zuivelketen. Het doel daarvan is om de zuivelsector vanaf 2011 tot 2020 klimaatneutraal te ontwikkelen. Tegelijkertijd moet er een reductie van uitstoot van broeikasgassen plaatsvinden van 20% ten opzichte van 1990.
Van de sectoren uit de landbouw heeft de melkveehouderij het grootste aandeel in emissies. Daarbij is wel verschil te zien in aandeel en daling; van de landelijke uitstoot van methaan komt een derde deel voor rekening van de melkveehouderij. De emissie van koolstofdioxide en lachgas daalt sneller dan die van methaan.