Zo zorgen verpachters voor meer focus op duurzaamheid

Steeds meer verpachters leggen duurzaamheidseisen op. Welke eisen en maatregelen kunnen wettelijk en juridisch nu al worden opgelegd en uitgevoerd? Wie betaalt dat en op welke wijze zijn eisen en maatregelen het effectiefst?Praktische voorbeelden van duurzaamheidseisen zijn een verbod op het gebruik van glyfosaat (onder andere in Noord-Brabant en Noord-Holland) en het enkel nog uitrijden van ruige mest. Natuurorganisaties Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten leggen verplichte cursussen beheer van natuurgraslanden op. Landbouwminister Carola Schouten liet al weten te streven naar een duurzaam beheer van alle landbouwgronden in 2030. Een nieuw pachtstelsel moet eind 2020 klaar zijn.‘Investeringen praktische maatregelen zijn nihil’Om de vragen over verduurzaamheidsmaatregelen bij pacht te beantwoorden hebben Wageningen University & Research en Stichting Milieukeur in opdracht van het Rijksvastgoedbedrijf de mogelijkheden voor een duurzamer beheer van bodems onderzocht. Uit hun onderzoek blijkt dat vijf maatregelen op het boerenerf al binnen de huidige wettelijke kaders genomen kunnen worden:Deze vijf maatregelen kunnen op het boerenerf worden genomen:De toepassing van organische of ruige mestVerlaging van de bandenspanning en wiellastVoorschrijven van rust- en vanggewassen Toepassen van biologische gewasbeschermingActief biologisch akkerrandenbeheerDe kosten van de maatregelen zijn voor de boer. Volgens de onderzoekers zijn die echter laag en houden ze juridisch stand bij de Grondkamer. Ook moet per pachtvorm van tevoren duidelijk zijn welke eisen er worden gesteld. “Boeren kunnen de voorwaarden dan laten meewegen bij het bepalen van de pachtsom die zij bereid zijn te betalen”, aldus de onderzoekers. Nieuwe eisen kunnen opgelegd worden als boer en verpachter tot een nieuw pachtcontract overeenkomen. Voor lopende pachtcontracten geldt dat niet.Boeren moeten eveneens profiteren van de waardevermeerdering. Dit kan in de pachtprijs tot uiting komen, maar bijvoorbeeld ook door de pachter onderhands verlenging van het pachtcontract aan te bieden, zo blijkt uit het advies aan het Rijksvastgoedbedrijf dat 41.000 hectare landbouwgrond verpacht.Brabant zet in op koop-pacht-aanpak en beloningenEen van de provincies die actief bezig is met duurzame gronduitgifte is de provincie Noord-Brabant. Tijdens een webinar ‘Duurzame gronduitgifte’ georganiseerd door Groen Ontwikkelfonds Brabant legt beleidsmedewerker Andrea Almasi uit hoe de koop-pacht-aanpak van Brabant werkt. Veehouders kunnen vrijwillig grond verkopen aan de provincie en deze vervolgens als erfpacht voor 26 jaar terug pachten voor een marktconforme prijs à € 650 à € 700 per hectare per jaar. Na die periode hebben boeren het eerste recht van koop op de grond. Een win-winsituatie, volgens Almasi. “Het biedt boeren financieel de mogelijkheid om te extensiveren en tegelijkertijd kapitaal te verwerven.”De provincie kan op haar beurt afvinken dat zij inzet op een duurzame landbouw in haar duurzaamheidsdossier. Voor de opkoop reserveert Noord-Brabant € 30 miljoen, naar verwachting goed voor 40 bedrijven. “Brabant is rijp om dit soort stappen te zetten. We willen als overheid niet dwingend zijn, maar een partnerschap aangaan. Dat gaat verder dan wet- en regelgeving, het gaat om vertrouwen en samenwerking”, aldus gedeputeerde Peter Smit.Resultaten meten met Kritische Prestatie Indicatoren (KPI’s)Andere partijen zetten vooral in op beloningen voor boeren die bijdragen aan een gezonde(re) bodem. Een voorbeeld daarvan is om kringlooplandbouw te stimuleren met behulp van Kritische Prestatie Indicatoren (KPI’s). Het idee is dat er per bedrijf per thema – bijvoorbeeld energie, klimaat, dierenwelzijn of stikstof – meetbare indicatoren worden opgesteld. “Belonen gebeurt op basis van de score op die indicatoren”, stelt Boerenverstand-eigenaar Frank Verhoeven. Samen met stikstofexpert Jan-Willem Erisman heeft hij de KPI’s ontwikkeld.Partijen die boeren bij bovenwettelijke maatregelen tegemoet kunnen komen, zijn onder andere provincies, de Rabobank, waterschappen en FrieslandCampina. Met behulp van groene vinkjes en rode kruizen wordt inzichtelijk gemaakt wat er goed gaat en beter kan. “Op die manier komt er extra aandacht voor zaken waarop nog winst te halen is.”Scoren voor lage pachtprijzenOok drinkwaterbedrijf Brabant Water, dat circa 350 hectare aan 35 boeren verpacht, maakt gebruik van KPI’s. Boeren die hun impact op bodem en water verlagen, betalen een lagere pachtprijs. Dat kan door uit verschillende niveaus (A, B, C en D) maatregelen te kiezen. Voorbeelden zijn:A: alleen bemesten met vaste mest B: uitgestelde maaidatumC: nestbescherming weidevogels D: extra maatregelen die boeren zelf bedenken Hoe hoger de ambitie, hoe lager de pachtprijs. “We zien dat de meeste boeren gaan voor de maximale korting. Wel hebben we een paar pachtcontracten ontbonden, omdat boeren niet meewerkten. Dan zoeken we een nieuwe pachter”, aldus Brabant Water-omgevingsmanager Eric van de Lockant.Ook steeds meer gemeenten in Brabant richten zich op duurzame gronduitgifte. Daartoe is de gemeente Vught een pilot gestart in weidevogelgebied De Gement, waar zij 260 hectare van in eigendom heeft. Extra eisen zoals de aanleg van akkerranden, behoud van blijvend grasland en geen drijfmest uitrijden, verlagen de pachtprijs.Vooral geen drijfmest uitrijden heeft volgens beleidsmedewerker Robin van Bragt tot kritische reacties geleid. “Maar ook veel positieve reacties van boeren die al actief bezig zijn met de bodem. Samenwerken is luisteren naar elkaar. Waar in eerste instantie pacht voor 1 jaar werd uitgegeven, is dat nu 6 jaar zodat boeren meer zekerheid hebben en kunnen investeren in grond.”Animo neemt toe, verdienmodel nog ver wegNatuurinclusief melkveehouder en agrarisch coach Meeuwis Millenaar merkt dat de interesse voor duurzaam bodembeheer steeds meer toeneemt. “De omgeving kijkt steeds meer mee. Duurzaamheidseisen van afnemers, bedrijven en verpachters nemen toe.” Wel merkt Millenaar dat het een flinke uitdaging is om tot een passend verdienmodel te komen. “Ik ben nog niet tevreden. Het kan beter. Ik krijg 6 à 7 cent per liter melk meer, maar lever flink in als het gaat om de productie van mijn grond.”Natuurorganisaties stellen cursussen verplicht bij pachtNatuurclubs worden steeds kritischer bij uitgave van pachtgronden. Staatsbosbeheer stelt vanaf 1 januari 2022 haar pachters verplicht dat zij een basiscursus ‘beheer van natuurgraslanden’ gevolgd hebben. Hiermee wil de organisatie dat natuurbeheerders en boeren over en weer basiskennis hebben van elkaars vakgebied en dat de gebruikers van de natuurgraslanden die met kennis beheren. Het cursusgeld ter hoogte van € 420 exclusief btw moet de boer zelf betalen. De eis geldt voor alle boeren, dus ook die het contract dat ze nu hebben willen voortzetten na 1 januari 2022.Ook Natuurmonumenten vraagt een dergelijke basisopleiding en gaat nog een stapje verder. Nieuwe pachters moeten vanaf 1 januari 2022 verplicht een cursus ‘Natuurondernemer niveau 1’ volgen. Die neemt 8 dagen in beslag en kost € 1.120 exclusief btw. Natuurmonumenten hoopt dat zij ook niveau 2 en 3 gaan volgen. De kosten daarvoor zijn ook € 1.120.In deze gevallen voldoet een basiscursus en hoeft een pachter geen cursus niveau 1 of hoger te doen:Kortlopende pacht (1 jaar) waarbij de regie van het beheer bij Natuurmonumenten ligt.Pachters die bewezen voldoende kennis hebben van natuurbeheer. Pachters die op leeftijd zijn. Pachters van kleine oppervlakten (minder dan 2 hectare). Om meer van de landbouw te leren, moeten boswachters een cursus landbouw volgen (€ 280).