Sybe Schaap: ‘Politici moeten betere wetten maken’

Onvoldragen wetgeving is een belangrijke oorzaak van de crisis rond stikstof en van maatschappelijke onrust, volgens oud-Eerste Kamerlid Sybe Schaap. ‘Beter geen wet dan een slechte wet.’Bestuurder, politicus, filosoof, ondernemer en voormalig akkerbouwer. Weinig mensen hebben zo’n veelzijdige expertise als Sybe Schaap. Ook nu de jaren beginnen te tellen, is hij nog steeds erg actief op verschillende terreinen en in verschillende landen. Samen met zijn vrouw heeft hij een bedrijf in Tsjechië. En hij reist geregeld heen en weer tussen Emmeloord en Kiev, waar hij colleges en advies geeft. Oekraïne fascineert hem, het land heeft volgens hem enorme mogelijkheden – en kansen voor Nederland. “Ik ben op dat pluimveebedrijf MHP geweest. Indrukwekkend is dat! Het is niet alleen heel groot, maar alles is er ook heel goed voor elkaar.”‘Grijp je kans’De tegenwerping dat juist dat land en dat bedrijf hier worden gezien als bedreigend voor onze boeren, wuift Schaap weg. “Ik ken het verhaal dat we geen kennis moeten exporteren. Maar dat moet je juist wel doen, want iedereen heeft er baat bij. Wij zijn hier in Nederland top of the bill met onze agrarische sector. Hier hoor je te veel gekanker, wat Nederlandse boeren terecht beu zijn, maar overal in de wereld staan de deuren wijd open voor ons. We moeten helemaal niet bang zijn voor die opkomende landen. Integendeel, grijp je kans! Als het gaat bewegen, moet je mee bewegen, zorgen dat je er bij bent en vooraan staat. Niet op de rem trappen.”Je moet juist wel kennis exporteren, want iedereen heeft er baat bijDefensiefOp de rem trappen, je defensief opstellen en geen positief doel hebben. Dat is volgens Schaap de kern van veel problemen waar de Nederlandse landbouw nu mee kampt, ook als het gaat om de stikstofcrisis.Schaap schetst de grote lijn: “Na de oorlog stond Nederland voor ogen: nooit meer honger. We ontwikkelden een sterke landbouwsector, en ontdekten ook nog dat we konden exporteren. We hadden een breed gedragen en uitdagend doel. Later kwamen er wel problemen. Zo kwam er in de jaren negentig, toen ik dijkgraaf was, de aanval van de milieubeweging op het middelengebruik. Maar daar werd een positieve draai aan gegeven. Via de AMvB Open teelten, waar ik initiator van was, kwam er een goed antwoord, met vooral technologische vernieuwing. Niet alleen het milieu werd daar beter van, maar de boeren ook, evenals de bedrijven eromheen die in technische innovatie ook nog een exportartikel vonden.”’Wereldwijde hetze woedt tegen glyfosaat’Je moet niet alles politiseren, ook niet met gewasbescherming.' - Foto: Ruud PloegSybe Schaap (73) is bestuurder, politicus, filosoof en (agrarisch) ondernemer. Van 2007 tot vorig jaar zat hij in de Eerste Kamer voor de VVD. Hij was onder meer dijkgraaf en voorzitter van de Unie van Waterschappen. Hij is ex-akkerbouwer en nog steeds actief als ondernemer in Tsjechië en Oekraïne.Ook doet hij daar advieswerk. Hij was bijzonder hoogleraar filosofie in Praag en doceert ook in Kiev. Verder is Schaap voorzitter van de COGEM, de commissie die de overheid adviseert over genetisch gemodificeerde organismen en lid van de raad van advies van Stichting Agrifacts. Hij schreef meerdere boeken, onder andere over het populisme.'Niet alles politiseren'Schaap heeft er tijdens zijn Eerste-Kamerlidmaatschap voor geijverd dat controle-instantie NAK niet bij de NVWA ondergebracht is, zoals met de vleeskeuring gebeurde. “Dan haal je alle initiatief weg uit een sector, en wordt het een overheidszaak. Je moet niet alles politiseren, ook niet met gewasbescherming. Dat gebeurt wel. Neonics staan te boek als gif waar we van af moeten, ook als alternatieven slechter zijn. Zelfde met glyfosaat. Daartegen woedt een wereldwijde hetze. Maar je moet er niet aan denken als overal weer met schoffel en ploeg het onkruid bestreden moet worden. Wat een erosie er dan ontstaat, dat wordt een ramp.”OmwentelingMaar in de periode dat hij in de Eerste Kamer zat, zag Schaap een omwenteling. “Men leek minder in staat problemen zo te definiëren dat het kansen werden. Discussies werden niet meer positief vertaald, het werd een veel te defensief verhaal: de rem moest er op. Voorbeeld is de glastuinbouw. Vanuit D66 kwam een soort van dreigement: die glastuinbouw slurpt gas, die moet maar weg. Het ging toen niet meer over vernieuwen maar over verbieden. Gelukkig is het er niet van gekomen, maar het was een teken aan de wand.Ander voorbeeld: de bemesting. Die wetgeving is te defensief, te reactief ingestoken. Er kwam verplichte mestverwerking, maar dat is zo’n lastig verhaal, dat kun je niet zomaar bij wet afdwingen. Daaroverheen kreeg je dan al die fosfaatregelgeving, discussies over verplichte weidegang, aantal dieren per hectare, ga zo maar door. In zekere zin allemaal noodwetgeving, te defensief. Waar dat aan ligt? Het zit bij iedereen, op de ministeries, in het parlement. Alsof de wereld tegen de landbouw beschermd moest worden. En daar reageren boeren dan weer op. Men wilde ook te veel door wetgeving oplossen en daar lopen we nu tegenaan.”Aanvalsoorlog“De natuur is te veel een aanvalsoorlog op de landbouw geworden”, vindt Schaap. Een natuur met onhaalbare ambities. “Met Henk Bleeker heb ik destijds stevig discussie gevoerd. Ik vond de Natura-gebieden te versnipperd, en dat er iets beschermd moest worden dat erg slecht gedefinieerd is. Er zit een natuurbegrip in de wet dat niet werkt. We hebben geen echte natuur in Nederland, alleen cultuurnatuur en die moet beheerd worden.”De natuur is te veel een aanvalsoorlog op de landbouw gewordenDaar kwam dan nog het PAS overheen, dat tegen advies van de Raad van State in werd vastgesteld, en volgens Schaap in feite een ontwijken en vooruitschuiven van het probleem betekende. “Een deel van de problemen komt door te grote ambities die we in Brussel hebben vastgelegd en met onvoldragen wetten veilig wilden stellen. En nu vliegen we elkaar naar de keel.”Klimaatwet voorbeeld rammelende wetOver de hele linie is wetgeving losser geworden, minder ‘hard’, aldus Schaap, en dat wreekt zich. “In de Eerste Kamer hebben we daar harde discussies over gehad. Die moet wetten toetsen aan drie criteria: aansluiting op bestaande wetgeving, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid. Als een wet niet uitvoerbaar en niet handhaafbaar is, begin er dan niet aan. Dan verliest de wet zijn gezag. We hebben veel rammelende wetten en ik kan je vertellen, het loopt maar door. De Klimaatwet is zo’n voorbeeld, staatsrechtelijk een onding. En nu de net aangenomen Omgevingswet. Die gaat ons veel hoofdpijn bezorgen. Een opener wet is bijna niet voor te stellen. Met te open wetten lok je een vluchtweg uit: wanhopige burgers of actievoerders die naar de rechter gaan om duidelijkheid te krijgen. En die rechter legt dan de vinger op de zere plek. Hij kan niet anders. De populisten gaan nu keihard in de aanval tegen de rechters, maar ze moeten naar zichzelf kijken, ze moeten betere wetten maken. Sluitende wetten, die helder definiëren en normeren.”We hebben veel rammelende wetten en ik kan je vertellen, het loopt maar doorRechters en wettenSchaap geeft een hilarisch voorbeeld: de initiatiefwet die seks met dieren verbiedt. “Ik dacht nu zal ik er nog eens achter komen wat seks eigenlijk is, want je moet wel weten wat er precies verboden wordt. Maar geen definitie, te moeilijk. Wel de melding dat er vanzelf een geval voor de rechter zal komen en dat die dan wel zal bepalen waar de grens ligt.Je moet de normstelling niet aan de rechter overlaten. Toch gebeurt dat nu met regelmaat. Dan krijg je elke keer van die noodreparaties. Wat er nu met dat stikstofoverleg gebeurt, is één grote noodsituatie, afgeroepen door een wetgever, met instemming van vele maatschappelijke partijen. Dat geldt ook voor het PAS. Verhagen en Bleeker staan nu op de kar te roepen dat het allemaal niet kan, terwijl ze zelf mede schuldig zijn aan die situatie. Absurd.“Ik heb te doen met de rechters, wat zij over zich heen krijgen en nog dreigen te krijgen. Ik vind dat vooral Forum (Forum voor Democratie, red.) een gevaarlijk spel speelt door de rechters in diskrediet te brengen. We hebben het beste rechtssysteem ter wereld. Alleen worden rechters opgezadeld met gaten die de wetgever laat vallen.”Rechters worden opgezadeld met gaten die de wetgever laat vallenSlechte wetten“Geen wet is beter dan een slechte wet.” Schaap herhaalt het verschillende keren. De overheid kan niet alles oplossen, stelt hij. Maar die indruk wordt wel steeds gewekt. “Er gebeurt iets in het land, en wij trekken het naar ons toe, zegt de Tweede Kamer. Politici moeten ook durven zeggen: dit is niet onze taak.”Hij noemt het een zegen dat een paar jaar geleden de controle-instantie NAK niet bij de NVWA ondergebracht is, zoals met de vleeskeuring gebeurde. “Dan haal je alle initiatief weg uit een sector, en wordt het te veel een overheidszaak. Je moet niet alles politiseren. En blijf ook open staan voor feiten. Pas op voor gepolitiseer rond de gewasbescherming. Neonics staan te boek als gif waar we van af moeten, ook als alternatieven slechter zijn. Zelfde met glyfosaat. Daartegen woedt een wereldwijde hetze. Maar je moet er niet aan denken als overal ter wereld weer met schoffel en ploeg het onkruid bestreden moet worden. Wat een erosie dan ontstaat, dat wordt een ramp.”Terug naar de stikstof. Volgens Schaap heeft de huidige crisis dus te maken met een vlucht in noodwetgeving. “Er is iets geknapt bij veehouders en ze hebben beslist een punt. De hele wereld mocht weten: dit kan zo niet.” De eerste acties waren positief, stelt hij vast, ook gezien publieke reacties.Er is iets geknapt bij veehouders en ze hebben beslist een puntMaar Farmers Defence Force gaat in zijn ogen te ver. “Het lot van boeren vergelijken met de holocaust, en zo’n dreigbrief over ketenpartners, dat is natuurlijk idioot, dat ontwricht alleen maar. Ik zie FDF als een verlengstuk van Forum voor Democratie. En van die partij hoeven we niks te verwachten. Die doen in wezen niks voor boeren, ze ontkennen alleen maar alles. Het is puur activisme, ze zijn overal tegen. Er moet nu weer opgebouwd worden. Een gezamenlijk doel formuleren. En daar hoort bij: verder met technologisch hoogwaardige landbouw. Of eigenlijk: met sectoren die een hoge toegevoegde waarde realiseren. En daar heb je de hele keten voor nodig. Schaap denkt dat die naoorlogse succesformule nog altijd werkt. Daar hoort ook bij: ‘polderen’, overleggen, samenwerken en als het moet: druk zetten. Nieuwe gentechnologie hoort daar bij. “Die moeten we een kans geven, maar dan moeten we wel af van het defensieve, het wantrouwen, dat remmend werkt.”Forum voor Democratie doet niks voor boeren, ze ontkennen alleen allesHeeft zo’n richting met veel technologie en kapitaal niet ook nadelen? Voor de omgeving en voor de positie van de boer? Schaap: “De milieueffecten van de landbouw zijn al enorm afgenomen. En los daarvan: wat is het alternatief voor intensivering en schaalvergroting? Terug naar het vroegere gezinsbedrijf? Waar wil je al die jonge boeren dan vandaan halen? Die zijn er niet eens. Als klein land met een relatief kleinschalige structuur moeten we ons richten op de bovenkant van de markt. Niet primair denken in tonnen per hectare maar in toegevoegde waarde. Dan verdwijnt er ook een hoop, dat zal dan wel ja.Het gaat erom dat je erbij bent waar het gebeurt, en dan voorop loopt.”