Hoog tijd voor Max Havelaar- tapijten

Afghaanse tapijten worden gemaakt uit armoede en wol en hebben mystieke namen als Aqcha en Chob i Rang. De handel verdient er grof aan. Hoog tijd voor een producentencoöperatie.Ik kan niet slapen en moet denken aan de klus waar ik mee bezig ben en waarover ik mijn hoofd breek. Ik krijg associaties met dromen, iets waar we kennelijk allemaal op zijn tijd behoefte aan hebben. Niet alleen als een synoniem voor lekker slapen maar ook als iets waar we van houden. Diamanten, ze zijn de droom van elke vrouw. En dan denk ik aan grafiet, rombisch en hexagonale banden en de beste manier om een diamant te testen: er een lucifer bij houden. Als hij verbrandt, dan is-ie echt maar dan is-ie wel weg. Zou Naomi Campbell dat ook gedaan hebben met haar vieze kiezelsteentjes, om te testen of ze echt waren?Vliegend tapijtEen droom die ik als kind altijd had was ooit zoals die fakir op de Efteling op zo’n vliegend tapijtje van A naar B te mogen vliegen. Ik was er afgelopen zomervakantie met Elina en Arina, toen we bij Willem in Berlicum logeerden. Mijn dochtertje stond er met open mond naar te kijken en was er niet weg te slaan. Vijfenveertig jaar na dato van haar vader’s droom zag ik de droom in haar ogen. Deze keer zag ik zelf helaas de staalkabels waarop dat tapijt van links naar rechts en weer terug ging. En dat oriëntaalse jengeldreuntje uit de luidspreker kon bij mij in ieder geval niet meer een droom opwekken.Midden in tapijtweverslandTerug naar de realiteit. Ik zit hier in Sheberghan, die hoofdstad van de Afghaanse provincie Djawzjan, het land van Generaal Dostum. De associaties met Ali Baba en zijn rovers kunnen de lezer vast niet ontgaan. In de droom die hier gecreëerd wordt, worden veel draden verwerkt. Maar in die Oosterse tapijten wordt vooral nog de tijd van voornamelijk vrouwen en kinderen geweven. De Beer’s Sales Office voor diamanten creëert een mythe als zouden diamanten de droom van elke vrouw zijn. Bij tapijten gebeurt hetzelfde: er wordt een droom van mystiek gecreëerd, met fraaie namen als Aqcha, Chob i Rang, Pukhte Rang. Maar erover nadenkend en eraan rekenend zie ik de staaldraden waarin de makers van tapijten met handen en voeten gebonden zijn aan de handelaren. Overigens is Aqcha de naam van een stoffig districtshoofdstadje, Chob i Rang ‘De kleur van hout’ en Pukhte Rang ‘Volle kleur’: dat klinkt al iets minder dromerig.

Tapijten worden gemaakt uit armoede en wol. Vrouwen krijgen van een wolhandelaar een aantal kilo gewassen wol uit Irak mee (vraag me niet hoe die hier verzeild raakt: via Iran?), die ze met een spintol spinnen. Daar krijgen ze een halve euro per kilo voor. Tussen de bedrijven van de dagelijkse beslommeringen door kunnen ze daar meestal net een kilo per dag van spinnen. Dat gebeurt heel strak, zodat er een goede ‘twist’ in zit. Oudere vrouwen hebben allemaal artritis hier in hun polsgewricht, door die spin tollen, maar dat wordt er nooit bij verteld in de tapijtenwinkel.
Die wol wordt dan met natuurlijke grondstoffen geverfd en omdat die kleuren zacht zijn wordt het tapijt dat eruit komt de ‘houtkleur’ of ‘thee kleur’ genoemd ( voor wie geïnteresseerd raakt in de tapijten: ook wel ‘Ziegler’). Dan moet er een tapijt uit gemaakt worden. Dat is een rotklus, waarbij de scheringen op een metalen of houten frame, dat op spanning gebracht kan worden, worden opgezet. Dat frame ligt plat en vrouwen en hun kinderen beginnen dan te knopen.Handelaar knecht de weversHet frame is meestal van de tapijtenhandelaar, hij geeft ook de scheringdraden en de wol en het patroon. Dat patroon is het geheim van de smid, want dat is zijn link met de eindmarkt. Zonder dat patroon te gebruiken heeft het tapijt geen markt. Er wordt een prijs per vierkante meter knopen afgesproken, die rond de €35 per vierkante meter ligt. Een standaard Chob Rang van 2 meter bij 3 meter kunnen twee knopers in drie maanden hard doorwerken afhebben. Dan hebben ze 210 euro verdiend, dus per manmaand een 35 euro. Dat is voor hier niet slecht, maar in mijn ogen is het een hongerloon. Omdat die handelaar vaak een voorschot aan de knopers in natura betaalt, gaat dat nog van de prijs af, maar zonder voorschot gaat het gezin van de honger dood. De Pakistaan waar de Afghaanse handelaar aan verkoopt, geeft een ongedekte cheque met de mededeling om drie maanden te wachten met cashen of dat gedeeltelijk ook in natura te doen: ik zag in zo’n kokende tapijtwinkel als betaling shampoo liggen, halal honing en aardbeienjam (allebei over de datum) en zakken rijst (die vast muf is). Wat moet je als arme familie met halal honing als je geen brood hebt om het op te doen?
De volgende stap is dan de inname van het tapijt, dat op deze manier eigenlijk vanaf het begin al eigendom van de tapijtenhandelaar is. Want alle materialen, het ontwerp en de rijst en het meel dat je at tijdens het maken, kwamen van hem. Die handelaar ziet natuurlijk allemaal oneffenheden, foutjes en losse draadjes, dus dat drukt de contract-knoopprijs ook nog eens.Exorbitante winstenHet tapijt gaat dan naar de cut and wash om de draadjes aan de bovenkant van de pool allemaal even lang te maken zodat het patroon nu goed te zien is en om een glans op het tapijt te krijgen. Dat extra strakke spinnen van handspinnen, wat machinaal niet kan, maakt dat het uiteinde van het draadje een beetje extra opengaat en dat maakt het tapijt zachter en geeft het nog meer glans. Ongeveer €60-80 aan wol, €20 aan schering, €10 aan spinnen, €5 aan wassen en verven van de wol, €210 aan knopen en dan de kosten van transport en cut and wash is dan voor de handel hier een €600 waard: Dat is €100 per vierkante meter. Ga eens kijken naar de tapijtenwinkel om de hoek en vraag eens wat een Ziegler per vierkante meter doet!Slechte arbeidsomstandighedenNee, voor de mensen die ze knopen, zijn tapijten vaak een nachtmerrie: in donkere kamertjes, gebogen over een horizontaal frame, turend in slecht licht om het motief op ruitjespapier met kleurencodes voor de verschillende kleuren wol goed te volgen, de woldeeltjes en stof inademend want ventilatie is er niet: als je al niet artritis van het spinnen kreeg, dan gaan bij het knopen je ogen en longen naar de knoppen.Max Havelaar-keurmerk voor tapijten gevraagdKan het anders? Ja, zelf de materialen kunnen kopen, op een vertikaal frame knopen met een pennetje en niet met de hand, misschien een paar peertjes erboven en een ventilator om de woldeeltjes weg te blazen? Al die motorwaterpompen die het project kocht en die niet gebruikt mogen worden, omdat anders de mensen verderop aan het irrigatiekanaal te weinig water hebben, ombouwen tot generator zodat er licht en ventilatie komt in deze dorpen zonder elektriciteit, verticale frames laten aanrukken en mensen leren met dat pennetje te knopen, mensen te stimuleren met elkaar te gaan samenwerken, gezamenlijk die wol in te kopen en te spinnen en verven, zelf een designer te contracteren en gezamenlijk de marketing en cut and wash ter hand te nemen? Ik moet vaak glimlachen om alle keurmerken, maar in dit geval snap ik waarom hier een Max Havelaar-keurmerk aan zou moeten hangen. Het wordt nog steeds geen droom, maar het nachtmerriegehalte gaat naar beneden. Ik geloof dat ik maar eens moet gaan slapen en dromen van een tapijtweverscoöperatie!Foto's: Anton van Engelen