‘Kritische én slimme ACM is nodig’

Marktwerking is mooi, maar biedt geen garantie voor een duurzame voedselsysteem.De Autoriteit Consument en Markt (ACM) is de waakhond die kijkt of het wel goed zit met de concurrentie in onze economie. ACM wil competitie stimuleren. Het idee daarachter is dat als bedrijven goed hun best moeten doen in hun strijd om klanten, dit dan automatisch de dienstverlening ten goede zou komen. De consument profiteert daar dan van: die krijgt de beste producten voor de laagste prijzen. Het is goed zo’n waakhond te hebben, zeker als die af en toe ook nog eens blaft en ongewenste elementen schrik aanjaagt. Maar het mooist is het natuurlijk als die hond een slimme hond zou zijn; daar heb je nog meer aan.Ik denk dat er drie fouten worden gemaakt waardoor men te veel in oude conservatieve standpunten blijft hangenDaar moest ik aan denken toen ik rond de jaarwisseling het preadvies van de Koninklijke Vereniging voor de Staathuishoudkunde over de rol van de ACM-waakhond las. Er wordt op dit moment nagedacht over heroverweging van mededingingsbeleid op een zodanige manier dat er meer ruimte komt voor duurzaamheidsinitiatieven. De EU is daarmee bezig en ook Nederland heeft daarin al stappen gezet.Volgens mijn Amsterdamse collega-economen waren dat echter verkeerde stappen. Hun idee is dat concurrentie altijd goed is omdat het bedrijven aanspoort het beter te doen dan de concullega’s. Zolang er maar klanten zijn die duurzaamheid belangrijk vinden, levert dit vanzelf een prikkel aan bedrijven om op te gaan scoren. Dus concurrentie is juist goed voor vergroening van de economie.FoutenToch denk ik dat er drie fouten worden gemaakt waardoor men te veel in oude conservatieve standpunten blijft hangen. De eerste is dat het bij de echte verduurzaming en circulaire landbouw in de kern niet om het bedienen van groene nichemarkten gaat, maar om een omslag en transitie waarin je het geheel aanpakt. Iedereen moet dan dus meedoen. Niches laten zich vaak slecht opschalen. Ik denk dat dit ook de reden is om je af te vragen dat de overheid dan niet meer dwingend moet sturen.Een groot deel van de consumenten gedraagt zich als free riderDe tweede fout is om ervan uit te gaan dat bezorgde consumenten ook automatisch werkelijk meer voor duurzame producten zullen gaan betalen als ze gelijktijdig in de schappen ook goedkopere niet-duurzame producten kunnen kopen. Een groot deel gedraagt zich dan als free rider: men vindt het belangrijk, maar vooral voor de ander. Vrijheid, blijheid dus.Gevangenen-dilemma‘sDe derde fout is de aanname dat concurrentie tot de beste uitkomst leidt. Er is ook in de theoretische economie inmiddels genoeg bewijs om te laten zien dat er sprake is van zogenaamde ‘gevangenen-dilemma’s’. Wat vanuit de samenleving gezien het beste is, is vanuit eng en korte termijn eigenbelang geredeneerd voor individuele ondernemingen niet altijd het meest winstgevend.Ik snap de economen als ze beducht zijn voor samenspanningsgedrag bij het grote bedrijfsleven. We hebben een kritische waakhond nodig, maar ook een slimme ACM die verder kijkt dan de consument en het goedkoopst mogelijke product.