Inteelt amper probleem bij kleinere vleesveerassen

Zelfstandige fokkers blijken de spil voor bloedspreiding, terwijl stamboeken de vinger aan de pols houden.Alle vleesveerassen in Nederland worden gehouden en gefokt zonder sterke invloed van ki-organisaties en stamboek. Omdat het aantal vleesveedieren in Nederland beperkt is, kunnen deze factoren leiden tot een versmalling van de genetische variatie, beter bekend als inteelt. Hoe staat het daadwerkelijk met de inteelt bij de vleesveerassen?_{Lees verder onder de foto.}De verscheidenheid binnen het Verbeterd Roodbont-ras is ruim voldoende. Stamboek en fokkers zorgen voor voldoende spreiding in bloedvoering, zodat een gezond en goed producerend dier blijft bestaan. - Foto’s: Henk RiswickIn de tijd dat het woord ‘biodiversiteit’ als mantra en modewoord door de samenleving rondwaart, lijkt de fokkerij het tegengestelde doel na te streven. Fokkerij is namelijk een selectie van eigenschappen waardoor planten en dieren zich aanpassen voor een beter leven en grotere productie. Fokkerij lijkt een verschraling van genen te zijn, maar het omgekeerde is ook het geval. Zonder selectie en fokkerij zal een positieve, gewenste eigenschap zich namelijk niet of nauwelijks verspreiden. Een voorbeeld van een aanpassing is het kenmerk hoornloosheid dat zich zonder fokkerij nauwelijks zal verspreiden. Eigenschappen als eiwitten in granen (glutengehalte) en A2A2 bij melk beïnvloeden de voedselvertering bij de mens. Zonder actieve kruising of fokkerij zouden deze als positief geachte eigenschappen veel minder wijd verspreid in de populaties voorkomen.Een ras is het meest gebaat bij een enthousiaste vereniging die niet al te recht in de leer isSelectie en fokkerij zijn ook de basis van variatie en verspreiding. De vleesveerassen Verbeterd Roodbont, Charolais en Marchigiana tellen een beperkt aantal dieren in Nederland. Daardoor ontstaan al snel familierelaties tussen de dieren met inteelt als gevaar. Maar in de landen van oorsprong, Frankrijk en Italië, zijn grotere aantallen aanwezig. Door import van sperma kan de genetische basis in Nederland ruim blijven. Vleesveehouders kunnen door aankoop van sperma of aankoop van stieren bij fokkers eenvoudig kiezen voor andere stambomen.Vleesveehouders hebben een traditie veel dekstieren te gebruiken. Meestal wordt van een van de betere koeien een stier aangehouden die vervolgens een jaar een groot gedeelte van het vee dekt. Door dit systeem van keuze en gebruik van dekstieren is de kans op inteelt binnen een bedrijf zeker aanwezig, maar voor de totale populatie geeft dit nauwelijks risico.Breed inzetten enkele stier speelt inteelt in de kaartHet Verbeterd Roodbont-ras is van oorsprong een Nederlands ras en bestaat uit ruim 1.300 volwassen vrouwelijke fokkoeien. De in 1995 geboren stier Graaf Charlon is erg breed ingezet. Dat is volgens voorzitter Jaap van Beukelen van de foktechnische commissie voor het stamboek voldoende reden om alert te reageren op inteelt. Het hulpmiddel daarbij is een goede registratie, waardoor het nu mogelijk is om ook in bloedvoering veelzijdige combinaties te maken. Daarbij doet het stamboek zijn best om informatie over de stieren onder de aandacht te brengen door middel van een uitgebreide toelichting via de website.Bij de ki-organisaties is van 23 Verbeterd Roodbont-stieren sperma voorhanden. Daaronder zijn ook stieren van fokkers die op hun eigen bedrijf sperma hebben laten invriezen. Voor het beperkt aantal Verbeterd Roodbont-dieren is dus numeriek voldoende keuze beschikbaar om inteelt te voorkomen. Bij de afstamming van de huidige ki-stieren valt een grote mate van spreiding op. Ze zijn niet alleen afkomstig van verschillende fokstallen, maar ook andere rassen, zoals het Belgisch Witblauwe, worden benut binnen het Verbeterd Roodbont-ras.Uit het gebruik van andere rassen blijkt dat het doel van het ras belangrijker is dan de raszuiverheid. Volgens Van Beukelen is er een constante zoektocht naar fris bloed voor zowel ki-stieren als dekstieren._{Lees verder onder de foto.}Charolais-dieren. Binnen een ras kunnen dieren sterk op elkaar lijken. Als haarkleur, type en doel gelijk zijn, dan valt het onderscheid weg. Genetisch mogen dieren binnen een ras niet te veel op elkaar lijken. Variatie is nodig voor een gezond ras.Bij import niet te veel al gebruikt bloed in stamboek krijgenOok Charolais is in Nederland een klein ras. Stamboekvoorzitter Peter van Nieuwenhuijzen stelt dat het Charolais-ras weinig problemen heeft met inteelt, vanwege de grote populatie dieren in Frankrijk en Europa. “Diverse fokkers kopen dekstieren in Frankrijk. Ze kopen daar stieren met nieuwe of afwijkende bloedvoering.”Andere Nederlandse Charolais-fokkers kopen nakomelingen uit de Franse dieren. Daarbij importeren ze soms vrouwelijk vee dat de potentie heeft om stiermoeder te worden, zegt Van Nieuwenhuijzen. Bij nieuw geïmporteerd sperma ziet de foktechnische commissie van het stamboek er zeker op toe dat niet al veel gebruikt bloed in de stamboom zit.Bij alle melkvee- en vleesrassen zijn er perioden geweest dat raszuiverheid de boventoon voerde, maar dat leidde tot inteelt en problemen. Om inteelt te voorkomen, geeft de leergroep Fokkerij en Genetica in Wageningen dan ook de raad dat het behoud van een ras het meest gebaat is bij een enthousiaste vereniging die niet al te recht in de leer is.Raadselen rondom inteeltAl decennia wordt over inteelt gesproken en de risico’s ervan worden aangekaart. Door selectie en gebruik van enkele topdieren versmalt de genetische basis. Die smalle basis leidt tot meer wisselvalligheid, minder gezonde en mindere vruchtbare dieren. Ook worden niet gewenste eigenschappen, mogelijk zelfs gebreken, zichtbaar.Hoever inteelt kan gaan, is onbekend. In de plantenteelt worden tot honderden generaties ingeteeld waardoor een kwetsbaar plantje ontstaat met hoge fokzuiverheid. Door verschillende fokzuivere lijnen te combineren, ontstaat een hybride ras dat juist uitermate gezond en productief is.Moderne genetische technieken versnellen de inteelt doordat fokzuiverheid de eerste selectie isOnbekend is wanneer de genetische basis van een dier zo smal is dat ‘het leven in elkaar zakt’. Bij kippen en varkens zijn foklijnen ontstaan met enerzijds vermeerderingsdieren en daarnaast productiedieren (vlees, eieren). Dit vergemakkelijkt de controle en aanpassing van de genetische basis.Met zo’n scheiding tussen vermeerdering en productie wordt geëxperimenteerd op de grootste melkveebedrijven in de VS. Op de schaal van Nederlandse bedrijven is zoiets niet mogelijk. Een tekortkoming op het gebied van vermeerdering beïnvloedt immers bij runderen direct de melkproductie. De niet drachtige, jonge, koe wordt vroegtijdig geslacht, voordat de optimale productie gehaald wordt.De oplossing voor inteelt is er, want door een keer een niet verwant dier te kruisen, is de inteelt geheel verdwenenRond 1950 werd in de rundveehouderij geëxperimenteerd met sterke inteelt. Een enkele keer leidde dat tot een bijzonder dier dat veel invloed kreeg op de populatie, maar vaker kwam een gemiddeld fokproduct tevoorschijn.Moderne genetische technieken versnellen de inteelt doordat fokzuiverheid de eerste selectie is. Door een te beperkte kennis kunnen genen en hun uitwerking echter nog onvoldoende worden herkend. Iets afwijkende genen, die op een andere wijze bijdragen aan gezondheid en productie, worden uitgeselecteerd waarbij een beperkt aantal genen elke keer weer het stempel gunstig krijgt. Deze selectie leidde ertoe dat het grootste melkveeras, de Holstein met 9 miljoen dieren in Noord-Amerika, slechts enkele tientallen moeder- en vaderdieren kent. De oplossing voor inteelt is er, want door een keer een niet verwant dier te kruisen, is de inteelt geheel verdwenen.