KoeMonitor, of de lange arm van de NZO

Opeens was KoeMonitor er, van vermeend vrijblijvend in maart 2019 naar breed verplicht per 2020. Een veelomvattend controlesysteem op het erf. Voor melk van gezonde koeien, eenvoudiger datamanagement en overzicht. Maar voor en namens wie?Toen KoeMonitor in maart 2019 door ZuivelNL officieel werd gepresenteerd als het nieuwe toezichts- en controlesysteem voor de melkveehouderij, waren daar nog vrij weinig boeren mee bekend. Het zou meerdere bestaande systemen vervangen en daarmee meer overzicht bieden en het kwam over als een nieuw systeem dat met verloop van tijd wel zijn ingang zou vinden. Urgentie klonk nog niet door in de aankondiging. “Het is de bedoeling dat de nieuwe systematiek vanaf januari 2020 beschikbaar is, zodat zuivelondernemingen die desgewenst dan kunnen toepassen”, zo stond te lezen op de website van ZuivelNL. Inmiddels is van die vrijblijvendheid weinig meer over. Bij de meeste zuivelbedrijven is deelname sinds 1 januari verplicht en resulteert niet meedoen in melkweigering.KoeMonitor in het kortKoeMonitor is een bundeling van een tweetal oude systemen met één nieuw systeem.Het eerste systeem is het al langer bestaande KoeData en scoort de diergezondheid op een melkveebedrijf op 11 verschillende punten. De gegevens hiervoor worden automatische verzameld bij verschillende instanties in Nederland. Elk kwartaal is er een score.KoeAlert is nieuw toegevoegd en ontwikkeld om de veehouder te helpen om ‘attentiekoeien’ te herkennen en de melk daarvan apart te houden. Een dierenarts komt eens per jaar controleren of melkveehouders de attentiekoeien herkennen.Koekompas is een al langer bestaand systeem, dat de diergezondheid, het dierenwelzijn en de mogelijke risico’s op een bedrijf in kaart brengt. Het kan invulling geven aan het wettelijk verplichte, jaarlijkse bedrijfsgezondheidsplan. KoeMonitor blijft in ontwikkeling. Aanvullend hierop is de BiodiversiteitsMonitor in de maak. Wie is eindverantwoordelijk voor melk van gezonde koe?Het is snel gegaan, kun je constateren. De zuivelsector stelt dat het wel zo moest. Er moet immers hoognodig worden voldaan aan de eisen van de Europese hygiënerichtlijn 853/2004, inmiddels vervangen door Verordening 2017/625 (ook bekend als de Officiële Controle Richtlijn, OCR). In algemene zin is dit waar. De melkveehouderij en zuivel moeten invulling geven aan de eisen daaruit, maar KoeMonitor doet meer en dat is een van de punten waar het wringt. Ook wringt het rond de vraag wie eindverantwoordelijk is.Over dit laatste is hard gevochten en is lang onduidelijkheid blijven bestaan. De vraag spitste zich vooral toe op de controle over het boerderijgedeelte van het toezicht. Wie moet namens de EU/Nederlandse overheid onafhankelijk toezicht uitoefenen op de vraag hoe boeren zorgen voor voldoende hygiëne, goede diergezondheid en een goed dierenwelzijn op hun bedrijven? Anders gezegd: hoe wordt geborgd dat er melk van gezonde koeien wordt geproduceerd? Op zich is dat al een problematische formulering, want wat zijn gezonde koeien en volgens wie? Maar de EU stelt deze eis.Gevecht over controle datastromenDe zuivel heeft lange tijd geworsteld met de vraag hoe invulling te geven aan de geëiste veterinaire borging, en te zorgen dat er geen melk van ‘attentiekoeien’ en ‘risicobedrijven’ in de keten terechtkomt. Het ging ook niet altijd goed. Volgens diverse bronnen kreeg bijvoorbeeld FrieslandCampina nog in 2016 een gevoelige tik op de vingers van het Centraal Orgaan Kwaliteitsaangelegenheden in de Zuivel (COKZ). Het bedrijf had de hygiëne niet goed geborgd, ondanks het werken met CDM (Continue Diergezondheidsmonitor), het PBB (Protocol Periodiek Bedrijfsbezoek) en KoeKompas. Via de NZO volgde actie. Betere instrumenten werden bedacht, waaruit met name Koe-Alert en het overkoepelende KoeMonitor voortvloeiden.Ook probeerde de NZO om het toezicht over de boerderijfase en de controle over datastromen geheel naar zich toe te trekken. De gedachte was dat dit kon omdat toen de uitleg van de Europese Hygiënerichtlijn nog niet helemaal helder was en de Productschappen juist werden opgeheven, waardoor op veterinair gebied een zeker vacuüm ontstond.Een ‘verkenner’ werd namens de NZO op pad gestuurd om het veterinaire toezicht voor zichzelf binnen de halen. Dit bleek een taai proces, maar tot afgelopen voorjaar poogde de zuivelsector de touwtjes in handen te krijgen. Ergens gedurende dit proces moet ook het idee post gevat hebben dat de NZO al doende meerdere vliegen in één klap kon slaan. Helemaal helder te krijgen is dit niet, want weinigen willen er ronduit over praten.KoeMonitor op niet-transparante wijze doorgevoerdMet een overkoepelend systeem, dat nu bekend is als KoeMonitor, zou niet alleen aan de wettelijke eisen kunnen worden voldaan, maar konden ook bovenwettelijke eisen worden doorgevoerd. Dit met het argument dat zo wetgeving zou zijn te voorkomen en – minder hardop uitgesproken – dat men zo ook de buitenlandse concurrentie voor kon blijven. De besluitvorming over deze plannen werd in de loop van 2018 voorbereid in de ‘themagroepen’ van ZuivelNL, met sterke voeding vanuit de NZO. Echter, buiten een klein groepje rechtstreeks betrokkenen had niemand er weet van, want ZuivelNL vergadert niet in het openbaar en geen van de deelnemers – ook niet van doorgaans ‘kritische’ clubs – hoeft verantwoording af te leggen van zijn of haar stemgedrag. Begin maart 2019 werd KoeMonitor officieel gepresenteerd. _{Tekst gaat verder onder de foto‘s.}
Een belangrijke vraag rond KoeMonitor is namens wie de dierenarts straks de periodieke bedrijfsbezoeken komt doen en waar de data heen gaan. De wettelijke toezichthouders werken aan opheldering. - Foto: Peter RoekDe dataveiligheid is ook een vraag. Data van melkveebedrijven gaan via Koemonitor naar diverse gebruikers. De data liggen in een datahotel samen met andere gegevens, zoals van RVO. Wie houdt de boel gescheiden? - Foto: Henk RiswickKoeMonitor is volgens gebruikers nog lang niet uitontwikkeld en straft gebruikers daardoor soms voor bedrijfs- en ook hygiënematig gezien heel nuttige acties, zoals vervanging van mindere dieren. - Foto: Koos GroenewoldDierenartsen op scherpDe dierenartsen stonden inmiddels op scherp. Deze groep heeft de afgelopen jaren al veel over zich heen gehad. Hun positie als zelfstandige ondernemers of als vennoten in een lokale praktijk stond al steeds meer onder druk.Door de veranderingen in het veterinaire toezicht en de komst van KoeMonitor leek het er zelfs even op dat ze zouden moeten gaan leven met een parallel veterinair systeem in de melkveehouderij. Naast de reguliere dierenartsen zouden er mogelijk toezichthoudende dierenartsen komen die werkten in opdracht van de zuivel en in dienst waren van grote investeerders.Dit is er uiteindelijk niet van gekomen, maar de dierenartsen moeten nog steeds wel hun onafhankelijke positie veilig stellen. Met de aanwijzing van de Stichting Geborgde Dierenartsen (SGD) als onafhankelijk toezichthouder op de Hygiënerichtlijn/OCR per eind vorig jaar, is dit gelukt. Tenminste, voor de beroepsgroep. Het aantal zelfstandige praktijken neemt steeds verder af. Investeerder Anicura (eigendom van voedingsreus Mars) bezit in Nederland al ruim 40 praktijken, concurrent Evidensia (voor 25% in handen van Nestlé) bezit volgens opgave 37 praktijken.Voor de meeste melkveehouders was er in maart vorig jaar nog weinig aan de hand. KoeMonitor was een systeem dat desgewenst kon worden toegepast, zo werd immers gemeld? Negen maanden later waren de kaarten heel anders geschud. De NZO besloot om met KoeMonitor te gaan werken, waarbij deelname door de meeste zuivelbedrijven als leveringsvoorwaarde werd opgenomen. Voor veel melkveehouders daalde het besef hierover pas in toen de verplichting een feit was geworden.Data-eigendom en -afscherming KoeMonitor niet duidelijkHet is niet zo dat alle melkveehouders moeite hebben met KoeMonitor. Bij alle bezwaren heeft KoeMonitor ook nuttige kanten. Wel is er een grote groep veehouders die protest aantekent tegen het verplichtende karakter en tegen het feit dat het systeem hen onder valse voorwendselen is opgedrongen. Het moest van de overheid, was hen verteld. Nog een bezwaar is dat niet duidelijk is van wie de data zijn, die via KoeMonitor worden gedeeld. Kan de fabriek er vrij over beschikken, als blanco cheque van boer aan verwerker. Of zit het toch anders? Actiegroep Bezorgde FrieslandCampina Boeren (BFCB) en groepen boeren bij andere verwerkers zitten er bovenop. Ook zijn er vragen over de bescherming van de data. Worden ze zo opgeborgen dat anderen niet stiekem kunnen meekijken?Het zijn op zich vragen, waarop tot nu toe geen helder antwoord is gekomen. Ze knellen te meer nu duidelijk is dat alle data van KoeMonitor, de zuivelindustrie, voerbedrijven, veeverbeteraars, ZuivelNL en ook rijksdienst RVO.nl bij hetzelfde datahotel in Rosmalen liggen. De beheerder ervan geeft niet thuis op vragen. Boeren bereiden inmiddels een rechtszaak voor.Een andere vraag is of KoeMonitor, nu het zelf geen wettelijk instrument is, met bovendien bovenwettelijke eisen, wel mededingingsproof is. De ACM is op de hoogte van het systeem, zo meldt een woordvoerder. “Maar op grond van de informatie die wij hebben, is het voor ons moeilijk te beoordelen in hoeverre het een uitwerking is van officiële regels dan wel daar bovenuit gaat. Melkveehouders of andere betrokken partijen hebben er bij ons geen klachten over ingediend.”Stapeling data-eisen voedt onbehagen boerenDe zorg over het eigendom en de veiligheid van de data is voor veel boeren meer dan een puur zakelijk probleem. Het heeft ook te maken met een groeiend onbehagen over de toename van het aantal systemen waarin ze zich gevangen voelen zitten.Een gebruikersklacht is dat Koemonitor te vaak vals positieve signalen geeftAlsof het al niet erg genoeg is dat de overheid alles van je wil weten, ontpopt de zuivelindustrie zich naar het gevoel van velen ook als een Big Brother die hetzelfde wil. En KoeMonitor geeft volgens gebruikers aanleiding tot zo’n gevoel. Want als het systeem iets vreemds opmerkt, volgt direct een signaal naar de fabriek, waarna die een buitendienstmedewerker op pad stuurt. Als het echt om iets raars gaat, is dat terecht, maar de klacht is dat KoeMonitor nog bepaald niet uitontwikkeld is en te vaak ‘vals positieve alarmsignalen’ worden afgegeven.Als het energieniveau van de veestapel opeens sterk daalt, merkt KoeMonitor dit aan als een teken van dierverwaarlozing en stapt een controleur in de auto, terwijl het ook gewoon te maken kan hebben met een aanpassing van het rantsoen van het vee. De parallel dringt zich bijna op met hoe de NVWA een grootscheepse meerlingfraude dacht te hebben ontdekt. Niet direct verklaarbare cijfertjes op het beeldscherm hoeven niet een-op-een te duiden op verkeerd handelen. KoeMonitor moet zeker nog ‘slimmer’ worden. Het betekent wel dat de bouwer ervan weer een extra rekening zal presenteren. Wat het hele systeem heeft gekost, is overigens onduidelijk.Protocollen wettelijke en bovenwettelijke eisenOf straks in het systeem ook onderscheid moet worden aangebracht tussen wettelijk en bovenwettelijke controlepunten, is nog niet helder. De toezichthouders NVWA, COKZ en de SGD leggen samen met het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit de laatste hand aan een aantal protocollen voor een betere afbakening tussen wettelijke en bovenwettelijke taken. Daarna wordt het zogenoemde College van Belanghebbenden, zoals de zuivel, veeverbeteraars en LTO, ingelicht. Vervolgens kunnen die aan de slag om een verdere vertaling richting boer te maken.