‘Alleen maar groeien is een doodlopende weg’

De groei in de agrarische sector is te ver doorgeschoten. In het boek ‘Dit is uw land’ doen PBL-onderzoeker Hans van Grinsven en onderzoeksjournalist Kees Kooman een pleidooi voor verandering.Gezonde voeding en een leefbaar platteland kun je eigenlijk niet overlaten aan de vrije markt. Die conclusie trekken Hans van Grinsven, landbouw- en milieuonderzoeker bij het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), en onderzoeksjournalist Kees Kooman in hun op 31 mei bij uitgeverij De Kring verschenen boek Dit is uw land. Het einde van een boerenparadijs. Volgens de auteurs is de Nederlandse agrarische sector volledig doorgeschoten in expansiedrift. Het gevolg zijn grote stikstof- en ammoniakproblemen waar de samenleving voor opdraait. De onderlinge verhoudingen moeten op de schop. Boeren moeten een betere prijs krijgen voor hun producten, de macht van supermarkten en de levensmiddelenindustrie moet worden ingeperkt. Consumenten moeten meer gaan betalen voor hun voeding, daar ligt volgens beide auteurs de sleutel van verandering.Hans van Grinsven (links) is senior wetenschappelijk onderzoeker Programmaleider Landbouw, milieu en duurzaamheid bij de sector Water, Landbouw en Voedsel van het Planbureau voor de Leefomgeving. Kees Kooman is onderzoeksjournalist/schrijver. Hij schreef meerdere boeken, zoals in 2015 'Boerenbloed' over de levens van een aantal boerenfamilies in het ‘melk-eldorado’ rond het Friese dorpje Ee. - Foto: Anne van der WoudeDe titel Dit is uw land. Het einde van een boerenparadijs, hoe moet de lezer die interpreteren?Hans van Grinsven (HvG): “Het gaat om de paradox: de eigenaar van het land versus het collectieve bezit van ons allemaal. Dus de spanning tussen boeren die het geld op dat land moeten verdienen en die andere 17 miljoen Nederlanders die ook wat van dat land verwachten en er wat mee willen.”Wat willen jullie bereiken met dit boek?Kees Kooman (KK): “Ik hoop vooral dat dit boek brede aandacht krijgt, zodat ook mensen uit de grote stad aan het denken worden gezet over hoe we met ons land omgaan.”HvG: “Wat mij opviel tijdens het schrijven van het boek is de invloed op voedsel in onze maatschappij. In 40 jaar tijd zijn de prijzen voor voedsel van 40% van het inkomen gezakt naar 10%. Dat is schokkend, het is een absolute onderwaardering van het werk van de boer en het belang van het voedsel. Daar moet verandering in komen. De conclusie van het boek is dat de oplossing bij de consument ligt. Als je het behoud van het landschap, de weidegang en de weidevogelstand belangrijk vindt, wil je misschien wel meer gaan betalen voor je voedsel. In ieder geval meer dan de huidige 10%; als het 15% zou zijn denk ik dat dat voor boeren al een wereld van verschil zal maken. Dan is de huidige manier van intensieve landbouw niet meer zo nodig en kunnen boeren een fatsoenlijke boterham verdienen met een extensievere vorm van landbouw.”‘In 40 jaar tijd zijn de prijzen voor voedsel van 40% van het inkomen gezakt naar 10%. Dat is een absolute onderwaardering van het werk van de boer en het belang van het voedsel’Hoe moet dat doel bereikt worden, consumenten stappen nu toch ook niet massaal over op biologisch?HvG: “De toename van de consumptie van biologische producten en producten met een duurzaamheidslabel, is een van meest robuuste trends. In Utrecht, waar ik woon, zie ik in de Biltstraat dat in een paar jaar tijd het aantal biologische winkels van een naar drie is gegaan. Op de totale voedselconsumptie is het misschien nog steeds niet zoveel, maar het is wel een duidelijk herkenbare trend.”
KK: “Ik herken die trend ook op Ameland waar ik tegenwoordig woon. Ook daar zie ik het aanbod van biologisch voedsel sterk toenemen.”
HvG: “We zeggen niet dat iedereen meteen compleet op biologisch moet overstappen, maar tussen volledig biologisch en gangbaar zit nog een wereld. Die tussenvormen hoeven niet zo veel duurder te zijn voor de consument, maar kunnen veel betekenen voor het milieu en het inkomen van de boer.”Jullie vragen je openlijk af of leefbaar platteland en gezonde voeding wel overgelaten kunnen worden aan de marktsector. Hoe moet dat dan in onze vrije markteconomie?HvG: “Ik denk inderdaad niet dat je gezonde voeding en voedselproductie kunt overlaten aan de vrije markt, die marktpartijen hebben andere belangen. Ik denk dat in ons stelsel de macht nu bij de supermarkten en de levensmiddelenindustrie ligt, die bepalen wat er gaat gebeuren. We streven niet naar Russische modellen met een geleide economie. Dat is ook niet nodig. Het is de consument die uiteindelijk de macht heeft. De vraag van de consument is bepalend.”
KK: “Een mooi voorbeeld uit het boek is een opmerking van Jorrit Kiewik van de Youth Food Movement. Hij signaleert dat boeren het altijd hebben over aantallen; hoeveel hectares, aantallen koeien, maar nooit over de beste melk en het beste graan. Het gaat altijd om de kilo’s, de liters en de pk’s. Boeren zouden meer moeten denken in kwaliteit in plaats van kwantiteit.”
HvG: “Export heeft in onze agrarische sector een veel te grote rol gekregen. Het gros van de agrarische producten gaat de grens over.”‘Je kunt gezonde voeding en voedselproductie niet overlaten aan de vrije markt, die marktpartijen hebben andere belangen’In het boek staat een pleidooi voor kleinere ‘niet te grote familiebedrijven’. Waar ligt de grens?HvG: “Dat is een oude discussie. Een boer met 70 koeien weet nog wie wie is, bij 150 lukt dat niet meer. Bij 40 hectare ken je alle aspecten van je grond, bij 80 hectare kan dat niet meer. Echt vakmanschap kun je niet vervangen door techniek. Daar is een grens.”KK: “Het huidige verhaal is groei, groei en nog eens groei, dat is een doodlopende weg.”Eigenlijk verdienen de ‘verkeerde partijen’ veel geld aan agrarische producten, is jullie stelling. Hoe verander je dat?HvG: “Als je het overlaat aan de vrije markt zijn boeren de zwakste partij. Individuele bedrijven die moeten onderhandelen met veel sterkere partijen. Je moet ze daarbij helpen. De consument is daarvoor het antwoord. Consumenten geven nu bizar veel geld uit aan nutteloze dingen, je moet ze overtuigen wat het belang is van een eerlijke prijs voor voedsel. Daar profiteert de boer van.”
KK: “Consumenten moeten begrijpen wat er aan de hand is. Als ze het snappen, willen ze wel betalen. Het gaat niet over enorme bedragen meer met 10 tot 15%, maar vooral om besef.”‘Export heeft in onze agrarische sector een veel te grote rol gekregen’Is de timing van het boek een bewuste? Net nu de mest-, stikstof-, fosfaat- en derogatieproblematiek heel actueel is.HvG: “Dat hebben we niet bewust gedaan. Maar het bewijst wel dat we tegen grenzen aan lopen. Misschien redden de melkveehouders het dit jaar nog net, maar dan is het wachten op de volgende crisis. Het systeem zit gewoon vast, zowel economische als ecologisch.”Dus eigenlijk hopen jullie op het einde van de derogatie?KK: “Sommige boeren die ik gesproken heb willen er wel vanaf, en dat waren geen kleine bedrijven. Omdat ze zelf wel zien dat het systeem een heilloze weg is.”
HvG: “Dat is wel wat erg cru gesteld. De boeren waarover Kees het heeft hebben waarschijnlijk zelf voldoende grond en daarom weinig problemen. We zitten sinds het verdwijnen van het melkquotum met zo’n 200.000 koeien waar we vanaf moeten. Als we geen derogatie meer krijgen, komt er weer zo’n drama bij, dat wil niemand. Het gaat ons om de discussie welke intensiteit van veehouderij in Nederland past. Meer aandacht voor kwaliteit en omgeving. Als consumenten meer met hoofd en hart gaan kiezen, duurt verandering lang, wel 20 tot 30 jaar. Misschien is shocktherapie wel beter. De sector kan zichzelf niet bijsturen, dat is gebleken. Er waren veel cowboys bij die zeiden; zet de stal maar vol. Gelukkig hebben de meeste boeren wel een langetermijnvisie.”In het boek wordt gepleit voor een verhuizing van een deel van de agrarische productie naar het buitenland. Een gevolg van de voorgestelde productieverlaging in Nederland?HvG: “Als je denkt vanuit de EU en op een zo rechtvaardige en efficiënt mogelijke manier wilt produceren, is het gewoon logisch. Europees beleid zou best wat meer prikkels mogen geven om melkveehouderij naar bijvoorbeeld Polen of Roemenië te laten verhuizen. Plekken waar veel land is. Maar ik besef dat niemand het verdienmodel ‘zomaar’ wil overhevelen.”Moet Nederland in jullie visie bij voorkeur terug naar een niveau van pure zelfvoorziening?HvG: “Nee, dat is ouderwets denken. Met 1% van het land 9% van de melk in de EU produceren is wel knap, maar het heeft ook een schaduwkant. Het zou mooi zijn als we 20 tot 30% minder intensief zouden zijn. Maar dan moeten we wel meteen nadenken over het verdienmodel, dat klopt nu niet.”Komen we daar wel samen uit? Zijn partijen niet veel te veel bezig met hun eigen belang? Ik denk aan de recente discussie die het Mesdagfonds is begonnen over minder strenge stikstofnormen voor natuurgebieden en grondwatergebieden ten opzichte van landbouwgrond.HvG: ”Dat laat zien dat boeren boos zijn en ieder middel dat ze kunnen aangrijpen om iets tegen te houden, pakken. Het is belangenbehartiging. Ze zijn boos. Ik begrijp het wel, het is de hakken in het zand zetten. Het leidt tot niets, niet tot oplossingen in ieder geval. Zorg dat er beter betaald wordt voor de producten, zodat het wat minder intensief en grootschalig kan.”‘We moeten niet wachten op Europa’Over de vraag of Nederland wel in zijn ‘eentje’ de ideeën van Van Grinsven en Kooman kan uitvoeren is de eerstgenoemde auteur duidelijk. “Wachten op een Europese aanpak is een bekende dooddoener. Je moet als land dapper zijn. En het kan, kijk naar het sterrenvlees, dat concept wordt nu ook naar Duitsland geëxporteerd. Kies met het hart voor een landbouw en een voedselsysteem die beter zijn voor onze gezondheid, milieu en natuur.”