‘Zwijgen doorbreken maakt boer sterker’

Begrip voor varkenshouders groeit alleen als de maatschappij snapt wat zij meemaken, zegt theatermaker Lucas De Man. "Boeren moeten veel vaker hun verhaal durven vertellen, in hun omgeving en gezamenlijk naar buiten toe."Geldzorgen, steeds nieuwe wet- en regelgeving op je bedrijf doorvoeren en geconfronteerd worden met het slechte imago van je beroep. In de voorstelling Wij Varkenland schetst theatermaker Lucas De Man een beeld van het leven van een varkenshouder. Al vijf jaar trekt het stuk volle zalen en zijn er lovende kritieken. Varkenshouders herkennen zich in het verhaal en voor veel 'burgers' is het een kennismaking met een wereld die eerder langs hen heen ging.De menselijke kant van varkenshouderijHet blijft niet bij dit succes: Wij Varkenland gaat de grens over. Aanleiding was een bijeenkomst voor Europese landbouwambtenaren in Amsterdam, toen Nederland voorzitter was van de EU, vertelt De Man. Daar speelde hij zijn voorstelling in het Engels. "Na afloop kwamen ambtenaren uit allerlei landen naar me toe die vertelden dat ze voor het eerst de menselijke kant zagen van de varkenshouderij. Ze zijn zelf vooral bezig met documenten, vergaderingen en andere zaken op kantoor", legt De Man uit. Die middag werd hij gevraagd het stuk ook in andere landen te komen spelen. Wij Varkenland zal dit jaar in Denemarken worden opgevoerd door een Deense acteur. Het stuk gaat ook naar Engeland en Ierland, waar De Man zelf de rol speelt.Lucas De Man is een drukke duizendpoot. Het opvoeren van Wij Varkenland – dat hij ook doet tijdens het Praktijksymposium Hogere Varkensgezondheid – is een van de acht projecten waarmee hij zich momenteel bezighoudt. Sinds 2008 werkt de Vlaming doorlopend aan theatervoorstellingen, televisieprogramma's en andere culturele projecten.De voorstelling Wij Varkenland speel je al sinds 2012. Hoe kwam je destijds op het idee?"Ik werd gevraagd een project te maken over West-Vlaanderen, de streek waar ik ben opgegroeid. Het boerenleven was daar dominant. Ikzelf kom uit een stadsgezin, maar mijn eerste vriendinnetje was dochter van een varkensboer. In de stallen konde we zoenen; dat was mijn allereerste ervaring met het boerenleven. Toen ik aan het project over West-Vlaanderen begon, wist ik dat dit moest gaan over terugkeren naar je geboortegrond, je identiteit. Toen zei ik: dan moet het ook gaan over het boerenleven. Ik ben een aantal weken stage gaan lopen bij boeren. Ik had heel veel vooroordelen, merkte ik. Door met boeren mee te werken, zag ik een veel menselijkere kant. Daardoor zag ik in dat ik niet een verhaal óver boeren moest vertellen, maar het verhaal ván de boeren."Lucas De Man. Foto's: Diederik van der LaanWaarom wilde je het verhaal van de varkenshouders vertellen?"Het ging mij in eerste instantie niet om varkensboeren, maar om terugkeren naar je roots. Ik wilde daarvoor inspiratie opdoen bij boeren, omdat ik weinig boeren kende en dat was toch een deel van waar ik vandaan kwam. Dus ik dacht heel naïef: ik ga daar wat rondneuzen, wat mensen interviewen. Maar ik merkte al snel dat je niet zomaar als stadsjongen een boerenerf op kunt stappen. Ik heb in eerste instantie via officiële kanalen geprobeerd in gesprek te komen met varkenshouders, maar dat ging niet. Iedereen dacht: dat is weer zo'n stadsjongen die gaat praten over dierenleed en milieuregels."Hoe is het uiteindelijk gelukt?"Via een van mijn broers, die nog in West-Vlaanderen woont, kwam ik in contact met de ouders van zijn beste vriend. Die hadden een zeugenhouderij en een aardbeienkwekerij – wat ik een heerlijke combinatie vind, overigens. Die man was de eerste die mij te woord wilde staan. Hij zei: je mag wel een interview doen, maar alleen als je ook komt werken. En dat was fantastisch. Hij had een klein bedrijf, met 60 zeugen, maar zo kun je het wel rustig leren. Daarna wilde ik graag bij een groter bedrijf werken en dat heeft hij geregeld. Zo is het balletje gaan rollen en ben ik steeds meer te weten gekomen." Wat was jouw indruk van die bedrijven?"Ik werd geraakt door de passie waarmee ik boeren hun werk zag doen en door het leed dat ik zag bij varkensboeren. Het echt boer zijn, op de plaats waar je ouders dat ook al waren, dat vond ik mooi om te zien. Het financiële leed en hoe negatief er tegen varkenshouders wordt aangekeken, dat vond ik confronterend. Als stadsjongen dacht ik vroeger: bij varkenshouders draait het alleen maar om geld en niet om het welzijn van dieren. En dat is ook wel waar, maar dat komt niet vanuit de boeren zelf. Ik heb geen enkele boer ontmoet die tegen zijn beesten was. Het gaat mis bij consumenten en de supermarkten die allerlei eisen stellen. Wij zijn als burgers enorm hypocriet: we willen geen stank, we willen niet weten dat ergens beesten worden gehouden en ons vlees willen we onherkenbaar uit een pakje. Daarvan ben ik me allemaal veel meer bewust geworden." AfhankelijkZijn ervaringen verwerkte De Man in Wij Varkenland. Hij speelt de rol van Stijn, een zoon van een varkenshouder die na jaren terugkeert naar zijn geboortestreek en geconfronteerd wordt met de problematiek van varkenshouders, zoals afhankelijk zijn van de bank en steeds weer met nieuwe regelgeving en controle te maken krijgen.De voorstelling heeft veel losgemaakt bij boeren. Had je dat van tevoren verwacht?"Eerlijk gezegd niet. De eerste voorstelling speelde ik tijdens een groot festival en ik deed eigenlijk vooral mijn best om geen fouten te maken. Dat lukte, gelukkig. Er bleken enkele boeren in de zaal te zitten, die na afloop vertelden dat ze erg geraakt waren. Het was voor het eerst dat een burger – zoals ze mij noemden – snapte wat zij meemaakten en dat op een realistische manier wist te brengen. Na de eerste 20 voorstellingen ging het heel hard. Boeren vertelden het aan elkaar door en er kwamen er steeds meer kijken. Dat is ook wel het mooie van deze voorstelling, dat je die niet voor het bekende theaterpubliek speelt. Er komen boeren, maar ook burgers, ambtenaren, scholieren. Na afloop van de voorstelling gaan mensen met elkaar in gesprek en dan ben je zo twee, drie uur verder." Lucas De Man. Foto's: Diederik van der LaanMet Wij Varkenland probeer je een verbinding te leggen tussen twee werelden: die van de boer en die van de consument."Ja, om het zwart-witdenken over boeren weg te nemen. Stadsmensen brengen boeren vaak in verband met negatieve dingen: milieuproblematiek, dierenleed. Maar in deze voorstelling gaat het om het menselijke verhaal en het aan de kaak stellen van een systeem dat niet deugt. Het is niet zo dat boeren per se een heel groot bedrijf willen en allerlei financiële lasten, maar ze worden daartoe gedwongen om toch nog een redelijk inkomen te verwerven."Heb je het idee dat dat begrip begint door te dringen?"Ja, met een heel concreet voorbeeld: onder meer door deze voorstelling heeft Wakker Dier zijn manier van campagnevoeren veranderd. Ik heb met Wakker Dier gesproken over castratie van biggen. Zij wezen eerst de boeren aan als boosdoener, terwijl die alleen maar castreren om vlees te kunnen produceren dat de consument wil. En nu zie je dat ze zich richten op de supermarkten, in plaats van op boeren. Je ziet langzaam dat de burger dat nu gaat snappen."Er is dus een rol voor organisaties en consumenten. Wat kunnen boeren zelf doen in jouw ogen om hun positie te verbeteren?"Minder zwijgen binnen de eigen omgeving. Boeren zijn meestal trotse mensen die vaak te laat aan de bel trekken over problemen. Ten tweede: meer en betere communicatie naar buiten toe. Boeren kunnen zich meer verenigen om een front te vormen tegen negatieve campagnes. De maatschappelijke positie moet veranderen. Hoe meer boeren daar samen over praten, met eigen oplossingen komen, hoe minder ze krijgen opgelegd vanuit de politiek en de maatschappij."BegripDe dialoog tussen de boer en de burger aanzwengelen is een belangrijk proces, vindt de theatermaker. "Naar elkaar luisteren geeft begrip. Je hoeft niet elkaars vrienden te worden, maar je moet elkaar wel zien en begrijpen. Een aantal weken bij boeren werken heeft me veel doen snappen. Natuurlijk mag je kritiek hebben, maar je moet wel weten waar je het over hebt. Het is intriest dat mensen die verantwoordelijk zijn voor het voedsel van de wereldbevolking, moeten uitleggen waarom ze belangrijk zijn." De Man ziet het niet alleen maar somber in: "Er zijn al veel boeren weg, maar we gaan wel meer terug naar de boer. De vraag naar lokale producten groeit, mensen willen weer weten waar eten vandaan komt. Dat is essentieel; burgers gaan zo begrijpen dat meer betalen voor vlees de boer ten goede komt." We moeten niet een paar megabedrijven willen overhouden die alles produceren, vindt De Man. "Er is geen grens voor efficiëntie, maar wel een grens aan het menselijk houden van een sector. Die grens hebben we bijna bereikt. Je ziet het ook bijvoorbeeld in de bankensector: er wordt winst gemaakt, een bank gaat tienduizend mensen ontslaan om nog meer winst te maken. Wij zijn dat gewoon gaan vinden, maar eigenlijk is dat raar."