Genetische vooruitgang sneller dan opbrengststijging

Nieuwe rassen hebben een hogere opbrengstpotentie, maar alle genetische vooruitgang benutten lukt akkerbouwers nog niet.Nieuwe rassen van de belangrijkste akkerbouwgewassen bieden nog steeds een potentiële opbrengststijging. Het gat tussen de behaalde opbrengsten en de potentiële opbrengsten wordt echter steeds groter. Dat blijkt uit een analyse uitgevoerd door WUR P-AGV. Oogst van zetmeelaardappelen voor vroege levering. Onder andere door vroege leveringen en nauwe rotaties halen zetmeelaardappeltelers maar zo’n 60% van de potentiële opbrengst. - Foto: Henk RiswickGxExMIn de internationale literatuur worden steeds vaker artikelen gepubliceerd waaruit blijkt dat praktijkopbrengsten in hoogproductieve landen stagneren. Reden genoeg voor WUR-onderzoekers om een eerder onderzoek aan rassenproeven in Nederland over de jaren tot 2010 te herhalen, met de nieuwste gegevens. Met een specifieke statistische analyse van rassenproeven kan de invloed van veranderend klimaat, maar ook de CO2-concentratie in de lucht (E) en gewijzigde teeltmaatregelen (M) gescheiden worden van het effect van de introductie van nieuwe rassen (G). De opbrengst van een gewas hangt af van de genetische eigenschappen van het ras, het klimaat en de teeltmaatregelen (dit wordt afgekort als GxExM = genetics x environment x management). Zaaien van wintertarwe. De potentiële opbrengst van dit gewas stijgt sneller dan de gerealiseerde opbrengsten. - Foto: Koos van der SpekUit analyse van rassenproeven die zijn uitgevoerd van 1980 tot 2016 in wintertarwe, zomergerst, zetmeelaardappelen en suikerbieten blijkt dat het opbrengend vermogen van nieuwe rassen van deze gewassen blijft stijgen, los van weer- en klimaatinvloeden en verbeterd gewasmanagement.Verschil wintertarwe en zomergerstUit analyse van wintertarweproeven van 1978 tot 2016 op Nederlandse zeeklei bleek de opbrengsttoename door veredeling 90 kilo per hectare per jaar te zijn, een resultaat dat overeenkomt met de gegevens van 1978 tot 2010. In de praktijk blijkt echter dat de gemiddelde opbrengst van dit gewas sinds medio jaren negentig op 8,5-9 ton per hectare blijft steken. Dit betekent dat het verschil (yield gap) tussen de gemiddelde praktijkopbrengst en wat rassen kunnen opbrengen, licht is toegenomen naar 25%. Lees ook: ‘Wint biet van riet?’Bij zomergerst is de bijdrage van nieuwe rassen in vergelijking met de vorige berekeningen zelfs met 10 kilo per hectare toegenomen, tot een range van 70 tot 80 kilo per hectare per jaar. De opbrengsten in de praktijk vertoonden echter in diezelfde periode ook een toename van 70-80 kilo per hectare per jaar, zonder enige afvlakking, anders dus dan bij wintertarwe. Het verschil tussen praktijk en wat rassen kunnen opbrengen is bij dit gewas dus gelijk gebleven, namelijk circa 20%.Zetmeelaardappelen blijven achterDe jaarlijkse toename van de zetmeelopbrengst bij zetmeelaardappelen door de introductie van nieuwe rassen bedroeg 110 kilo per hectare (vanaf 1990), terwijl de praktijkopbrengst met gemiddeld 90 kilo zetmeel per hectare per jaar toenam. Het berekende effect van de nieuwe rassen was niet erg betrouwbaar, waardoor vergelijking met de praktijk en eerdere uitkomsten volgens de onderzoekers riskant is. Niettemin is het verschil in zetmeelopbrengst tussen het potentieel van nieuwe rassen en de praktijk met circa 40% een stuk groter dan bij de onderzochte graangewassen en suikerbieten.De opbrengsten van zomergerst houden gelijke tred met de genetische vooruitgang. Het verschil blijft 20%. - Foto: Jan Willem SchoutenSuikerbieten lopen in op potentieelTot 2010 lag de jaarlijkse stijging van de suikeropbrengst door introductie van nieuwe suikerbietenrassen tussen 140 en 170 kilo per hectare, afhankelijk van de resistentiegroep waartoe een ras behoorde. Na analyse van de rassenproeven tot en met 2016 ligt de toename bij de rhizomanie-resistente rassen op 170 kilo suiker per hectare per jaar, maar bij rassen met een gecombineerde resistentie tegen rhizomanie en rhizoctonia ligt dit getal op 220 en bij de aaltjesresistente rassen zelfs op 340 kilo per hectare. De praktijk zag de opbrengst jaarlijks stijgen met 310 tot 350 kilo suiker per hectare. Met andere woorden: het opbrengstverschil tussen het potentieel van rassen en de praktijk is steeds kleiner geworden en bedraagt nu circa 15%.Gewasbescherming en bijbemesting in uien. In Nederland krijgen gewassen van beide voldoende toegediend. - Foto: Peter RoekNog winst te behalenNieuwe rassen van genoemde gewassen bieden nog steeds een verdere potentiële opbrengststijging. In hoeverre het mogelijk en economisch rendabel is voor telers om dit potentieel te benutten is moeilijk in het algemeen te zeggen, omdat dit afhankelijk is van lokale economische en milieukundige factoren. Er lijkt met name voor zetmeelaardappel, maar ook bij wintertarwe nog winst te behalen. In het Susy-project bij suikerbieten, dat in 2010 is afgesloten, bleek een verschil in suikeropbrengst tussen gemiddelde telers en toptelers van 2 ton per hectare, bij gelijke kosten. Het behalen van een hoge opbrengst blijft een mix van aandacht, vakmanschap en het juiste moment van handelen.Rendement teltDe meeste Nederlandse akkerbouwers halen niet de gewasopbrengsten die theoretisch mogelijk zijn. Een belangrijke oorzaak is dat het economisch niet rendabel is om voor individuele gewassen de hoogste kilo-opbrengst van een hectare te halen. Wageningen UR-student João Vasco Silva onderzocht voor een proefschrift de achterliggende reden van het opbrengstgat tussen de potentiële opbrengsten en in de praktijk gehaalde gewasopbrengsten. Daarbij is onderscheid gemaakt tussen 3 factoren die daarbij een rol spelen. De potentiële opbrengsten zijn berekend met groeimodellen die zijn getoetst aan proefpercelen waarop de gewassen onder optimale omstandigheden geteeld zijn. Als eerste is gekeken naar de stikstofefficiëntie: is de stikstof op het juiste moment gegeven en is de goede meststof gebruikt? De tweede component is het gebruik van hulpbronnen: is er voldoende bemest en is er voldoende gewasbescherming toegepast? Deze eerste 2 factoren veroorzaken in Nederland, in tegenstelling tot in teeltgebieden in Afrika of Zuidoost-Azië, nauwelijks opbrengstgaten. Suikerbieten beregenen verhoogt wel de opbrengst, maar de kosten wegen in de regel niet op tegen de meeropbrengsten. - Foto: Henk RiswickIn Nederland komt het niet behalen van theoretisch mogelijke opbrengsten niet door het door Silva gedefinieerde technologiegat. Een oorzaak van het niet halen van de potentiële opbrengsten is dat telers ervoor kiezen om het maximale rendement uit hun bedrijf te halen en niet kiezen voor maximale opbrengstniveaus voor individuele gewassen. Efficiënte inzet van eigen arbeid en eigen mechanisatie gaat niet altijd samen met maximale gewasopbrengsten. Door het streven machines en beschikbare arbeid zo veel mogelijk te benutten, kunnen zeker op grotere bedrijven niet alle gewassen op het optimale moment gezaaid, verzorgd of geoogst worden. Een late oogst of moeizame oogstomstandigheden hebben negatieve invloed op de opbrengst van het volggewas. Ook een relatief nauwe vruchtwisseling draagt niet bij aan maximalisatie van de individuele gewasopbrengsten. Dit artikel is tot stand gekomen met medewerking van WUR-onderzoekers Bert Rijk en Martin van Ittersum.