Handel in stikstof start aarzelend

Handel in stikstof komt mondjesmaat op gang. Het is lastig om de rechten op waarde te schatten. Nieuwe rechterlijke uitspraken zorgen intussen voor nieuwe onrust. De vergunningverlening ligt opnieuw stil.Lees in dit artikel► Handel in stikstof komt heel mondjesmaat op gang
► Prijzen genoemd van € 15 tot >€ 100 per kilo ammoniakuitstoot
► Ongerustheid na uitspraak RvS over intern salderen
► Geen vergunning voor intern salderen: zegen of vloek?
► Van wie is het stikstofrecht, van de pachter of de verpachter?Het merendeel van de provincies heeft extern salderen nu opengesteld. De handel in stikstof – verkopen of verleasen – kan losbranden. Er is wat vraag van binnen en vooral buiten de landbouw, maar de gevreesde stormloop vanuit industrie en wegen- en woningbouw blijft nog uit. Aanbod is er veel meer. Volgens bedrijfsadviseurs is er veel aanbod van boeren die geheel of gedeeltelijk willen stoppen of al gestopt zijn. _{Lees verder onder de afbeelding.} Waarde stikstofrechtenPrikkelende vraag die veel mensen binnen en buiten de sector stellen, is: wat zijn die stikstofrechten waard? Op de achterkant van een sigarendoos kom je wat betreft de totale waarde van alle rechten al snel op miljarden. Maar deskundigen zijn zeer terughoudend om zulke schattingen te maken en zijn erg sceptisch over prijzen die her en der op internet genoemd worden. Anders dan bij melkquotum, dierrechten en fosfaatrechten is er van een echte markt geen sprake en is de waarde van de stikstofrechten erg afhankelijk van de locatie en de omstandigheden ter plekke. MisverstandenEr zijn bovendien nog veel misverstanden over de uiterst complexe handel in stikstofrechten. Belangrijkste: in de volksmond gaat het bij ‘stikstofrechten’ over de toegestane uitstoot, uitgedrukt in kilo’s ammoniak of No_x. Maar bij extern salderen draait het om de neerslag (depositie) van stikstof op specifieke natuurgebieden. En die hangt erg af van de afstand tot een natuurgebied. Giel Peters van stikstofbemiddelingsplatform Eminet: “Wij willen eigenlijk naar prijsvermelding per mol depositie op een gebied. Dat het nu steeds gaat over kilo’s uitstoot is historisch zo gegroeid, van de periode voordat Aerius er was, maar dat is eigenlijk niet juist.” Eminet, een dochteronderneming van adviesbureau Reland, heeft een platform opgezet voor de handel in stikstofrechten. Doel is een landelijke uitwisseling te krijgen waarbij vragers en aanbieders elkaar zo efficiënt mogelijk kunnen bedienen. Daarvoor is een algoritme gemaakt dat gegevens uit Aerius verwerkt. _{Lees verder onder de afbeelding.} Afbeelding van handelsplatform Eminet. Dit wil landelijk aanbod en vraag efficiënt aan elkaar koppelen. Daarvoor is een speciaal algoritme ontwikkeld. Een vrager is op zoek naar compensatie voor de extra depositie die hij op een natuurgebied gaat veroorzaken. Een aanbieder streept (een deel van) zijn vergunning door. De hoeveelheden depositie per gebied van aanbieder en vrager sluiten meestal niet precies op elkaar aan. Dit matchingssysteem maakt als het ware passende pakketjes voor de partijen. - Bron: Eminet.nlVraag en aanbod stikstofrechtenVaak sluiten vraag en aanbod niet op elkaar aan en is het nodig het aanbod op te knippen in pakketjes. Veel vragers hebben maar weinig stikstofrechten nodig, omdat ze bijvoorbeeld een kleine toename van depositie op een veraf gelegen natuurgebied moeten compenseren. Aanbieders dichtbij de beschermde natuurgebieden hebben juist vaak meer depositie aan te bieden dan één vragende partij nodig heeft. Overigens zijn er ook vragers die wel veel nodig hebben, en daarvoor de stikstof van meerdere aanbieders moeten kopen.De site van Eminet vermeldt momenteel een aanbod van rond de 450.000 kilo en een vraag van 172.000 kilo stikstof. Volgens Giel Peters zijn er tot nu toe 200 transacties geweest. Een vijfde van de vraag komt volgens hem vanuit de landbouw zelf. De rest komt van alle mogelijke andere partijen. “Ik sta er soms versteld van waar vandaan allemaal”, zegt Peters. “Het gaat tot en met windmolenparken.” WegenbouwDe wegenbouw is een vaker genoemde sector die stikstof vraagt. Door een zeer recente uitspraak van de Raad van State zal die vraag nog toenemen. Wegenbouwers mogen zich bij effectberekening niet meer beperken tot 5 kilometer afstand van de bron, maar invloed verder weg zal gaan meetellen. Peters: “In sommige gevallen kan een weg dan maar beter omgelegd worden, verder van het natuurgebied af.”Hoe groot de vraag kan worden vanuit industrie en bouw, is nog afwachten. Peters stelt enerzijds dat als grote partijen zich op de markt begeven, het beschikbare aanbod ontoereikend kan worden. Maar bouw en industrie zijn ook bezig met technische maatregelen om hun eigen uitstoot te dempen. In andere sectoren lijkt het gevoel van urgentie om stikstof in te slaan nog wat te ontbreken. “Het besef dat het nodig is, en dat vergunningen nodig zijn, is in andere sectoren niet zo groot als in de landbouw”, zegt Huub Bruggink van adviesbureau Van Westreenen. _{Lees verder onder de foto.} Er is geen juridische duidelijkheid wie de waarde van stikstofrechten toekomt, de pachter of de eigenaar. - Foto: Ruud PloegMeer aanbod dan vraagVolgens Henk Radstaak van Farm Consult is de markt nog erg rustig. Dat er van buiten de landbouw zoveel vraag zou zijn, is volgens hem nog niet aan de orde. “Er is nu veel meer aanbod dan vraag.” Het gros van de veehouders heeft nu geen probleem met stikstof, is zijn inschatting. Die redden zich prima met intern salderen. Sommige veehouders denken met modernisering zelfs zoveel uitstoot weg te nemen dat ze ook na uitbreiding nog stikstof over hebben om te verleasen. Dit is in feite het Nieuwkoopse model, waarnaar nu studie gedaan wordt. Dat er meer aanbod is dan vraag, is het algemene beeld, bevestigen ook anderen. Een deel van het aanbod komt van veebedrijven die al gestopt zijn, maar hun vergunning nog wel hebben. LeaseLease is er nog nauwelijks, blijkt uit verschillende reacties. Dat zou deels te maken hebben met een hang naar zekerheid. Komt die stikstof wel echt terug? Volgens Peters kiezen bij het huidige kleine prijsverschil tussen koop en lease vragende partijen liever voor koop, en schuiven ze na afloop van hun project de stikstof weer door. PrijsvormingOver prijzen gaan allerlei verhalen rond. Daarom zijn betrokkenen terughoudend om prijzen te noemen. Elk getal gaat een eigen leven leiden en mensen staren zich daar snel blind op. Toch wil Bruggink als indicatie wel een bedrag noemen van wat hij tot nu toe voorbij zag komen: een range van € 15 tot € 30 per kilo met uitschieters naar € 50. “Iets meer dus dan de € 10 tot € 15 euro uit de tijd voor het PAS”, stelt hij. Hij geeft aan dat de prijszetting nog gaande is, en ook sterk afhankelijk is van de regio en van secundaire voorwaarden. Peters spreekt van € 15 tot wel € 150. De prijs van stikstof hangt niet alleen af van vraag en aanbod op de plaatselijke stikstofmarkt zelf, maar indirect ook van de markt voor fosfaatrechten. De waarde van productierechten weerspiegelt de economische kracht van de bedrijven. Daarbij is het altijd de beperkende factor die duur wordt, legt de Wageningse landbouweconoom Roel Jongeneel uit. “De fosfaatrechten zijn nu goedkoper dan bij invoering, mede doordat we nu zo’n beetje onder het plafond zitten. Die rechten zijn minder schaars geworden. Nu kan stikstof de beperkende factor zijn en dus duur worden. En als het geld niet in de stikstof gaat zitten, dan is er altijd nog de schaarse grond.” Wachten vol spanning op de aanbiedingenSamenvattend is er van een hectische markt nog zeker geen sprake. Daarbij is er in veel regio’s meer dan genoeg aanbod van boeren die geheel of gedeeltelijk willen stoppen of al gestopt zijn. Een algemene prijs is niet te geven, een totale waardeschatting van alle stikstofrechten bij elkaar evenmin. Toch moet de overheid een schatting maken van de waarde van de vergunning van bedrijven die straks opgekocht gaan worden, aldus adviseur Sjaak van Schaik. “We wachten vol spanning op de aanbiedingen die deelnemers aan de Gelderse stoppersregeling in de kalverhouderij krijgen.” Geen vergunning voor intern salderen: zegen of vloek?Voor intern salderen is geen vergunning nodig, oordeelt de Raad van State (RvS). Dit klinkt gunstig voor bedrijven die zich willen ontwikkelen. Maar is dat wel zo?
Adviseurs maken zich grote zorgen. Provincies zitten met de handen in het haar. De vergunningverlening ligt weer stil, bevestigt het Ipo, de koepelorganisatie van de provincies.
Bedrijven die uitbreiden met intern salderen, hoeven niet opnieuw het vergunningtraject in. Voor hen lijkt deze uitspraak gunstig, het scheelt immers rompslomp en legeskosten. Maar, zo benadrukken adviseurs, zonder vergunning ben je wel kwetsbaar. Kijk maar naar de PAS-melders. Gevaar is dat rekenprogramma Aerius na een update een andere uitkomst geeft voor hetzelfde bedrijf en dan wél significante gevolgen ziet voor een natuurgebied, waarna alsnog een vergunning nodig kan zijn.

‘Zonder vergunning ben je een speelbal’
Robert Kamphuis van De Omgevingsadviseurs: “De praktijk bewijst keer op keer: een vergunning geeft rechtszekerheid. Zonder vergunning ben je een speelbal.” Anderen bevestigen dit beeld. Huub Bruggink van Van Westreenen Advies: “Alles draait om vergunningen. Je wilt je situatie borgen. Dat is van belang voor de ondernemer zelf, maar ook kredietverstrekkers willen er wel om vragen.”
Dan maar een vergunning aanvragen, ook al hoeft dat niet per se? Het is de vraag of die weg open ligt. Het Ipo kan hier nog niks over zeggen. Maar milieuorganisatie MOB laat intussen al weten dat ze “procedures aan gaat spannen tegen provincies die vergunningen verstrekken waar dat niet nodig is volgens de regels”.
Kamphuis: “We dachten al brainstormend zelfs al aan de optie om dan maar een kleine externe saldering op te nemen in een bedrijfsplan, bijvoorbeeld voor één koe, zodat je alsnog een vergunning kunt krijgen.”

Afroming latente ruimte
Hij ziet ook beleidsmatige gevolgen. Op dit moment zijn de PAS-melders druk met het aanvragen van een vergunning. Hun latente ruimte wordt afgeroomd. Net als bij bestaande vergunningen telt alleen de gerealiseerde capaciteit. Volgens Kamphuis blijkt uit de uitspraak van de RvS dat niet de gerealiseerde ruimte, maar de geplande, gemelde ruimte maatgevend is. Dit zou een meevaller kunnen betekenen voor de betrokkenen. Daar staat tegenover dat hun aanvraag nu vertraging oploopt. “En ook lijkt de afroming van latente ruimte in de provinciale beleidsregels niet in lijn met de uitspraak.”Van wie is het stikstofrecht, van de pachter of de verpachter?Net als bij quota voor melk en voor suiker, en net als bij dierrechten en fosfaatrechten, hangt ook nu deze vraag in de lucht. Volgens de pachtersbond BLHB is het recht helemaal van de pachter. Maar weer is er op voorhand geen zekerheid, stellen juristen. Net als bij fosfaatrechten zal uiteindelijk jurisprudentie duidelijkheid moeten geven. Fifty-fifty lijkt de meest waarschijnlijke uitkomst.
Hoewel volgens sommigen ‘stikstofrecht’ geen juiste term is – anders dan bij productierechten gaat het niet om een recht om iets te produceren, het is een vergunning voor een bepaalde milieubelasting – gaan advocaten ervan uit dat eenzelfde logica zal gelden als bij eerdere rechten. Ze verwijzen vooral naar melkquotum.

Hoevepacht
Benno Nijman van A&S Advocaten kent twee situaties waar deze vraag begint te spelen. “Een rechterlijke uitspraak ligt er nog niet. Maar je kunt wel beredeneren hoe het zit.” Hij ziet een aanknopingspunt bij een zaak van een stoppende varkenshouder uit 2003 in Twente. De rechter zei toen: pachter en verpachter hebben recht op elk de helft van de waarde.
Volgens Nijman zal de vraag vooral spelen bij hoevepacht. De vergunning is immers bijna altijd afgegeven voor een stal. En hoevepacht komt relatief weinig voor, dus zal de impact veel kleiner zijn, verwacht hij, dan voorheen met melkquotum en meer recent met fosfaatrechten. Over dat laatste oordeelde de rechter tot verbijstering van pachters dat verpachters onder bepaalde voorwaarden wel degelijk aanspraak maken op de waarde van de rechten.

‘Stikstofrechten verkopen is hetzelfde als (deels) stoppen’
Vertrekpunt is volgens Nijman: het stikstofrecht komt de ondernemer toe en niet de eigenaar. Van daaruit moet je de vraag stellen: heeft de eigenaar er schade van als de pachter zijn rechten verkoopt? Zo ja, dan komt die ook een deel van de waarde toe. Nijman adviseert pachters in deze situatie te overleggen met de eigenaar.
Hans Menu van Linssen Advocaten stelt eveneens dat de rechten de pachter toekomen, maar dat onder bepaalde omstandigheden een afrekening plaats moet vinden na verkoop. Stikstofrechten verkopen is hetzelfde als (deels) stoppen. Is het pachtbedrijf dan nog wel levensvatbaar? Verder ziet hij een sterke overeenkomst met het melkquotum. “Je kunt je voorstellen dat een rechter die lijn zal doortrekken.” Dat zou betekenen: niet verkopen zonder toestemming en elk de helft van de waarde.Lees ook: ‘PAS-melder schietschijf van juridische vechtersbazen’