Bijsturen houdt keurmerk PlanetProof heel

Het ‘on the way to PlanetProof‘-schema voor de melkveehouderij bewijst zich niet als gemaakt om lekker mee te ondernemen. De praktijk blijkt weerbarstig. Correcties op eisen houden het heel.De route naar PlanetProof-zuivel is een experimentele, zo leert de ervaring met het duurzaamheidsconcept. In de twee jaren dat wordt gewerkt met ‘on the way to PlanetProof’-zuivel, moest telkens een correctie worden toegepast op de eerder vastgestelde normen. Het vervolg belooft niet veel anders. De natuurlijke omstandigheden houden zich niet aan de bedachte randvoorwaarden.Melkveehouders in het PlanetProof-programma moeten voldoen aan tal van duurzaamheidseisen, zoals ook weidegang. Dat is echter niet genoeg. Ze moeten ook voldoende mineralen aan de bodem onttrekken. - Foto: Herbert WiggermanKwetsbaarHet tekent de kwetsbare punten van het programma. Anders dan bijvoorbeeld het Albert Heijn-huismerkprogramma, kent PlanetProof geen vaste, robuuste eisen. Integendeel, er moet worden gewerkt met telkens wisselende omstandigheden en gedetailleerde prestatievoorschriften, waarbij ook nog eens extra vaak wordt gecontroleerd.Lastig ondernemen en veel controleDe scores die melkveehouders behalen voor hun PlanetProof programma, kunnen jaarlijks heel verschillend zijn. De onvoorspelbare uitkomsten op gebied van mineralenmanagement en emissies maken het moeilijk om daar goed op te ondernemen, vertellen gebruikers.

De gedetailleerde eisen en ook de frequente controles maken verder het gevaar levensgroot dat boeren tussentijds uit het systeem vallen. “De controles die je elk kwartaal kunt verwachten, zorgen dat het systeem nagenoeg wordt kapot-gecheckt,” klaagt een deelnemer. Hij wijst er op dat voor andere melkstromen, zoals weidegang of biologisch, gewoonlijk met een jaarlijkse check kan worden volstaan.

Het is lastig om openlijke reacties te krijgen van PlanetProof-deelnemers. Er is veel prestige mee gemoeid. Te veel kritiek komt niet uit. Hoofdgebruiker FrieslandCampina heeft er vanaf het eerste begin ook sterk op ingezet om ‘on the way to PlanetProof’-zuivel tot de nieuwe standaard te verheffen voor verse zuivel. Dit ten koste van weidemelk en andere melkstromen.

Dat is gelukt, maar toch valt het niet mee om er voor langere termijn geld mee te blijven verdienen, klaagde CEO Hein Schumacher onlangs. Probleem is ook dat supermarkten er niet aan mee betalen, zoals bij het Albert Heijn-concept.Flink volumeToch is er sinds de start in begin 2019 al een fors volume PlanetProof-melk en -kaas naar de Nederlandse consument gegaan. Andere melksoorten moesten daarvoor plaats maken in het schap, want FrieslandCampina zette er fors op in: via het eigen Campinamerk en via huismerken. Ook joint-venture Farm Dairy ging grotendeels aan de PlanetProof-melk. MargeHet lijkt deels ten koste te zijn gegaan van marge. Onlangs bood FrieslandCampina de melk zelfs aan de concurrentie aan. Die heeft nog niet gehapt, maar het aanbod was dan ook weer niet zó aantrekkelijk voor hen. Naar verluidt wordt voor de melk tussen de 5 en 6 cent bovenop de garantieprijs gevraagd. Of er veel aan de concurrentie wordt verkocht of niet, doet er misschien ook niet toe. FrieslandCampina wil graag de dominante partij blijven op de Nederlandse markt voor verse zuivel, maar dat zonder dat ze het verwijt kan krijgen dat ze de concurrentie beperkt.FrieslandCampina wil graag de dominante partij blijven op de Nederlandse markt voor verse zuivel, maar dat zonder dat ze het verwijt kan krijgen dat ze de concurrentie beperktProductie blijft een worstelingOndertussen blijft de productie van de melk een worsteling. Op een aantal belangrijke onderdelen blijven melkveehouders moeite houden om aan de eisen voldoen. Die werden in 2019 verlicht vanwege langdurige droogte in referentiejaar 2018. Daardoor kon te weinig ruwvoer van het land worden gehaald en bleven onder meer te veel voedingsstoffen onbenut in de grond zitten. Regionale droogteproblemenIn 2019 leek het op het eerste gezicht mee te vallen met de droogte, maar traden op regionaal niveau toch behoorlijke problemen op, die vergelijkbaar waren met die in 2018. Daardoor werd in juni van dit jaar opnieuw een derogatie doorgevoerd. Naast droogte, minder gewasopbrengst en meer stikstof in de bodem hadden diverse bedrijven vorig jaar op lokaal niveau te maken met forse schade aan de grasmat door muizenvraat. Voor beide problemen zijn achteraf correctiefactoren vastgesteld. Dit gebeurde door het college van deskundigen, dat voor haar besluiten steeds onderbouwing ontving van Wageningen UR.Calamiteitenregeling direct nodig in startjaar 2019Vorig jaar, in het eerste praktijkjaar van PlanetProof melk, moest het College van Deskundigen AgroFood Dierlijk van SMK meteen al een calamiteitenregeling vaststellen, met een correctie op drie criteria.

Door het extreem droge weer in basisjaar 2018 zijn de prestaties van de melkveehouderij op de droogtegevoelige criteria (% eiwit van eigen land, stikstofbodemoverschot, broeikasgasemissie) duidelijk afwijkend van andere jaren. Het College is overtuigd dat de aangepaste regeling belangrijk is ‘om melkveehouders voldoende vertrouwen te geven in het certificatiesysteem, en om zo de ingezette verduurzaming voort te zetten’, zo heet het.

On the way to PlanetProof kent strenge criteria. Dit maakt het keurmerk ambitieus en selectief; circa 10% van de Nederlandse melkveehouders kan eraan voldoen. Toch was het droge 2018 ook voor hen lastig. Daarom besloot het College om landelijk op drie onderdelen soepeler eisen toe te staan.

Zo werd de score voor eiwit van eigen land met 10% verhoogd, mocht het stikstofbodemoverschot met 35 kilo per hectare worden verlaagd en mochten de emissies uitgerekend in CO₂ equivalenten per kilo melk met 25 gram worden verlaagd.GeloofwaardigheidHet is belangrijk om zorgvuldig om te gaan met het duurzaamheidsprogramma, stelt eigenaar Stichting Millieukeur (SMK), omdat het gaat om de geloofwaardigheid van de melkveehouderij, er een bijdrage mee wordt geleverd aan een milieuvriendelijker productiesysteem en zo’n 700 melkveehouders zich er aan hebben verbonden.FactorenHet mooiste was natuurlijk als eenmaal vastgestelde criteria onverkort konden worden gehandhaafd, stelt Herman Docters van Leeuwen van SMK, de organisatie die alle duurzaamheidscriteria vast stelt. Niet alle factoren kunnen echter in de hand worden gehouden, zoals in de voorbije jaren bleek. Het weer is onvoorspelbaar en kan sterk afwijken van wat in eerdere jaren is voorgevallen. Ook problemen als ernstige muizenschade zijn niet in te calculeren. Daarom is het volgens Docters van Leeuwen goed dat het schema ruimte biedt voor calamiteiten.Melk met PlanetProof-label ligt overal in het schap, maar een deel van de marge lijkt te zijn opgeofferd voor marktaandeel. - Foto: Henk RiswickSleepvoetbemesterDaarnaast moet rekening worden gehouden met zaken als veranderende regelgeving en nieuwe inzichten en wensen. Zo is vorig jaar voor het eerst het gebruik van de sleepvoetbemester toegestaan in de Kringloopwijzer. Daardoor kunnen een lagere ammoniakemissie en een hoger stikstofbodemoverschot worden ingeboekt. Want dat is het effect van toepassing van de sleepvoetbemester. SMK compenseert boeren die deelnemen aan het PlanetProof-schema voor de zuivel deels voor de sleepvoetbemester. Gebruik van de machine geeft ruimte om minder kunstmest toe te passen, legt Docters van Leeuwen uit. Wie echter de sleepvoetmachine gebruikt, maar dat niet meldt, loopt de kans bij controle tegen de lamp te lopen, waarschuwt hij. Wie de sleepvoetmachine gebruikt, maar dat niet meldt, loopt de kans bij controle tegen de lamp te lopenControleprotocolHet controleprotocol van SMK biedt boeren de ruimte om zelf gegevens in te voeren, zoals over het gebruik van eigen ruwvoer waar geen digitale gegevens over zijn van bijvoorbeeld Eurofins en voor bepaalde voeraankopen. Invoer van zulke gegevens leidt tot een ‘attentie’ in het SMK-protocol. Dit betekent dat de veehouder zelf een toelichting moet geven. Zoiets is niet nodig als bijvoorbeeld gegevens over krachtvoeraankopen digitaal door de voerleverancier worden aangeleverd.GlyfosaatDit jaar telt ook voor het eerst het gebruik van glyfosaat mee voor de PlanetProof-eisen. Verder neemt SMK in de periode tot en met 2021 de ruimte om goed te kijken naar de gevolgen van vergaande natuurinclusiviteit op het bedrijf. Spanning bij natuurinclusiefEen spannende vraag is waar de juiste balans ligt tussen natuurinclusief boeren – met gebruik van veel beheersland van bijvoorbeeld Natuurmonumenten of de provinciale landschappen – en integraal duurzaam blijven ondernemen. Daar ligt een niet te ontkennen spanning. Natuurinclusiviteit en eiwit van eigen land gaan niet zomaar hand in hand. Wie veel beheersland in gebruik heeft, loopt het risico dat hij of zij extra eiwit van buiten het bedrijf moet aankopen. Komt dit eiwit van ver weg, dan gaat dit ten koste van de duurzaamheid per liter melk. Gezocht wordt naar een oplossing. Mogelijk dat buurtcontracten in deze situatie een uitweg kunnen bieden.Natuurinclusiviteit en eiwit van eigen land gaan niet zomaar hand in handGemengde bedrijvenDaarmee kunnen ook de gemengde bedrijven worden geholpen. Die kunnen nu nog niet meedoen aan het PlanetProof-schema. Het beperkte aandeel blijvend grasland in het totale bedrijfsareaal nekt hen nu. Dit punt en de hoeveelheid organische stof in de bodem zijn criteria waarbij SMK zo weinig mogelijk water bij in de wijn wil doen. De organisatie wil onderzoeken of gemengde bedrijven onder voorwaarden toch mee kunnen doen aan het PlanetProof-schema, maar niet ten koste van kernwaarden. Melkveebedrijven, die ook werken met meer vleestypische of dubbeldoel-dieren, hebben eenzelfde verzoek neergelegd als de gemengde bedrijven. Hoe kunnen zij ook meedoen met het PlanetProof-schema? SMK bekijkt of er een modus is te vinden voor hen.Calamiteitenregeling voor jaar tweeDit jaar heeft het onafhankelijke College van Deskundigen AgroFood Dierlijk van SMK opnieuw een calamiteitenregeling vastgesteld, opnieuw vanwege met name droogte, maar ditmaal alleen voor een deel van Nederland. Voor de regio’s: Westelijke veenweiden, Oostelijk zand en het Zuidelijk zand zijn versoepelingen voor het stikstofbodemoverschot toegestaan. Voor het Westelijk veenweidengebied mag dit overschot 10 kilo per hectare worden verlaagd. Hetzelfde geldt voor het Oostelijk zand. Voor het Zuidelijk zand geldt een verlaging met 20 kilo. Ook is er weer een landelijke correctie voor broeikasgasemissie bepaald.Casino-uitkomsten voorkomenEen punt van kritiek op het PlanetProof-schema is wel eens dat het casino-achtige uitkomsten biedt. De eisen vanuit het schema zijn strak, de geboekte scores zijn – afhankelijk van weer en andere omstandigheden – wisselend. De calamiteitenregeling kan de onzekerheid voor de deelnemers beperken, en dat heeft die regeling voor de jaren 2018 en 2019 ook gedaan. Echter, de calamiteitenregeling is niet bedoeld om tegenvallende scores structureel op te vangen. Grote vraag is dan wel: wat kunnen melkveehouders doen om te zorgen dat ze meerjarig goed aan de PlanetProof-eisen kunnen voldoen, zonder dat het meteen enorme investeringen vergt?EvaluatieHet antwoord op deze vraag ligt nog niet kant en klaar op tafel. Daarvoor moet in de evaluatie voorafgaand aan een nieuwe PlanetProof-ronde vanaf 2022 een duidelijker antwoord worden gegeven. Wat wel opvalt, is volgens Docters van Leeuwen dat deelnemers nu alvast meer gaan letten op de grassoorten die ze gebruiken en ook scherper worden op het organische stofgehalte in de grond. Dit kan echter ook een les van de droogteproblemen in de voorbije jaren zijn.Hoe stabiel is deelnemer?Een belangrijke, maar ook nog onbeantwoorde vraag is hoe stabiel de populatie deelnemende veehouders is. Volgens de belangrijkste deelnemer FrieslandCampina zijn daar 700 leden gecertificeerd voor het PlanetProof-schema. Bij Farmel en NoorderlandMelk neemt een klein aantal melkveehouders deel. Onduidelijk is of degenen die in 2019 meededen dezelfden of bijna dezelfden waren als degenen die dit jaar meedoen.