Blik ligt boer en koe zwaar op de maag

Zwerfafval is een groeiend probleem voor veehouders. Stukjes blik kosten jaarlijks duizenden koeien het leven. Statiegeld zou helpen, maar is ver weg.Blikjes en plastic flesjes. Ze maken bijna de helft van al het zwerfafval uit en worden steeds vaker achtergelaten en slingeren rond. Het landschap verrommelt en voor melkveehouders is er een bijkomend probleem. Als koeien stukjes blik via het gemaaide veevoer in hun maag krijgen, kunnen ze ziek worden door scherp-in. Ze kunnen er zelfs aan doodgaan. De irritatie over dit zwerfafval neemt toe, signaleert LTO Nederland. Leden wijzen er steeds vaker op. “Het kost veehouders veel tijd om percelen schoon te houden”, zegt bestuurder Jeannette van de Ven. “De ergernis is behoorlijk groot in de sector.”
Blikjes in een weiland met koeien. Pas na het maaien ontstaat er risico. Dan worden de blikjes versnipperd en eindigen ze in het voer. - Foto's: Jan Willem SchoutenHier is dat te zien. De kleine stukjes blik worden er meestal met moeite uitgevist. Ook al omdat het materiaal aluminium is.StatiegeldalliantieLTO ondertekende om die reden dit voorjaar de Nederlands-Vlaamse Statiegeldalliantie. Die organisatie maakt zich sterk voor statiegeld op blikjes en (kleinere) plastic flessen. Nu geldt dat in Nederland alleen voor grote petflessen en bierflesjes. Onderzoeksbureau CE Delft berekende september vorig jaar dat zo’n statiegeldverruiming het volume achtergelaten blikjes en flesjes met 70 tot 90% kan doen dalen.En de animo hiervoor is groot. Niet alleen vanuit de landbouw. Inmiddels hebben 328 van de 380 gemeentes, 9 provincies en nagenoeg alle waterschappen zich achter de alliantie geschaard. In maart van dit jaar maakte het kabinet echter bekend dat statiegeld op blikjes en plastic flesjes op z’n vroegst pas in 2021 wordt ingevoerd. Het bedrijfsleven krijgt tot dan de tijd om op andere manieren zwerfafval te verminderen.In 8 Europese landen is al eerder statiegeld op blikjes ingevoerd.Daarmee loopt Nederland enigszins achter. In 8 Europese landen is al eerder statiegeld op blikjes ingevoerd. Dat geldt onder meer voor Duitsland en alle Scandinavische landen. Duitsland voerde zelfs in 2003 al statiegeld op blikjes en vrijwel alle soorten flessen in. Dat heeft er volgens het Duitse ministerie van Milieu inmiddels toe geleid dat 96% van alle statiegeldverpakkingen weer wordt ingeleverd.Onderzoek naar financiële impactOfficiële cijfers van de gevolgen van zwerfafval in de melkveehouderij zijn er niet. Maar een 2018-studie van masterstudent economie Robin van der Bles van Wageningen Universiteit – in opdracht van milieuorganisatie Recycling Netwerk Benelux – geeft voor het eerst inzicht in de problematiek. 250 Nederlandse veehouders werden geënquêteerd om de financiële impact in kaart te brengen.De belangrijkste conclusies: ruim 60% van de 250 deelnemende boeren – met in totaal 40.577 dieren – kreeg in de afgelopen 5 jaar wel een keer met scherp-in te maken. In totaal ging het om 520 koeien met scherp-in-letsel door zwerfafval (geconstateerd door een dierenarts). Daarvan gingen er uiteindelijk 184 dood.‘4.000 dode koeien per jaar’Op basis van deze cijfers is ook een landelijke schatting van de zwerfafvalschade gemaakt. Die komt op 11.500 tot ruim 13.000 koeien die jaarlijks scherp-in oplopen door zwerfafval. In totaal overlijden elk jaar zo 3.800 tot ruim 4.200 dieren. Let wel: in het onderzoek is een mogelijke oververtegenwoordiging van benadeelde veehouders met een wegingsfactor gecorrigeerd.Als reden voor het onderzoek noemt Tom Zoete van Recycling Netwerk Benelux het toenemende aantal artikelen in lokale kranten over scherp-in. “Wij wilden graag weten of dat incidenten waren of dat er sprake is van een systematisch probleem. Dat laatste blijkt het geval. Dit is misschien niet hét grootste probleem in de sector, maar het heeft stiekem wel gevolgen die veel boeren raakt. Het is een wijdverbreid fenomeen.”Niettemin is het lastig om de zwerfafvalproblematiek in cijfers of zelfs als trend te ‘vangen’. Zowel de Gezondheidsdienst voor Dieren als destructiebedrijf Rendac kan het probleem desgevraagd niet of nauwelijks duiden.Zo’n 12.000 koeien krijgen elk jaar last van scherp-in door zwerfafval. Een derde overleeft dit nietBlikjes erger dan plasticZwerfafval zorgt in zijn geheel voor overlast. Maar qua dierenleed zijn er verschillen tussen blik en plastic. “Plastic geeft relatief minder schade”, zegt dierenarts Frank van Hagen van Slingeland Dierenartsen. “Kapot gemaaide blikjes die in het voer belanden, zijn de kern van het probleem. Vooral de energie- en bierblikjes die van aluminium zijn. Die haal je er met een kooimagneet niet uit. Vage klachten zijn het gevolg en vaak duurt het even voordat de juiste diagnose gesteld kan worden.”‘Blikjes achterlaten is niet zo onschuldig als het lijkt’Van Hagen komt in de praktijk in toenemende mate blikjes tegen en wijst op het verantwoordelijkheidsgevoel van mensen. “Blikjes achterlaten is niet zo onschuldig als het lijkt. De gevolgen kunnen groot zijn. De prognose voor een koe met scherp-in door zwerfafval is slecht. Als in een maag eenmaal iets is doorgeprikt, zet antibiotica ook weinig zoden meer aan de dijk.”Economische gevolgenLos van het dierenleed is er de economische schade. Die is in het onderzoek becijferd. Omgerekend naar de gehele melkveehouderij bedraagt die jaarlijks naar schatting € 10,8 tot € 16 miljoen. Die kosten variëren van opruimkosten (maximaal € 8,6 miljoen) tot vroegtijdige uitvalkosten (maximaal € 3,2 miljoen). En van teruggelopen melkproductie (maximaal € 3,2 miljoen) tot veebehandelingskosten (minimaal € 0,8 miljoen). Op een totale sector zijn dat niet direct schokkende bedragen, maar op individueel bedrijfsniveau hakt het er wel in. “En dan is het zuur dat veehouders slachtoffer worden van vervuiling waar zij zelf geen grip op hebben”, aldus Tom Zoete. “Meer maatschappelijk besef en een koerswijziging van het kabinet zouden dat kunnen veranderen.”De financiële gevolgen van zwerfafval voor de veehouderij worden geschat op maximaal € 16 miljoen‘Zwaarder’ afval ook steeds vaker een probleemZwerfafval is niet het enige probleem waar boeren mee te kampen hebben. Er zijn ‘zwaardere’ vormen van afval. En ook daar neemt de overlast toe. In 2015 noteerde de politie nog 160 dumplocaties van drugsafval. 2 jaar later was dat al opgelopen tot 206 locaties. Noord- Brabant spande met 83 dumpplekken de kroon. Maar in Limburg waren eveneens veel locaties: 41. Opvallend is dat drugsafval steeds vaker in Gelderland opduikt. In 2015 waren er 16 Gelderse dumplocaties en in 2017 waren dat er al 37. En de grondeigenaar draait bijna altijd voor de kosten op.Een ander groter wordend probleem is het dumpen van asbesthoudend materiaal. Een grote grondbeheerder als Staatsbosbeheer (in totaal 265.000 hectare) ziet het aantal meldingen jaarlijks toenemen. Van 13 in 2015 tot 32 in 2017. En tot en met mei dit jaar staat de teller alweer op 15. Ook hier is Noord-Brabant met ruime voorsprong ‘koploper’ (6). En ook hier geldt dat de grondeigenaar bijna altijd moet betalen voor het opruimen.Verreweg meeste drugsafval gedumpt in Zuid-Nederland10 koeien verloren in ruim een jaarRené van Hal verloor in 14 maanden tijd 10 koeien aan scherp-in. De boosdoeners: kapotgemaaide aluminium blikjes in het grasland die uiteindelijk in het kuilvoer belandden. Dierenleed en financiële schade waren groot. “Mensen moeten beseffen wat ze kunnen aanrichten als ze gedachteloos afval weggooien.”Naam: René van Hal (49). Woonplaats: Voorst (Gld.). Bedrijf: in maatschap met Inge (47) een veebedrijf met 100 melkkoeien, 60 stuks jongvee en 60 hectare land.Van Hals grootste probleem is een veldkavel grasland. Deze 21 hectare grote kavel ligt langs een kilometer lange B-weg die populair is onder fietsers, uitgaande jeugd, maar ook drugstoeristen. “We zitten hier vlakbij de grens. Dit is een sluiproute voor Duitsers die in Ulft naar de coffeeshop gaan. Op de terugreis nemen ze vaak bier mee en die blikjes gooien ze hier het land in.” Maar ook de uitgaande jeugd is een probleem. “Die drinken steeds vaker in en de blikjes bier en energiedrankjes werpen ze in het weiland.”Kleine scherven in voerHet probleem ontstaat als het gras hoger wordt en blikjes niet meer te zien en op te ruimen zijn. De koeien vreten de blikjes niet, maar als van Hal gaat maaien en kneuzen, worden de blikjes in kleine stukken gereten en dan samengeperst tijdens het inkuilen. Kleine scherven belanden zo in het kuilvoer en dat heeft verstrekkende gevolgen. Veel meer dan ander afval. “Glas wordt door de maaier verpulverd en kleine stukjes blijven grotendeels achter in de graszode”, vertelt van Hal. “Dat is geen groot probleem. We vinden zelden glasresten in het voer. En plastic flesjes veren weer op. Die blijven groot en zichtbaar. Het zijn puur blikjes die gevolgen hebben. En alleen op grasland, want op maisland gaan ze niet mee het voer in omdat mais hoger afgesneden wordt dan gras.”ProbleemkoeienVoor van Hal begon de ellende in het voorjaar van 2016 tijdens de eerste grassnede. Daar zaten achteraf veel kapotgemaaide blikjes in. “In augustus begonnen we met het voeren van de graskuil. Niet veel later vonden we om de paar dagen stukjes blik als we de voergoot schoonmaakten. Blik van een paar centimeter doorsnee met aan alle kanten uitsteeksels.”‘Een magneet kan metaal detecteren, maar niet het aluminium dat in blikjes zit’Eind november kreeg van Hal de eerste 3 probleemkoeien. “Die hadden koorts, vraten niet en de dierenarts kon geen precieze diagnose stellen. Een magneet hielp ook niet. Die kan metaal detecteren, maar niet het aluminium dat in blikjes zit.”Dierenleed en hoge kostenDe gevolgen waren fors. Een lijdensweg voor de koeien met chronische abcessen en uiteindelijk euthanasie. De derde probleemkoe ging naar de Gezondheidsdienst voor Dieren. Daar werd voor het eerst de juiste diagnose gesteld. Van Hal: “De bewuste eerste grassnede is tot mei 2017 gevoerd. Maar het effect ebde dat jaar nog lang na. In totaal verloren we 10 koeien door blikjes die achteloos weggegooid zijn. Dat is heel wrang.”Naast het dierenleed waren de kosten ook hoog. Inclusief dierenartskosten was dit al gauw € 15.000. Van Hal moest dat grotendeels zelf betalen. Zijn veecatastrofeverzekering gaat namelijk uit van 3% eigen risico voor de totale veestapel.Het afgelopen half jaar heeft de veehouder gelukkig geen koeien meer verloren door scherp-in. Hij is ook veel alerter geworden en houdt perceelsranden nog beter in de gaten. Maar hij hamert bovenal op bewustwording. “Het kan zo simpel voorkomen worden. Gelukkig hebben onze gemeente en scholen hier steeds meer aandacht voor.”