Kruidenrijk gras: gezond voor bodem en koe

Soortenrijke weilanden doen in opbrengst (amper) onder en leveren voer met vitaminen en mineralen waar de koeien op duiken. Bijmengen met kruiden en vlinderbloemigen is dus niet alleen leuk voor weidevogels, insecten en imago.Met de nieuwe programma’s voor duurzame zuivel zoemt het in de melkveehouderij ook ineens over kruidenrijk grasland. Voor duurzame melk denken supermarkten en kritische maatschappelijke organisaties niet alleen aan weidegang, grondgebondenheid en CO₂. Op de bedrijven van leveranciers moet straks ook te zien en te ruiken zijn dat er meer biodiversiteit is dan in een doorsnee strakke weide met maar 5 soorten gras.Een ander gezicht, een vriendelijk gezicht. Het is voor boeren wennen, dat bladrijke en bloemrijke spul in een weiland. Een deel van het grasland kruidenrijk is goed in te passen. - Foto: Rob GeertsNog in de kinderschoenenKruiden in het grasland zorgen voor een mooi plaatje in de zomer en de variatie is goed voor meer insecten en daar profiteren weidevogels weer van. Kruidenrijk grasland hoeft niet per se onder te doen in productie en heeft een aantal voordelen voor de veehouder. Maar het werken met kruidenrijk grasland staat nog in de kinderschoenen.Kruidenrijk grasland is het inzaaien of doorzaaien van een percentage kruiden of klavers in het grasland. We zijn er dit jaar mee gestart^{Klaas de Jong, Royal A-ware}10% van het graslandEerste vraag is natuurlijk hoe de zuivel en grootwinkelketens hun wensen op het gebied van kruidenrijk grasland in het vat willen gieten. Een belronde leert dat Cono, FrieslandCampina en A-ware de kruidenrijke graslanden als een onderdeel zien van een pakket waarmee de duurzame zuivel zich flink moet onderscheiden van de gangbare bulk. Maatschappelijke onrust over landschapspijn, kwijnende insecten en weidevogels zijn onlosmakelijk onderdeel van dat verhaal en kruidenrijke weilanden zijn een deel van het antwoord.Zoektocht in wisselwerking met praktijkIn welke mate en hoe precies is voor de zuivel nog een zoektocht in wisselwerking met de praktijk. Klaas de Jong van Royal A-ware noemt kruidenrijk grasland een van de eisen voor de melkstroom voor Albert Heijn. “We verstaan daaronder het inzaaien of doorzaaien van een percentage kruiden of klavers in het grasland. We zijn er dit jaar mee gestart. Samen met de melkveehouders kijken we hoe we dit kunnen doorontwikkelen en optimaliseren.” Concreet vragen A-Ware en Albert Heijn van de melkveehouders om 10% van het grasland kruidenrijk te maken. Als alternatief zou de veehouder voor gras-klaverweides mogen kiezen met 4 soorten klaver en dan op 15 of 20% van de oppervlakte.Bloei in een weiland van Arjan en Karina Schermer. Ze maken kaas van Brandrode-koeien op landgoed Kernhem bij Ede. - Foto: Koos GroenewoldImagovoordeel“Het leeft sterk onder afnemers en maatschappelijke organisaties”, zegt ook Guus van Laarhoven. Hij is manager duurzaamheidsprogramma’s van FrieslandCampina. “Het heeft allerlei voordelen voor de biodiversiteit, maar men wil het ook graag omdat het er mooier uitziet. Dan is er dus een imagovoordeel mee te halen.”FrieslandCampina gaat voor de duurzame melkstroom werken met het keurmerk Planet Proof van Stichting MilieuKeur. “Kruidenrijk gras staat nog niet in de voorwaarden, maar dat zijn ze wel aan het uitwerken, dus het zit er aan te komen.”Diverse optiesKruidenmengsels voor grasland zijn te kust en te keur leverbaar onder aansprekende namen als Biodivers, Saladebuffet (Pure Graze), Gruttomengsel (LG) en Weide Kruidenmix (DLF). In de mengsels treffen we naast witte en rode klaver ook kruiden aan als cichorei, smalle weegbree, karwij, duizendblad, wilde peen, glad walstro, esparcette en glanshaver. De mengsels van Biodivers worden geoogst van natuurlijke hooilanden in Nederland (zie kader Kruidenwinkel biedt veel keuze voor een overzicht van het aanbod).Kies het juiste mengsel voor kruidenrijk graslandLeveranciers van graszaad bieden allemaal wel een handvol mengsels voor kruidenrijk grasland aan. Meestal mengsels om bij te mengen met ‘gewoon’ graszaad in een voorgeschreven verhouding, een enkele keer complete mengsels. Het aanbod valt uiteen in mengsels voor weidevogelland, mengsels met naast grassen enkel kruiden en mengsels met een combinatie van kruiden en meerdere soorten klavers voor een hogere opbrengst.VariatieOver variatie gesproken: soms gaan er wel 10 tot 15 soorten kruiden in een mengsel. Soorten die in alle mengsels voorkomen, zijn cichorei, smalle weegbree, karwij, wilde peen en duizendblad. Daarnaast gaat het om soorten als kleine pimpernel, grote bevernel, glad walstro, peterselie, venkel, kamgras, reukgras en glanshaver. In mengsels met klaver zien we niet alleen witte en rode klaver, maar ook luzerne, rolklaver en alexandrijnse klaver.LG SeedsLG graslandkruidenLG GruttomixDLFWeide KruidenmixKlaver-KruidenGras KruidenrijkWeide KlavermixPure grazeSaladebuffet BioSaladebuffet ZandgrondSaladebuffet KleiSaladebuffet KruidenrijkSaladebuffet VeengrondSaladebuffet KoepadBiodiversB141 Kruidenrijk GraslandmengselB145 KuikenlandmengselDSV zadenCountry Multi Life 14Country Multi Life 16DSV Klaver MixDSV Herb MixAfhankelijk van doelstelling“Je kunt er verschillende kanten mee uit”, zegt onderzoeker Nick van Eekeren van het Louis Bolk Instituut. “Kruidenrijk grasland wordt vaak geassocieerd met extensief grasland voor weidevogels, maar het hangt van je doelstelling af waar je voor kiest. Staat weidevogelbeheer voorop, dan gaat het om een lichte snede in het voorjaar, doorwaadbaar open gewas en veel insecten voor de kuikens. Of leg je meer nadruk op functionele agrobiodiversiteit met een landbouwkundig nuttige functie van kruiden in je bedrijf? Of wordt het iets er tussenin: weidevogels, veel (bloeiende) soorten, veel bestuivers én functie voor het bedrijf?”Een stukje kruidenrijk grasland van Anke Harthold in Surhuizum in oktober vorig jaar. Het blauwe bloemetje is cichorei. - Foto: Anne van der WoudeGezond voor de koeVan Eekeren doelt met functie op aspecten als opbrengst, voederwaarde, gezondheidsvoordelen voor het vee en voor de bodem. Witte en rode klaver en andere vlinderbloemigen zorgen voor stikstofbinding, maar rode klaver juist ook voor hogere opbrengsten en eiwit van eigen land. Een kruid als smalle weegbree verbetert de stikstofbenutting van bemesting. Kruiden als cichorei, smalle weegbree, karwij, wilde peen en ook paardenbloemen zorgen samen voor een diepere beworteling en maken de grasmat als geheel beter bestand tegen droogte. Afhankelijk van welke kruiden zijn ze ook gunstig voor bodemkwaliteit en bodembiodiversiteit en daarmee ook voor doorlaatbaarheid en ontwatering. Een andere prettige eigenschap is dat ze rijker zijn aan mineralen en vitaminen en stoffen bevatten die natuurlijke ondersteuning bieden aan de weerstand en gezondheid van het vee. Denk aan stoffen die bacterieremmend werken en stoffen die groei van maag-darmwormen remmen (tannines). Ook weer afhankelijk van specifieke kruiden hoeft de voederwaarde niet onder te doen voor gras.Bijzondere vereisten van kruidenrijk graslandZo zitten er leuke kanten aan, maar afhankelijk van doelen en samenstelling van mengsels heeft kruidenrijk grasland wel zijn bijzondere vereisten. Een aantal kruiden gedijt alleen goed als het grasland extensiever wordt bemest. Dan liggen lagere drogestofopbrengsten in de verwachting, maar met een flink aandeel klavers en andere vlinderbloemigen, kan dat meevallen. Van Eekeren: “Afhankelijk van de samenstelling van het mengsel kan kruidenrijk grasland net zo productief of zelfs productiever zijn dan gewoon grasland. In Nieuw-Zeeland zijn mengsels met witte en rode klaver, cichorei en smalle weegbree al jaren gemeengoed. Hier wordt het met name ook ingezet op een stabielere productie gedurende de zomerdroogte, maar ook op een betere stikstofbenutting en minder stikstofverliezen naar het milieu”Aanleg en gebruik grasland met kruidenAanleg met herinzaai:de minst productieve percelen lenen zich voor gras- en kruidenvegetatie;denk ook aan hoeken en randen, stroken langs kavelpaden;in het voorjaar met vooraf 25 kilo haver of zomergerst gezaaid met kunstmeststrooier: dit onderdrukt onkruid en verdwijnt door maaien;inzaaimoment zorgvuldig kiezen: vocht en warmte!; raag advies over mengselkeuze.Met doorzaaien:minder kansrijk door concurrentie met gras;Op schraal grasland (<7 ton ds ha ) wel mogelijk;gras eerst kort afmaaien;gebruik een mengsel met enkel kruiden en eventueel vlinderbloemigen;alternatief: opbrengen van maaisel uit natuurgrasland.Beheer:eerste jaar niet bemesten, daarna zo mogelijk vaste mest;of maximaal 15 kuub drijfmest na eerste snede;zuurgraad op peil houden met bekalking;maai eerste snede na inzaai niet te zwaar (dus nog niet met uitgestelde maaidatum);afwisselend maaien en beweiden;uitgesteld maaibeheer: niet voor half juni maaien;hooien: liefst in foliebalen;voordroog: kort snijden en niet te droog inkuilen, vanwege broeirisico;25-30% kruidenrijke kuil inpasbaar in rantsoen van hoogproductieve koeien;voederwaarde (Vem, DVE) iets lager, maar opname gelijk of hoger;uitstekend voer voor jongvee en droge koeien, schapen en paarden.WisselbouwAanleg gaat het best met herinzaai. Doorzaaien vergt kort gras en een open zode, anders concurreert het gras de kruiden snel weg. De mengsels bevatten soms wel 15 soorten, maar de ene soort slaat beter aan dan de andere, afhankelijk van bodemomstandigheden en vocht. Het is niet eenvoudig om het kruidenaandeel op meer dan 10% te krijgen en te houden. De eerste paar jaar is de kruidenrijkdom nog het grootst, maar die neemt daarna af. Naast rode en witte klaver blijken cichorei, smalle weegbree en karwij zich nog het best te handhaven. Op kruidenrijk grasland kun je weiden, maar met standweiden plaag je de kruiden te veel en verder is afwisselend maaien en weiden gunstig.3- of 4-jarig kruidenrijk grasland levert prima resultaten en geeft een mooie boost in organische stof^{Onderzoeker Nick van Eekeren van het Louis Bolk Instituut}Beheer vraagt echt meer aandachtSalesmanager Hendrik Nagelhoud van DLF Seeds wijst erop dat het beheer van grasland met kruiden echt meer aandacht vraagt. “We zien het aantal veehouders dat hiermee bezig is al een paar jaar toenemen”, zegt hij. “Ze hebben veel vragen over aanleg en beheer, ze zijn echt aan het uitzoeken hoe ze ermee om moeten gaan. Veehouders die ermee beginnen, adviseer ik om eerst met een kleine oppervlakte ervaring op te doen.”Wisselbouw met mais en tijdelijk kruidenrijk graslandOnderzoeker Van Eekeren ziet op zand- en kleigronden een systeem van wisselbouw met mais en tijdelijk kruidenrijk grasland als een kansrijke inpassing van functionele kruiden die in combinatie met klavers de biodiversiteit van bestuivende insecten bevorderen. “3- of 4-jarig kruidenrijk grasland levert prima resultaten en geeft een mooie boost in organische stof. Op veel bedrijven zou de verhouding 60% blijvend grasland en daarnaast 20% kruidenrijk gras en 20% mais in 3-jarige wisselteelt heel goed passen. Je maakt er een dubbelslag mee: meer biodiversiteit door kruiden en duurzamere teelt van mais.”Luuk Maas - Foto: Van Assendelft Fotografie‘Soorten versterken elkaar’Vorig jaar zaaide Luuk Maas na de snijmais drie verschillende mengsels soortenrijk grasland om te zien hoe dat in de praktijk uitpakt.Soorten vullen elkaar aanMaas boert mee op het bedrijf van zijn ouders in Afferden (Noord-Limburg) en heeft daarnaast een baan als productmanager bij DSV zaden. “Het zien van veldproeven met mengsels van kruiden, klavers en gras maakte me enthousiast. Op proefvelden haalde 1 van die mengsels met een viertal klavers erin, over 3 jaren gemiddeld 18 ton droge stof per hectare. Blijkbaar vullen de soorten elkaar aan, bijvoorbeeld door beworteling en stikstofbinding door klavers.”WisselbouwHet bedrijf Maas heeft 25 hectare blijvend grasland in de uiterwaarden van de Maas, op zavelige grond; 9 hectare mais telen ze op zandgrond iets verder van het bedrijf. Luuk: “Daar wil ik naar wisselbouw. Drie jaar mais op een perceel en daarna drie à vier jaar soortenrijk gras. Dat is goed voor bodemstructuur en organische stof.”Soortenrijk grasHij gebruikt liever de term soortenrijk gras omdat hij werkt met complete mengsels met verschillende grassen, witte en rode klavers en daarnaast cichorei en smalle weegbree. Op 1 hectare zaaide hij vorig jaar het mengsel Multilife 14. Op een hectare ernaast kwam een variant op dit mengsel en op een perceel van 1,5 hectare het mengsel Silage 3 met Engels raai, gekruist Engels raai en rode klavers.Te veel stengel en structuurDe opkomst was op alle 3 percelen goed en Maas kuilde de eerste 2 snedes in met het gangbare gras. Daarna zijn de percelen verdroogd en kleurde het gras rood. “Cichorei, karwij en rode klaver bleven groen. De verschillende mengsels lieten onderling enkele verschillen zien. Zo bleek dat snelgroeiende grassoorten in sommige mengsels in ons geval voor te veel stengel en structuur zorgden. Op ons bedrijf past MultiLife 14 het beste. We zijn van plan het ook te zaaien op een perceel verder op afstand en het als wikkelbalen te voeren.”Smaak is goedMet de smaak zit het wel goed, merken ze als ze de balen voeren die van de derde en vierde (najaars)snedes zijn gemaakt. “Wat me er verder aan bevalt, is dat het voer een mooi eiwitgehalte heeft, dankzij de vlinderbloemigen.”