Zuiniger omgaan met water

In droge jaren schiet het watergebruik in de landbouw, maar ook in andere sectoren, omhoog. Zuiniger omgaan met grondwater is nodig, maar niet eenvoudig.Vooral in de hooggelegen gebieden is het gebruik van grondwater nodig gebleken voor het beregenen. En dan barst ook de maatschappelijke discussie over dit water los. Want behalve de beregenende boeren gebruiken ook drinkwaterbedrijven in droge periodes veel grondwater. Natuurbeheerders klimmen in de pen over verdrogende gebieden. Gebruik van grondwaterIn een droog jaar als 2018 gebruikten boeren fors meer grondwater dan in een ‘normaal’ jaar, maar alsnog is het grondwatergebruik van de landbouw een fractie van het jaarlijkse gebruik door drinkwaterbedrijven. In het droogste jaar tot nu toe, 2018, gebruikten veehouders, akkerbouwers en andere telers gezamenlijk 302 miljoen kuub water, blijkt uit cijfers van het CBS. ‘Piek in grondwatergebruik’“Het probleem is ook niet dat boeren water oppompen voor beregening, maar het feit dat er op droge, warme dagen, een piek in het grondwatergebruik ontstaat.” Aan het woord is Niko Wanders, als hydroloog verbonden aan de Universiteit Utrecht en droogte-expert. “Drinkwaterbedrijven gingen vorig jaar al over hun vergunde hoeveelheid grondwateronttrekking heen en eerder dit jaar moest Vitens al de druk op de waterleiding verlagen, omdat de vraag naar water hoog was.”Het probleem is ook niet dat boeren water oppompen voor beregening, maar het feit dat er op droge, warme dagen, een piek in het grondwatergebruik ontstaat^{Niko Wanders, hydroloog aan de Universiteit Utrecht en droogte-expert}RegionaalDroogte is een regionaal probleem en wordt ook als zodanig aangevlogen. De bekende kaart van het KNMI met het neerslagtekort liet de afgelopen twee droge zomers zien dat in het Oosten, Zuiden en Zuid-Westen de droogteproblemen het grootst zijn. Recent onderzoek van het KNMI, in samenwerking met de Universiteit Utrecht wijst uit dat vooral in het binnenland de buien het vaakst overwaaien en ook de verdamping hoger ligt.Akkerbouwer Lex Huijbers doet mee aan het project Bier Boer Water. Zijn gewassen groeien mede dankzij restwater van een bierbrouwerij. - Foto's: Bert JansenBeregenen bijna niet nodig door brouwerijwaterLex Huijbers is akkerbouwer, vleesveehouder en zorgboer. Hij boert op ‘klapzand’ zoals hij zelf zegt, in het Brabantse Nuenen. Een regio die voor de watertoevoer grotendeels afhankelijk is van regen. Dus besloot Huijbers in 2017 zich aan te sluiten bij het project Boer, Bier, Water. Dit project van het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer loopt sinds 2016 en biedt boeren om indirect gebruik te maken van restwater van bierbrouwer Bavaria in Lieshout.

Op jaarbasis is er 1,5 miljoen kuub water beschikbaar voor boeren in de omgeving.. De bierbrouwer loost het water op het kanaal, dat in verbinding staat met het oppervlaktewater rondom de percelen van Huijbers in Nuenen. De waterwegen zijn het transportmiddel voor het restwater.

Voor Huijbers kwam zijn deelname aan het project precies op tijd. In 2017 liet hij de benodigde drainage aanleggen op zijn land. Drainage is meestal bedoeld om percelen tijdig te ontwateren, maar dit systeem kan ook water het perceel in laten. Zo kan Huijbers het water tot zo’n 40 centimeter onder het maaiveld zetten. “In het droge jaar 2018 had ik een topopbrengst met de mais. Ook de suikerbieten kunnen volop profiteren van het water, omdat die diep wortelen. Voor grasland wordt het wat lastiger.”

Boer, Bier, Water
Huijbers is een van de 50 boeren die meedoet aan Boer, Bier, Water en heeft het drainagesysteem met subsidie aan kunnen leggen. Dat maakt beregenen zo goed als overbodig. Dat het systeem de investering waard is, heeft Huijbers gezien. De laatste drie droge groeiseizoenen hoefde Huijbers niet te beregenen. Voor beregening is meestal grondwater nodig. Het waterschap De Dommel heeft dit jaar al vroeg een beregeningsverbod uit oppervlaktewater ingesteld. “Hoewel ik dit voorjaar getwijfeld heb. Het zaaizaad lag in de droge grond. Zonder wortels komt het water natuurlijk niet waar het zijn moet. Verrassend genoeg zijn heel wat zaden die in eerste instantie niet gekiemd waren, alsnog opgekomen.”

Bedrijfsinformatie
10 hectare gedraineerd
40 cm onder het maaiveld water onder het perceel te brengen
50 boeren nemen deel aan Boer Bier Water Met een systeem van peilgestuurde drainage kan water uit de sloot onder het perceel worden gebracht en is beregenen minder vaak nodig.Provincies en waterschappen reguleren grondwaterDe verdringingsreeks voor oppervlaktewater regelt in tijden van droogte wie water krijgt, of eigenlijk vooral wanneer niet meer. Provincies en waterschappen interpreteren deze landelijke richtlijn op gebiedsniveau. Voor grondwater is zoiets er (nog) niet. Op grote lijnen wordt het grondwater gereguleerd door provincies en waterschappen. Voor het slaan van een grondwaterbron voor agrarisch gebruik is vaak een melding of vergunning bij het waterschap voldoende. Hoeveel van dat soort putten er precies zijn en hoeveel water potentieel op jaarbasis door boeren wordt gebruikt, is niet bekend. Op verzoek van de Tweede Kamer inventariseert de Unie van Waterschappen dit nu.Ingewikkelde discussieDe discussie om grondwater is een ingewikkelde, want boringen gaan op verschillende diepten en herstellen dus ook in verschillende snelheden. Afhankelijk van de grondsoort en locatie zit een put die een boer gebruikt voor beregening op een diepte tussen 30 en 100 meter, aldus boorbedrijf Remon. Industriële bedrijven boren soms tot wel honderden meters diep. BewustzijnEen toekomst met vaker perioden van droogte vraagt volgens experts om meer ‘waterbewustzijn’, het besef dat water een schaars goed is. Op Texel is dat al langer zichtbaar in de praktijk. Daar geldt een permanent beregeningsverbod, het eiland is volledig afhankelijk van regen. Onder de lokale boeren heerst al langer de wens om zelf in beregeningswater te kunnen voorzien. 44 miljoen kuub zoet waterJaarrond valt er voldoende neerslag op Texel om te kunnen voorzien in de vraag van de landbouw. Reden voor LTO Noord om daar een project op te zetten om water ondergronds op te slaan. 7 miljoen kuub moet genoeg zijn voor een goed groeiseizoen, becijferde de belangenbehartiger. Het probleem is dat het water grotendeels in de winter valt, dus niet wanneer het nodig is. In de winter is er juist zoveel water, dat het in de Waddenzee moet worden gepompt. Jaarlijks gaat er zo 44 miljoen kuub aan zoet water verloren op Texel.Restwater niet zomaar te gebruiken als beregeningswaterOp pilotniveau zijn er verschillende projecten die experimenteren met andere bronnen van water dan uit de grond of uit de lucht. Boer, Bier, Water is hier een voorbeeld van. Het restwater van de suikerfabriek in Dinteloord wordt gebruikt in de glastuinbouw in Nieuw Prinsenland. Drinkwaterbedrijf Brabant water brengt het spoelwater naar een opslagput bij een melkveehouder in Veghel. Ook in België leveren bierbrouwers water aan voor beregening.

Gezuiverd water uit afval- en rioolwaterzuiveringen, restwater van industriële processen kunnen ook interessant zijn als alternatief voor grondwater. De toestroom van water uit zulke installaties is redelijk constant en is dus een redelijk zekere bron van water voor wie dat nodig heeft. Er zitten wel een aantal haken en ogen aan.

Dit gezuiverde water, effluent in waterjargon, kan namelijk verontreinigd zijn. Bijvoorbeeld met antiboticaresistente genen of microplastics. Bij eventuele chemicaliën is het ook relevant om te kijken naar residuen die eventueel achter kunnen blijven op voedselgewassen. Het hangt af van de vervuiling, de grondsoort, de manier van beregenen en het gewas hoe groot het probleem is met het hergebruik van dit water. Op Europees niveau is regelgeving hierover in de maak.

Ook is het transport een punt van aandacht. Het aanleggen van een pijpleiding kost veel geld. Een goede methode is het gebruik maken van de al aanwezige waterwegen. Dan moeten die er uiteraard wel zijn. Water stroomt immer niet omhoog naar hoger gelegen gebieden. Water langer in werkgebied houdenOok in andere delen van Nederland werkt het zo. Waterschappen pompen een teveel aan water weg, uiteindelijk naar de Noordzee. De roep aan de waterbeheerders om het water langer in het werkgebied te houden, klinkt. Daar werd de afgelopen jaren ook gehoor aan gegeven. Langer het waterpeil hoog houden betekent dus ook meer kans op natschade. Een volle sloot kan immers een flinke regenbui niet opvangen. Wanders: “Misschien moeten boeren dat risico maar voor lief nemen. De schade door droogte later in het seizoen kan nog wel eens veel groter zijn.” RobuustWat betreft Heemraad Dirk-Siert Schoonman van Waterschap Vallei en Veluwe, is grondwater het laatste redmiddel voor boeren om hun gewassen van voldoende water te voorzien. Schoonman is ook portefeuillehouder van het onderwerp droogte bij de Unie van Waterschappen. Maatregelen om water vast te houden in de bodem hebben zijn voorkeur. “Als de bodem meer water kan vasthouden, is er minder beregening nodig.” Als de bodem meer water kan vasthouden, is er minder beregening nodig^{Dirk-Siert Schoonman, Heemraad Waterschap Vallei en Veluwe}Als oud-melkveehouder weet Schoonman ook dat dit niet zo maar geregeld is. “Natuurlijk hebben boeren het liefst gisteren een oplossing voor het droogteprobleem van vandaag. Boeren blijken erg inventief te zijn in oplossingen voor voldoende water. Die input uit de praktijk is ook heel waardevol voor waterschappen.”Beregenen, ook moet grondwater moet altijd mogelijk zijn, maar wel als laatste redmiddel, vindt onder andere waterschapsbestuurder Dirk Siert Schoonman.‘Droogteprobleem zal vaker kop opsteken’Het droogteprobleem zal de komende jaren vaker de kop opsteken, is de verwachting. Schoonman: “Op de wat langere termijn zullen we dus moeten investeren in natuurlijke robuustheid, in de sponswerking van de bodem.” Droogte is niet alleen een probleem van de landbouw, maar ook van de natuur. “Alle gebruikers van water moeten daarbij stilstaan. Want ook in de natuur verdampt water en zullen beheerders na moeten denken over het bufferen van water.” GrondwaterrechtenIn Australië, waar een stuk minder water beschikbaar is, wordt gewerkt met verhandelbare waterrechten. Vergelijkbaar met de huidige markt voor dier- of fosfaatrechten: wie meer water nodig heeft, moet de rechten ervoor kopen bij bedrijven die het komende seizoen minder water nodig hebben. Hydroloog Wanders ziet daar wel iets in: “Als boer heb je dus een bepaalde hoeveelheid water die je deze zomer mag gebruiken. Nu zie je dat boeren, zodra het droog wordt, gaan beregenen om een gewas in de benen te houden, om aan het eind van het seizoen alsnog de oogst te zien mislukken. Als je met een dergelijk systeem werkt, ga je als boer nadenken: ‘is dit perceel het beregenen waard? Of kies ik ervoor om dit niet te beregenen en de rechten te verkopen aan de buurman, bij wie het er beter bij staat?’ Op die manier kan een boer toch nog iets van compensatie krijgen voor de gemiste oogst.”Effectief op lokaal niveauStichting toegepast Onderzoek Waterbeheer (STOWA) heeft onderzoek gedaan naar een systeem met het beprijzen van water voor beregening. In landen waar op een of andere manier boeren moeten betalen voor beregeningswater, is vrijwel de gehele oogst afhankelijk van beregening. Dat is in Nederland natuurlijk niet zo. De onderzoekers vragen zich daarom af of een prijs voor water in Nederland bijdraagt aan de landelijke vraag aan water. Op lokaal niveau kan het wel effectief zijn. Zover is het echter nog niet. Waterschapper Dirk-Siert Schoonman denkt ook dat de oplossing in verschillende richtingen gezocht moet worden. “Nederland is te klein om in eenzijdige oplossingen te denken.”